Bảo Vệ Quyền Của Người Khuyết Tật Trong Pháp Luật Lao Động Việt Nam Thực Trạng Và Giải Pháp

Bộ luậtlao động 2012 dành chương XI để quy định về một số loại lao động đặc biệt, trongđó người lao động khuyết tật được quy định tại mục 4; Luật người khuyết tật 2010dành Chương V để qu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HÀ THỊ LAN

B¶O VÖ QUYÒN CñA NG¦êI KHUYÕT TËT TRONG PH¸P LUËT LAO §éNG VIÖT NAM - THùC TR¹NG Vµ GI¶I PH¸P

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HÀ THỊ LAN

B¶O VÖ QUYÒN CñA NG¦êI KHUYÕT TËT TRONG PH¸P LUËT LAO §éNG VIÖT NAM - THùC TR¹NG Vµ GI¶I PH¸P

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS TS LÊ THỊ HOÀI THU

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ côngtrình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảotính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các mônhọc và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định củaKhoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi

có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Hà Thị Lan

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 : KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT VÀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT 6

1.1 Nhận thức chung về quyền của người khuyết tật 6

1.1.1 Quan niệm về quyền của người khuyết tật 6

1.1.2 Vị trí, vai trò quyền của người khuyết tật 12

1.1.3 Các quyền cơ bản của người khuyết tật trong pháp luật quốc tế 14

1.2 Sự cần thiết phải bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động 19

1.2.1 Khái niệm bảo vệ quyền của người khuyết tật 19

1.2.2 Nguyên tắc bảo vệ quyền của người khuyết tật 21

1.2.3 Các biện pháp bảo vệ quyền của người khuyết tật 27

1.2.4 Ý nghĩa bảo vệ quyền của người khuyết tật 30

1.3 Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam 34

1.3.1 Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Mỹ 35

1.3.2 Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Australia 37

1.3.3 Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Trung Quốc.38 Chương 2 : THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT TRONG PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM 42

2.1 Quá trình phát triển của chế định bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Việt Nam 42

2.1.1 Giai đoạn trước khi có Bộ luật lao động 43

2.1.2 Giai đoạn từ khi có Bộ luật lao động đến nay 46

2.2 Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong các quy định của pháp luật lao động Việt Nam hiện hành 51 2.2.1 Bảo vệ quyền lao động của người khuyết tật 51

2.2.2 Bảo vệ đời sống của người khuyết tật 57

2.2.3 Bảo vệ quyền nhân thân của người khuyết tật 60

2.2.4 Quy định về chế tài đối với các hành vi vi phạm quyền của người khuyết tật 65 2.3 Thực tiễn bảo vệ quyền của người khuyết tật 66

2.3.1 Thành quả đạt được 66

2.3.2 Hạn chế 69

2.3.3 Nguyên nhân 73

Chương 3 : MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT 76 3.1 Yêu cầu đặt ra cần phải nâng cao hiệu quả pháp luật lao động trong việc bảo vệ quyền của người khuyết tật 76 3.1.1 Về mặt khách quan 76

3.1.2 Về mặt chủ quan 77

3.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả pháp luật lao động trong việc bảo vệ quyền của người khuyết tật 78 3.3 Một số kiến nghị cụ thể 80

3.3.1 Về các quy định của pháp luật lao động 80

3.3.2 Về tổ chức thực hiện 97

KẾT LUẬN 105

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

Người lao độngNgười sử dụng lao độngThành phố Hồ Chí MinhLiên hợp quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 đã khẳngđịnh Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, tất cả quyền lực Nhà nướcthuộc về nhân dân [72, Điều 2, Khoản 1, 2] Điều đó có nghĩa rằng, việc đảm bảo sựbình đẳng trong cơ hội tiếp cận và thực hiện các quyền về kinh tế, chính trị, vănhoá, xã hội của tất cả mọi tầng lớp dân cư trong xã hội là nhiệm vụ quan trọng trongtiến trình xây dựng và hoàn thiện một nhà nước Pháp quyền xã hội chủ nghĩa ViệtNam Người khuyết tật là những người bị khiếm khuyết về mặt thể chất hoặc tinhthần trong một thời gian dài khiến họ không thế thực hiện được các quyền của mìnhmột cách đầy đủ như những người bình thường khác Đây được xem là một trongnhững nhóm người dễ bị tổn thương và phải chịu nhiều thiệt thòi nhất trong xã hội

Do vậy, họ luôn cần nhận được sự quan tâm trợ giúp của gia đình, Nhà nước và toàn

nỗ lực của người khuyết tật cùng với các tổ chức của họ đã dần thay đổi quan niệm

và nhận thức của xã hội về người khuyết tật Theo đó, vấn đề người khuyết tật đượcxem xét dưới góc độ quyền con người, dựa trên quan điểm tất cả mọi người đều cóquyền được sống và được thụ hưởng những quyền cơ bản như nhau, người khuyếttật ngày càng được coi trọng vì họ hoàn toàn có khả năng học tập, lao động sản xuất

và cống hiến cho xã hội [91] Điều này đã được ghi nhận trong các văn kiện pháp lýquốc tế quan trọng như: Tuyên ngôn toàn thế giới của Liên hợp quốc về Quyền conngười năm 1948, Công ước của Liên hợp quốc về Quyền kinh tế, văn hóa, xã hộinăm 1966, Công ước của Liên hợp quốc về Quyền dân sự và chính trị năm 1966,Công ước quốc tế của Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật… tạo cơ sởpháp lý cho việc bảo đảm các quyền bình đẳng của người khuyết tật như mọi cánhân khác trong xã hội

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường đang phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam,đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập tổ chức thương mại Thế giới (WTO), yêu cầu vềnguồn nhân lực trong đó có vấn đề bảo vệ quyền của người lao động nói chung vàngười khuyết tật nói riêng ngày càng trở nên cấp thiết Dạy nghề, tạo điều kiện việclàm và bảo đảm các quyền của người khuyết tật trong quá trình tham gia lao động làmột trong những chính sách quan trọng mà Đảng và Nhà nước luôn chú ý Bộ luậtlao động 2012 dành chương XI để quy định về một số loại lao động đặc biệt, trong

đó người lao động khuyết tật được quy định tại mục 4; Luật người khuyết tật 2010dành Chương V để quy định về việc làm cho người khuyết tật; Chương VII Luậtdạy nghề 2006 quy định về dạy nghề cho người tàn tật, khuyết tật… Các quy địnhnày là sự kế thừa và phát huy các quy định về quyền của người khuyết tật trong cácvăn bản pháp luật trước đó, về cơ bản đã tạo điều kiện cho người khuyết tật thamgia vào các quan hệ lao động một cách công bằng và bình đẳng Tuy nhiên cácquyền của người khuyết tật vẫn chưa được quy định đầy đủ và chi tiết trong phápluật lao động cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành, bên cạnh đó các chính sách

và pháp luật chưa được thi hành có hiệu quả trên thực tế, người khuyết tật vẫn gặpnhiều khó khăn trong quá trình tìm việc làm và đảm bảo thu nhập Tình trạng sửdụng người khuyết tật vào làm việc bị vi phạm các quyền về nhân thân, về thời giờlàm việc, thời giờ nghỉ ngơi… còn xảy ra khá phổ biến Hơn nữa công tác quản lýnhà nước, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cũng như tuyên truyền, giáo dục ýthức của cộng đồng về vấn đề người khuyết tật còn buông lỏng và chưa triệt để Vì

những lý do đó, tôi lựa chọn để tài “Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Việt Nam - Thực trạng và giải pháp” làm đề tài luận văn thạc sĩ của

mình với mong muốn góp phần hoàn thiện một số khía cạnh lý luận và thực tiễn củapháp luật lao động về bảo vệ quyền của người khuyết tật ở nước ta

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Hiện tại đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau củaquyền của người khuyết tật như vấn đề dạy nghề, việc làm, vấn đề thời giờ làm việc,thời giờ nghỉ ngơi, vấn đề an toàn lao động, vệ sinh lao động… Tuy nhiên,

việc phân tích các khía cạnh lý luận và thực tiễn liên quan đến bảo vệ quyền củangười khuyết tật trong pháp luật lao động Việt Nam một cách hệ thống và chuyênsâu, qua đó góp phần bảo vệ quyền của một bộ phận không nhỏ người lao động đặcbiệt, thúc đẩy sự phát triển của thị trường lao động nói chung trong bối cảnh nềnkinh tế đang phát triển như vũ bão là điểm mới mà luận văn muốn hướng tới.

Một số đề tài nghiên cứu về quyền của người khuyết tật Việt Nam như:

- Luận án tiến sĩ Luật học “Hoàn thiện pháp luật về quyền của người khuyết

tật ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Báo năm 2008;

- Luận văn thạc sỹ Luật học “Pháp luật về Lao động tàn tật ở Việt Nam” của

Phạm Thị Thanh Việt năm 2009;

- Luận văn thạc sỹ Luật học “Bảo vệ quyền nhân thân của người lao động

dưới góc độ pháp luật lao động” của Đỗ Minh Nghĩa năm 2012;

- Luận văn thạc sỹ Luật học “Pháp luật về việc làm cho người khuyết tật”

của Hồ Thị Trâm năm 2013;

- Giáo trình Luật người khuyết tật năm 2011 của Trường đại học Luật Hà Nội do Nguyễn Hữu Chí chủ biên;

- Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người do Nguyễn ĐăngDung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng đồng chủ biên của Khoa Luật – Đại học quốcgia Hà Nội năm 2009 có đề cập đến khía cạnh lý luận và pháp luật về quyền củangười khuyết tật;

- Báo cáo đánh giá thực hiện các điều khoản của Luật lao động về lao động

là người khuyết tật và Pháp lệnh về người khuyết tật của Nguyễn Thị Diệu Hồng,tháng 7 năm 2002;

- Báo cáo đánh giá đào tạo nghề phù hợp cho thanh thiếu niên khuyết tật của

Tổ chức Thế giới Quan tâm vì Phát triển tại Hà Nội, Việt Nam tháng 1 năm 2005;

- Báo cáo khảo sát về Đào tạo Nghề và Việc làm cho người khuyết tật tại Việt Nam của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) tháng 8 năm 2008;

- Báo cáo thực hiện các chính sách trợ giúp người khuyết tật trong dạy nghề, việc làm năm 2008 của Cục Việc làm – Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội;

- Báo cáo tình hình thực hiện các chính sách trợ giúp phụ nữ khuyết tật năm

2008 của TW Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam;

- Báo cáo người khuyết tật ở Việt Nam: Một số kết quả chủ yếu từ Tổng điềutra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2009 của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA);

- Bài viết “Nhìn lại 5 năm thực hiện Pháp lệnh về người tàn tật” của Đàm

Hữu Đắc trên tạp chí Lao động và Xã hội số 213 năm 2003;

- Bài viết “Để nâng cao khả năng thực hiện pháp luật về việc làm và dạy

nghề đối với người tàn tật” của Nguyễn Đức Hoán trên Tạp chí Lao động và Xã hội

số 308 năm 2007;

- Bài viết “Những vấn đề đặt ra trong thực hiện dịch vụ xã hội đối với người

khuyết tật và một số khuyến nghị” của Lý Hoàng Mai trên tạp chí Lao động và Xã

hội số 370 năm 2009…

Tất cả những công trình trên chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu và phân tích một

số khía cạnh quyền của người khuyết tật trong các lĩnh vực khác nhau mà chưa kháiquát toàn bộ nội dung quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động một cáchđầy đủ, thêm nữa mới chỉ dừng lại ở quyền mà chưa nghiên cứu các nội dung củabảo vệ quyền của người khuyết tật trong hệ thống pháp luật lao động Việt Nam Với

việc lựa chọn đề tài “Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Việt Nam – Thực trạng và giải pháp”, tác giả rất mong sẽ có những đóng góp tích

cực vào tình hình nghiên cứu chế định bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Việt Nam nói riêng và pháp luật Việt Nam nói chung

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của việc nghiên cứu đề tài là tìm ra những ưu điểm cũng nhưnhững hạn chế, bất cập của pháp luật lao động Việt Nam và những vướng mắc trênthực tế để có thể đưa ra những phương hướng hoàn thiện các quy định của pháp luậtcũng như tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật lao động về bảo vệ quyền củangười khuyết tật trên thực tế

Việc nghiên cứu đề tài có nhiệm vụ giải quyết những vấn đề sau:

- Làm rõ một số vấn đề lý luận về bảo vệ quyền của người khuyết tật mà trong đó tập trung vào các biện pháp bảo vệ quyền của người khuyết tật;

- Đánh giá thực trạng các quy định của pháp luật lao động về bảo vệ quyền của người khuyết tật và thực tiễn thực hiện;

- Đưa ra một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả các quy định của pháp luật lao động trong việc bảo vệ quyền của người khuyết tật ở Việt Nam.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Quyền của người khuyết tật và bảo vệ quyền củangười khuyết tật;

- Phạm vi nghiên cứu: Bảo vệ quyền của người khuyết tật được sự quan tâmcủa cả hệ thống pháp luật như: Luật người khuyết tật, Luật bảo hiểm xã hội, Luậtdạy nghề, Luật việc làm, Luật lao động và các văn bản dưới luật Tuy nhiên, trongphạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ đề cập đến bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động Việt Nam

5 Nội dung nghiên cứu

Luận văn đi sâu phân tích các vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng các quyđịnh của pháp luật lao động Việt Nam về bảo vệ quyền của người khuyết tật và đưa

ra các giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của pháp luật lao động trongviệc bảo vệ quyền của người khuyết tật

6 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩaMác-Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh Cụ thể là, phương pháp duy vật biện chứng

và phương pháp duy vật lịch sử Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phương pháptổng hợp, phân tích, thống kê, so sánh, phương pháp quan sát… làm cơ sở cho việcnghiên cứu

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Khái quát chung về quyền của người khuyết tật và bảo vệ quyền

của người khuyết tật

Chương 2: Thực trạng bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao

động Việt Nam

Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả pháp luật

lao động trong việc bảo vệ quyền của người khuyết tật

Chương 1

KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

VÀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT 1.1 Nhận thức chung về quyền của người khuyết tật

1.1.1 Quan niệm về quyền của người khuyết tật

Người khuyết tật là nhóm người dễ bị tổn thương, là một bộ phận dân cư vàtồn tại khách quan trong lịch sử loài người Ngân hàng thế giới ước tính có khoảng10% dân số thế giới (khoảng 650 triệu người) phải sống chung với những khuyết tật

và có sự khác nhau giữa các vùng, các nước và chủ yếu tập trung ở các nước kémphát triển Theo số liệu báo cáo của UNDP, ước tính mỗi năm có thêm gần 10 triệungười khuyết tật và dự báo đến năm 2035 số người khuyết tật trên thế giới sẽ lên tới

667 triệu người [113, tr.1]

Cách nhìn nhận về người khuyết tật có những thay đổi nhất định qua từngthời kỳ Nếu như những năm 1950, người khuyết tật được nhìn nhận theo mô hình

“chăm sóc y tế”, theo đó vấn đề người khuyết tật là vấn đề phúc lợi xã hội và họ là

đối tượng cần được hỗ trợ, chăm sóc, được hưởng trợ giúp chứ không phải là chủthể có quyền như công dân bình thường thì những năm 1970 cách nhìn nhận ngườikhuyết tật đã có sự thay đổi, theo đó những người khuyết tật là những người có khảnăng, có quyền sống và lao động như những người bình thường chứ không phải là

một đối tượng cần nhận sự “ban ơn” của xã hội Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có

cách hiểu thống nhất về người khuyết tật Trên thế giới có hai quan điểm chính vềngười khuyết tật song song cùng tồn tại, đó là quan điểm khuyết tật cá nhân và quanđiểm khuyết tật xã hội Quan điểm khuyết tật cá nhân hay quan điểm khuyết tậtdưới góc độ y tế (y học) cho rằng khuyết tật là hạn chế cá nhân, là ở chính conngười đó, mà hầu như không chú ý tới các yếu tố xã hội Ngược lại, quan điểmkhuyết tật theo mô hình xã hội, những người khuyết tật được nhìn nhận là hệ quả bị

xã hội loại trừ và phân biệt [91] Từ những cách nhìn nhận khác nhau về ngườikhuyết tật cùng với điều kiện kinh tế, xã hội, lịch sử phát triển cũng như kĩ thuật lậppháp từng quốc gia mà pháp luật quốc tế cũng như quốc gia có định nghĩa khácnhau về người khuyết tật

Công ước về quyền của người khuyết tật của Liên hợp quốc năm 2006 định

nghĩa“Người khuyết tật bao gồm những người có khiếm khuyết lâu dài về thể chất,

tâm thần, trí tuệ hay giác quan mà khi tương tác với những rào cản khác nhau có thể phương hại đến sự tham gia hữu hiệu và trọn vẹn của họ vào xã hội trên cơ sở bình đẳng với những người khác” [38, Điều 1].

Công ước số 159 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về Tái thích ứng nghề

nghiệp và việc làm của người khuyết tật năm 1983 quy định: “Người khuyết tật dùng để chỉ người mà khả năng tìm thấy một việc làm phù hợp, gắn bó lâu dài với công việc đó cũng như triển vọng thăng tiến về nghề nghiệp đều bị giảm sút đáng kể do một sự khiếm khuyết về thể chất hoặc tâm thần được công nhận rõ ràng”[80, Điều 1, Khoản 1].

Khái niệm người khuyết tật theo quan điểm của Tổ chức quốc tế ngườikhuyết tật (DPI, 1982): Người khuyết tật trở thành khuyết tật là do thiếu cơ hội đểtham gia các hoạt động xã hội và có một cuộc sống giống như thành viên khác Dovậy, khuyết tật là một hiện tượng phức tạp, phản ánh sự tương tác giữa các tính năng

cơ thể và các tính năng xã hội mà trong đó người khuyết tật sống [92, tr.5]

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 1999, người khuyếttật là người bị suy giảm chức năng ở ba mức độ là: khiếm khuyết (impairment),khuyết tật (disability) và tàn tật (handicap) Trong đó, khiếm khuyết chỉ đến sự mấtmát hoặc không bình thường của cấu trúc cơ thể liên quan đến tâm lý hoặc sinh lý.Khuyết tật chỉ đến sự giảm thiểu chức năng hoạt động, là hậu quả của sự khiếmkhuyết Còn tàn tật đề cập tình thế bất lợi hoặc thiệt thòi của người mang khiếmkhuyết do tác động của môi trường xung quanh lên tình trạng khuyết tật của họ [91]

Theo Đạo luật về người khuyết tật của Hoa Kỳ năm 1990 (ADA - Americanswith Disabilities Act of 1990) định nghĩa người khuyết tật là người có sự suy yếu vềthể chất hay tinh thần gây ảnh hưởng đáng kể đến một hay nhiều hoạt động quantrọng trong cuộc sống Những ví dụ cụ thể về khuyết tật bao gồm: Khiếm khuyết vềvận động; Khiếm khuyết về thị giác, Khiếm khuyết về nói và nghe, Chậm phát triểntinh thần, bệnh cảm xúc và những khiếm khuyết cụ thể về học tập, Các bệnh lây vàkhông lây như Bại não, động kinh, teo cơ, ung thư, bệnh tim, tiểu đường, bệnh lao

và bệnh do HIV (có triệu chứng hoặc không có triệu chứng) [74]

Hay Luật của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa về bảo vệ người khuyết tật năm 1990 ghi nhận:

Người khuyết tật là một trong những người bị bất thường, mấtmát của một cơ quan nhất định hoặc chức năng, tâm lý hay sinh lý hoặctrong cấu trúc giải phẫu và những người đã mất toàn bộ hoặc một phầnkhả năng tham gia vào các hoạt động một cách bình thường Ngườikhuyết tật là những người có thính giác, thị giác, lời nói hoặc khuyết tật

về thể chất, chậm phát triển tâm thần, rối loạn tâm thần, khuyết tật nhiềuvà/hoặc khuyết tật khác [31, Điều 2]

Luật Người khuyết tật được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa ViệtNam thông qua ngày 17 tháng 06 năm 2010 đưa ra định nghĩa về người khuyết tật:

“Người khuyết tật là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc bị suy giảm chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập gặp khó khăn” [70, Điều 2, Khoản 1] Theo đó, đối tượng xác định là người khuyết tật

dựa vào việc bộ phận cơ thể bị suy giảm chức năng biểu hiện dưới dạng tật (khiếmthính, khiếm thị, tật nguyền, người bị tâm thần, thiểu năng trí tuệ…) và gây khó khăncho việc lao động, học tập, sinh hoạt bao gồm cả những người bị khuyết tật bẩm sinh,người bị khiếm khuyết do bệnh tật, tai nạn, thương binh, bệnh binh…

Như vậy, tùy thuộc vào việc ủng hộ quan điểm khuyết tật cá nhân hay khuyếttật xã hội mà mỗi quốc gia có nhìn nhận không giống nhau về người khuyết tật Tuyvậy, dù có ủng hộ quan điểm nào đi chăng nữa thì khi định nghĩa về người khuyếttật cũng phải phản ánh thực tế là người khuyết tật có thể gặp các rào cản do yếu tố

xã hội, môi trường hoặc con người khi họ tham gia vào các hoạt động của đời sống

xã hội Người khuyết tật có một số những đặc điểm riêng về tâm, sinh lý và sứckhỏe so với người bình thường cộng thêm nhận thức và thái độ kì thị của xã hộikhiến họ dễ cảm thấy tự ti và mặc cảm về bản thân Chính vì vậy, người khuyết tậtcần được nhà nước, gia đình và xã hội trợ giúp, tạo điều kiện, cơ hội bình đẳng đểtiếp cận và hưởng thụ các quyền bình đẳng với mọi công dân khác, vươn lên làmchủ cuộc sống và hòa nhập cộng đồng

Người khuyết tật trước hết là con người trong xã hội nên họ cũng có cácquyền cơ bản của một con người nhưng do bị khiếm khuyết về mặt thể chất hay tâmthần nên họ có một số các quyền đặc thù theo luật định Quan niệm về quyền củangười khuyết tật có sự thay đổi cách tiếp cận trong pháp luật quốc tế cũng như phápluật quốc gia Ngay từ khi ban hành những văn bản pháp lý đầu tiên, Liên hợp quốc(UN) luôn khẳng định sự thiết yếu của việc tôn trọng và thực hiện các quyền và tự

do cơ bản của tất cả mọi người và không phân biệt thành phần, giới tính, tôn giáohay tín ngưỡng [33, Điều 1]… Các quyền của người khuyết tật được đặt trên cơ sởcác quy định phổ quát đó

Trong những năm 1940 và 1950, UN mới chỉ tập trung vào việc thúc đẩy cácquyền của người khuyết tật về thể chất thông qua các phương pháp tiếp cận an sinh

xã hội [115] Hiến chương và các công ước về quyền con người được các nước phêchuẩn từ giữa những năm 1940 cho đến cuối những năm 1960 (ví dụ Tuyên ngônQuốc tế của Liên Hợp Quốc về nhân quyền năm 1948, Công ước của Liên HợpQuốc về Quyền Kinh tế, Văn hóa, Xã hội năm 1966, và Công ước của Liên HợpQuốc về Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966…) chưa có các quy định riêng đề cậpđến người khuyết tật Tuy nhiên, Tuyên ngôn quốc tế của Liên hợp quốc về nhân

quyền năm 1948 đã khẳng định: “Tất cả mọi người sinh ra đều được tự do và bình

đẳng về nhân phẩm và quyền Mọi con người đều được tạo hóa ban cho lý trí và lương tâm và cần phải đối xử với nhau trong tình bằng hữu” [34, Điều 1] Tuyên

ngôn này cũng liệt kê tất cả các quyền mà con người được hưởng bao gồm cácquyền trong các lĩnh vực dân sự, chính trị; quyền kinh tế, văn hóa và xã hội.Theoquy định này thì người khuyết tật cũng phải được hưởng những quyền lợi cơ bản màmọi người trong xã hội được hưởng Tuy nhiên, trong giai đoạn này, người khuyếttật vẫn phải đối mặt với nhiều bất lợi, tình trạng họ bị tách biệt khỏi xã hội, cũngnhư tình trạng họ bị phân biệt đối xử mới được nhận thức rõ ràng hơn và đã đượcnêu thành một vấn đề về quyền của người khuyết tật Việc dần thay đổi từ cách tiếpcận phúc lợi xã hội sang cách tiếp cận dựa vào quyền con người được thể hiện thôngqua việc đề cập một cách cụ thể về người khuyết tật trong các Hiến

chương, các Công ước và các sáng kiến về quyền con người được phê chuẩn từnhững năm 1980 và trong ngày càng nhiều các văn bản luật pháp quốc tế (thườngkhông mang tính bắt buộc) được các tổ chức như Liên Hợp Quốc và Ủy ban Châu

Âu thông qua [107, tr.566]

Ngày 13/12/2006 Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 61 đã thông qua Côngước quốc tế về quyền của người khuyết tật và chính thức có hiệu lực từ tháng5/2008 sau khi có 20 quốc gia phê chuẩn Công ước là văn bản luật mang tính toàncầu đầu tiên trong lịch sử nhân loại khẳng định quyền của người khuyết tật Theo

đó, người khuyết tật được công nhận là đối tượng có đầy đủ các quyền và nhânphẩm như những thành viên khác trong cộng đồng, được bình đẳng về cơ hội trong

xã hội Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật xác định các quyền củangười khuyết tật và nghĩa vụ của các quốc gia tham gia Mặc dù không thiết lập cácnhân quyền mới nhưng đây là công ước quốc tế về nhân quyền đầu tiên của thế kỷ

21, đồng thời cũng là công cụ luật pháp đầu tiên bảo vệ toàn diện quyền của ngườikhuyết tật Công ước này còn có ý nghĩa đặc biệt khi thay đổi cách nhìn đối với tìnhtrạng khuyết tật là một vấn đề xã hội chứ không phải chỉ là vấn đề y tế, và xác lập

sự dịch chuyển từ phương thức tiếp cận theo hướng nhân đạo sang hướng nhânquyền [92, tr.152-153]

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) là một cơ quan chuyên môn của Liên HợpQuốc có nhiệm vụ đảm bảo các điều kiện lao động bình đẳng và phù hợp trên toànthế giới [80, tr.12] ILO thực hiện sứ mệnh của mình thông qua việc soạn thảo cáctiêu chuẩn để các quốc gia phê chuẩn dưới hình thức công ước và khuyến nghị vềlao động quốc tế Từ khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, mục tiêu chính của tổchức ILO là tăng cường các cơ hội việc làm bình đẳng [81, tr.2] Quan niệm vềquyền của người khuyết tật của ILO cũng xuất phát từ hạt nhân quyền con người thểhiện trong “Tuyên bố Philadelphia” được thông qua tại Hội nghị Lao động Quốc tế

tổ chức năm 1944, trong đó chỉ rõ: “Tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc,

tín ngưỡng, hoặc giới tính đều có quyền được mưu cầu một cuộc sống vật chất đầy

đủ, được phát triển tinh thần trong điều kiện tự do và đảm bảo nhân phẩm, trong điều kiện an ninh kinh tế và cơ hội bình đẳng”… [81, tr.3].

Năm 1944, với bản khuyến nghị đầu liên quan đến các dịch vụ việc làm, baogồm cả đào tạo nghề và định hướng việc làm (Khuyến nghị Số 71, 1944 về Việclàm), ILO đã dành một phần đáng kể (phần X, từ đoạn 39 đến đoạn 44) để trình bày

về vấn đề việc làm của người khuyết tật ILO có đề xuất rằng, bất kỳ khi nào có thể,người khuyết tật cần được đào tạo cùng với những người khác, được làm việc trongcùng điều kiện và được trả cùng mức lương; đồng thời cần tiếp tục việc đào tạo chođến khi người khuyết tật có đủ khả năng kiếm được việc làm trong lĩnh vực hoặccác ngành nghề mà họ đã được đào tạo ILO kêu gọi sự bình đẳng về cơ hội nghềnghiệp cho người lao động khuyết tật và khuyến khích áp dụng các chính sách việclàm ưu tiên nhằm tăng cường việc làm cho người khuyết tật nặng [91]

Năm 1983, một năm sau khi thực thi Chương trình hành động toàn cầu liênquan đến người khuyết tật và hai năm sau Năm quốc tế về Người khuyết tật, ILO đãthông qua Công ước số 159 và Khuyến nghị số 168 về Tái thích ứng nghề nghiệp vàviệc làm của người khuyết tật Công ước số 159 yêu cầu các nước đã phê chuẩncông ước này phải xây dựng các chính sách quốc gia dựa trên nguyên tắc cơ hộibình đẳng giữa người lao động khuyết tật và người lao động nói chung, tôn trọng sựbình đẳng về cơ hội và đối xử bình đẳng giữa người khuyết tật nam và nữ, đồng thờithực thi các biện pháp tích cực nhằm thực hiện hiệu quả các nguyên tắc này Việc đềcao sự tham gia toàn diện của người khuyết tật được thể hiện thông qua khái niệm

về phục hồi chức năng gắn với việc làm: “Giúp người khuyết tật tìm được việc phù

hợp, được duy trì và thăng tiến trong công việc đó và qua đó được hòa nhập hoặc tái hòa nhập xã hội tốt hơn” [80, Điều 1-2].

Như vậy có thể thấy quan niệm về quyền của người khuyết tật trong phápluật quốc tế có sự thay đổi qua các thời kì khác nhau nhưng xu hướng chung là dịchchuyển hướng tiếp cận quyền của người khuyết tật từ nhân đạo chuyển sang nhân

quyền Theo đó, người khuyết tật cũng có cơ hội bình đẳng và được hưởng các

quyền cơ bản của con người với tư cách là thành viên của cộng đồng xã hội, ngoài

ra họ còn có các quyền được chăm sóc và bảo vệ đặc biệt với tư cách là nhóm người đặc biệt dễ bị tổn thương, được thừa nhận và bảo hộ bằng pháp luật quốc tế cũng như pháp luật quốc gia.

1.1.2 Vị trí, vai trò quyền của người khuyết tật

Vấn đề người khuyết tật đã đang trở thành chủ đề được đặc biệt quan tâm bởi

cả cộng đồng quốc tế Sau một thời gian dài, thế giới mới bắt thừa nhận ngườikhuyết tật như một chủ thể của các quyền như mọi thành viên khác trong xã hội và

đã được thể chế hóa trong pháp luật quốc tế và quốc gia Quyền của người khuyếttật đã trở thành một chế định quan trọng trong luật quốc tế hiện đại Liên hợp quốcđang nỗ lực kêu gọi các quốc gia phải hoàn thiện hệ thống pháp luật để tạo cơ sởpháp lý tôn trọng, quan tâm thúc đẩy việc thực hiện các quyền cơ bản của ngườikhuyết tật Vậy vị trí và vai trò quyền của người khuyết tật là gì?

Thứ nhất, việc công nhận quyền của người khuyết tật thể hiện một quan điểm

nhân văn và tiến bộ của nhân loại, khẳng định rằng với tư cách là một con người,người khuyết tật có các quyền cơ bản như mọi thành viên khác trong xã hội Tuyênngôn quốc tế về nhân quyền của Liên hợp quốc năm 1948 đã khẳng định mọi ngườisinh ra đều có quyền bình đẳng, đều có quyền sống, quyền hưởng phúc lợi, quyềnđược giáo dục và có việc làm, quyền sống một cách độc lập và được tham gia tíchcực vào mọi mặt của đời sống xã hội Bất kỳ một sự phân biệt trực tiếp hoặc phânbiệt đối xử tiêu cực khác đối với người khuyết tật đều vi phạm các quyền của người

đó Do đó, quyền của người khuyết tật bao hàm tất cả nội hàm cũng như đặc điểmcủa quyền con người Ngoài ra, do đặc thù là nhóm người chịu nhiều thiệt thòi, dễ

bị tổn thương và gặp nhiều khó khăn trong việc thực hiện các quyền cơ bản của conngười cho nên quyền của người khuyết tật có các đặc điểm riêng nhất định

Việc công nhận quyền của người khuyết tật cũng là điều kiện để đảm bảo sựhòa bình, ổn định và phát triển của nhân loại Trong lời nói đầu của Tuyên ngônquốc tế về nhân quyền của Liên hợp quốc có khẳng định:

Việc thừa nhận nhân phẩm vốn có, các quyền bình đẳng và khôngthể tách rời của mọi thành viên trong gia đình nhân loại là cơ sở cho tự

do, công bằng và hòa bình trên thế giới và Nhân quyền phải được phápluật bảo vệ để mỗi người không buộc phải nổi loạn như là biện pháp cuốicùng để chống lại chế độ cường quyền và áp bức [34]

Việc thừa nhận người khuyết tật như là một chủ thể của các quyền, có khảnăng tự nuôi sống bản thân và làm chủ cuộc sống của mình giúp cho mỗi quốc giagiảm bớt được gánh nặng về phúc lợi xã hội cho người khuyết tật vì lý do phụ thuộc

và không sinh lợi Từ đó, thúc đẩy sự phát triển của bản thân người khuyết tật nóiriêng cũng như xã hội nói chung

Thứ hai, quyền của người khuyết tật là cơ sở và nền tảng cho việc thể chế hóa

thành các chính sách và quy định của pháp luật để bảo vệ và phát huy tối đa mọi nguồnlực xã hội Luật pháp quốc tế và quốc gia đã và đang thông qua hoặc điều chỉnh để đảmbảo các quyền của người khuyết tật Người khuyết tật do đó được đảm bảo có cơ hộiđồng đều thông qua việc xóa bỏ tất cả các trở ngại, định kiến của xã hội về mặt thểchất, tài chính, xã hội hoặc tâm lý mà đã loại trừ hoặc hạn chế sự tham gia hoàn toàncủa họ vào đời sống xã hội, đồng thời có cơ sở để bảo vệ quyền và lợi ích chính đángkhi chúng bị xâm phạm trên phạm vi toàn cầu Nhiệm vụ nội luật hóa các quy định củapháp luật quốc tế trong pháp luật quốc gia được quy định trong Công ước quốc tế về

quyền của người khuyết tật năm 2006: “Nghĩa vụ chung: Các quốc gia thành viên cam kết đảm bảo và thúc đẩy sự hiện thực hóa đầy đủ tất cả các quyền và tự do cơ bản của toàn bộ những người khuyết tật mà không có bất cứ sự phân biệt đối xử nào dựa trên

cơ sở khuyết tật…” [96, Điều 4].

Thứ ba, việc thừa nhận quyền của người khuyết tật là phù hợp với xu thế

chung của quốc tế Trong xu thế hội nhập, vấn đề quyền của người khuyết tật khôngcòn là vấn đề của một người, một cộng đồng, một quốc gia mà trở thành mối quantâm chung của nhân loại Do đó, thừa nhận người khuyết tật là chủ thể của cácquyền giúp cho mỗi quốc gia theo kịp với thế giới Cộng đồng quốc tế nói chungluôn yêu chuộng hòa bình và nhân đạo Việc thể chế hóa quyền của người khuyết tậttrong hệ thống pháp luật giúp cải thiện cái nhìn và tranh thủ sự ủng hộ của cộngđồng quốc tế đối với vấn đề nhân quyền của mỗi quốc gia, giúp tiếng nói của mỗiquốc gia trên trường quốc tế trở lên có uy tín và sức mạnh

Ngày nay loài người đang phải đương đầu với những thách thức to lớn là đấutranh chống tội phạm xuyên quốc gia, vấn đề ô nhiễm môi trường, dịch bệnh, xungđột sắc tộc, tôn giáo, đói nghèo… là những nguyên nhân làm gia tăng số lượngngười khuyết tật Do đó đòi hỏi phải có sự nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế vìmục tiêu tạo điều kiện, môi trường thuận lợi cho con người phát triển toàn diện.Cũng vì lẽ đó, Liên hợp quốc đã thông qua hơn 50 văn kiện quốc tế bảo vệ quyền tự

do của con người trong đó có người khuyết tật Liên hợp quốc cũng khuyến nghị vàyêu cầu các quốc gia phải có nghĩa vụ hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia phùhợp với pháp luật quốc tế; nghiêm chỉnh thực hiện các cam kết quốc tế đã nêu trongcác Công ước quốc tế mà quốc gia đã phê chuẩn hoặc tham gia Và một khi phápluật quốc gia đã phù hợp với pháp luật quốc tế, sẽ trở thành phương tiện quan trọngtrong việc bảo đảm quyền của người khuyết tật trong phạm vi quốc gia và tranh thủ

sự trợ giúp của các nguồn lực quốc tế để đảm bảo ngày càng tốt hơn quyền củangười khuyết tật

1.1.3 Các quyền cơ bản của người khuyết tật trong pháp luật quốc tế

Người khuyết tật có đầy đủ các quyền cơ bản của con người, trong đó có cácquyền về dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội Công ước quốc tế về quyền củangười khuyết tật năm 2006 từ Điều 5 đến Điều 30 đã ghi nhận các quyền cơ bản củangười khuyết tật như quyền được sống; quyền được thừa nhận bình đẳng; quyền tự

do và an toàn cá nhân; quyền sống độc lập và hòa nhập cộng đồng; quyền được tôntrọng gia đình và tổ ấm; quyền tự do đi lại, tự do cư trú và tự do quốc tịch; quyền tự

do biểu đạt chính kiến và tiếp cận thông tin; quyền được bảo vệ không bị tra tấn, bịđối xử, áp dụng các hình phạt tàn nhẫn; quyền không bị bóc lột, bạo hành và lạmdụng; quyền được tham gia đời sống chính trị và cộng đồng; quyền tham gia cáchoạt động văn hóa, nghỉ ngơi, giải trí và thể thao; quyền hưởng các dịch vụ y tế,quyền được hỗ trợ chức năng và phục hồi chức năng; quyền có mức sống thích đáng

và bảo trợ xã hội đầy đủ; quyền được tiếp cận giáo dục; quyền có cơ hội công việc

và việc làm Theo đó, Công ước quy định:

Quốc gia thành viên công nhận rằng mọi người đều bình đẳng

trước pháp luật và có quyền được pháp luật bảo vệ, quyền được hưởnglợi ích của pháp luật một cách bình đẳng, không có sự phân biệt nào;Quốc gia thành viên cấm phân biệt đối xử trên cơ sở sự khuyết tật và bảođảm cho người khuyết tật sự bảo vệ pháp lý hữu hiệu và bình đẳng chốnglại sự phân biệt đối xử trên bất kỳ cơ sở nào [38, Điều 5-1, 5-2].

Do vậy, người khuyết tật được hưởng đầy đủ các quyền lợi như mọi thànhviên khác trong xã hội và ngay cả những người khuyết tật cũng được hưởng cácquyền lợi bình đẳng như nhau mà không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào vì lý dokhuyết tật của họ Trách nhiệm của các quốc gia thành viên Công ước là phải thểchế hóa, nội luật hóa các quy định của Công ước vào pháp luật quốc gia và thực thinghiêm chỉnh các quy định đó

Bên cạnh các quyền lợi cơ bản nêu trên, do đặc thù là nhóm người chịu nhiềuthiệt thòi, dễ bị tổn thương và gặp nhiều khó khăn trong việc thực hiện các quyền cơbản của con người, cho nên quyền của người khuyết tật có những đặc điểm riêngbao gồm:

Trong lĩnh vực dân sự, chính trị, người khuyết tật có các quyền dân sự, chính

trị với tư cách là một con người Tuy nhiên đối với những người khuyết tật tâm thầnnặng, là những người không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, mất năng lực hành

vi dân sự; những người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có năng lực hành vidân sự một phần (người mắc bệnh tâm thần, thiểu năng trí tuệ) phải thực hiện cácquyền dân sự (ví dụ tham gia các giao dịch dân sự) thông qua người giám hộ hoặcđược sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật Những người bị khuyết tật tâmthần nặng không có quyền tham gia bầu cử, ứng cử do không có năng lực hành vidân sự [36, Điều 5] Một số quyền của người khuyết tật về tâm thần cần được ưutiên theo luật định, chẳng hạn quyền không phải chịu trách nhiệm hình sự đối vớinhững người tâm thần nặng phạm tội hình sự bởi vì họ không có năng lực tráchnhiệm hình sự Điều này đòi hỏi phải có các quy định chặt chẽ của pháp luật vềnhững điều kiện, cách thức để xác định những trường hợp người khuyết tật khôngphải chịu trách nhiệm pháp lý nhằm tránh oan sai hoặc bỏ sót tội phạm Như vậy,

người khuyết tật tâm thần, người thiểu năng trí tuệ có các quyền dân sự, chính trịkhông đầy đủ, họ không thể tự thực hiện một số quyền và không có khả năng bảo vệquyền của mình mà phải thông qua người giám hộ hoặc người đại diện Đặc điểmnày cho thấy trách nhiệm của nhà nước là phải có các quy định cụ thể bằng phápluật để tạo ra cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ quyền của người khuyết tật tâm thầnnặng và những người thiểu năng trí tuệ, tránh lạm dụng và vi phạm quyền của ngườikhuyết tật trong thực tế.

Trong lĩnh vực quyền kinh tế, văn hóa và xã hội, người khuyết tật có những

đặc quyền đó là quyền được chăm sóc, chỉnh hình và phục hồi chức năng “Người

khuyết tật về tâm thần có quyền được chăm sóc sức khỏe và vật lý trị liệu phù hợp, đồng thời có các quyền về giáo dục, đào tạo, phục hồi chức năng và hướng dẫn để

họ có thể phát triển khả năng và tiềm năng của mình tới mức tối đa” [36, Điều 2].

Những người khuyết tật vận động bị hạn chế khả năng thực hiện đầy đủ quyền đượctiếp cận các công trình công cộng, hòa nhập cộng đồng; người khuyết tật nghe, nhìn

bị hạn chế khả năng tiếp cận các phương tiện thông tin, truyền thông… Đây lànhững đặc điểm riêng biệt cần phải quan tâm trong khi thực hiện quyền con ngườicủa người khuyết tật, cần phải có chính sách hỗ trợ đặc biệt tạo điều kiện cho họthực hiện đầy đủ các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa

Trong lĩnh vực lao động, người khuyết tật cũng có các quyền cơ bản như

những lao động bình thường khác chẳng hạn như: quyền được đào tạo dạy nghề vàviệc làm, quyền về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, an toàn lao động, vệ sinhlao động, quyền được hưởng trợ cấp xã hội và khiếu nại khi quyền lợi của mình bịxâm phạm… Công ước Quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa 1966 quyđịnh về việc thừa nhận quyền mà mọi người được hưởng những điều kiện làm việccông bằng và thuận lợi như sau:

Các quốc gia thành viên Công ước thừa nhận quyền của mọingười được hưởng những điều kiện làm việc công bằng và thuận lợi, đặcbiệt đảm bảo:

a Thù lao cho tất cả mọi người làm công tối thiểu phải đảm bảo:

(i) Tiền lương thoả đáng và tiền công bằng nhau cho những côngviệc có giá trị như nhau, không có sự phân biệt đối xử nào; đặc biệt, phụ

nữ phải được đảm bảo những điều kiện làm việc không kém hơn đànông, được trả công ngang nhau đối với những công việc giống nhau;

(ii) Một cuộc sống tương đối đầy đủ cho họ và gia đình họ phù hợp với các quy định của Công ước này

b) Những điều kiện làm việc an toàn và lành mạnh;

c) Cơ hội ngang nhau cho mọi người trong việc được đề bạt lên chức

vụ thích hợp cao hơn, chỉ cần xét tới thâm niên và năng lực làm việc;

d) Sự nghỉ ngơi, thời gian rảnh rỗi, giới hạn hợp lý số giờ làmviệc, những ngày nghỉ thường kỳ được hưởng lương cũng như thù lao cho những ngày nghỉ lễ [35, Điều 7]

Tuy nhiên, cũng do đặc điểm tâm sinh lý khác biệt, người khuyết tật đượcpháp luật quy định được hưởng các quyền bình đẳng với những người khác về điềukiện tuyển dụng, sự thuê mướn và tuyển dụng, tiếp tục được tuyển dụng kể cả tronglĩnh vực công, thăng tiến nghề nghiệp, được trả lương ngang nhau cho công việc cógiá trị ngang nhau và điều kiện làm việc an toàn và bảo đảm sức khỏe…, nghiêmcấm mọi sự phân biệt đối xử để đảm bảo cho họ bình đẳng với những lao động bìnhthường khác, tạo động lực thúc đẩy họ phấn đấu, làm tốt công việc của mình Điềunày được thể hiện trong Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật:

Quốc gia thành viên công nhận quyền lao động của người khuyếttật trên cơ sở bình đẳng với những người khác; quyền này bao gồm cảquyền có cơ hội tự kiếm sống bằng hình thức lao động do người lao độngchọn hoặc chấp nhận trên thị trường lao động và trong môi trường laođộng mở, dễ tiếp cận đối với người khuyết tật… [38, Điều 27]

Công ước số 159 (1983) về Tái thích ứng nghề nghiệp và việc làm của người

khuyết tật ILO cũng quy định: “Mọi nước thành viên phải coi mục đích tái thích

ứng nghề nghiệp và làm cho mọi người khuyết tật có thể tìm được và duy trì được một việc làm thích hợp, có thể thăng tiến về nghề nghiệp, và do đó dễ dàng trong việc hòa nhập hoặc tái hòa nhập vào xã hội” [80, Điều 1-2].

Trên cơ sở giới tính, tuổi tác, nguyên nhân gây ra khuyết tật, người khuyết

tật được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, do đó cần phải có các biện phápbảo vệ quyền phù hợp với từng đối tượng Xét dưới góc độ giới tính, phụ nữ khuyếttật là những người bị tổn thương kép, vì vậy, cần phải lồng ghép vấn đề bình đẳnggiới, có chính sách ưu tiên đặc biệt trong việc bảo vệ quyền của người khuyết tật là

phụ nữ Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật 2006 quy định: “Quốc gia

thành viên thừa nhận rằng phụ nữ và các bé gái khuyết tật dễ bị phân biệt đối xử,

do vậy quốc gia thành viên phải tiến hành các biện pháp bảo đảm cho họ được hưởng trọn vẹn và bình đẳng các quyền và tự do cơ bản của con người” [38, Điều

6] Dưới góc độ tuổi tác, trẻ em khuyết tật là những công dân đặc biệt, bởi các emcòn non nớt cả về thể chất và trí tuệ, lại thêm bất hạnh bởi khuyết tật nên các emkhông thể thực hiện các quyền của mình một cách đầy và không tự bảo vệ đượcchính mình, cho nên các em là đối tượng đặc biệt cần được ưu tiên Do đó, trẻ emkhuyết tật có các quyền đặc thù như: quyền được nhận làm con nuôi, quyền đượchọc tập bình thường như mọi đứa trẻ khác và được chữa bệnh miễn phí… Công ướcquốc tế về quyền của người khuyết tật yêu cầu:

Các quốc gia thành viên bảo đảm rằng trẻ em khuyết tật có quyềnbày tỏ ý kiến một cách tự do về mọi vấn đề ảnh hưởng tới các em, ý kiếncủa trẻ em phải được cân nhắc thích đáng phù hợp với độ tuổi và sựtrưởng thành của các em, trên cơ sở bình đẳng với các trẻ em khác, bảođảm cung cấp cho các em sự trợ giúp phù hợp với lứa tuổi và với tìnhtrạng khuyết tật để các em thực hiện quyền đó [38, Điều 7-3]

Dưới góc độ nguyên nhân gây ra khuyết tật, người khuyết tật đặc biệt nhưnhững thương, bệnh binh, những người có công với đất nước nên họ có nhữngquyền được ưu tiên đặc biệt như: quyền được hưởng chế độ trợ cấp đặc biệt; quyềnđược ưu tiên đặc biệt khi thực hiện quyền được chăm sóc sức khỏe, quyền học tập,lao động và tìm kiếm việc làm…

Từ những đặc điểm riêng về quyền của người khuyết tật nêu trên cho thấytrong quá trình hoàn thiện pháp luật về quyền của người khuyết tật cần phải chú

trọng ghi nhận và có biện pháp đặc biệt để đảm bảo thực hiện các quyền đặc thù củangười khuyết tật nhằm hạn chế tiến tới xóa bỏ rào cản đối với người khuyết tật vềmặt xã hội Nói cách khác, cơ hội tiếp cận và khả năng thụ hưởng quyền của ngườikhuyết tật nếu không được đảm bảo bằng cơ chế pháp lý sẽ dẫn đến tình trạng phụthuộc vào nhận thức của xã hội về vị thế và các quyền con người cơ bản của họ.Thực tế cho thấy do nhận thức của xã hội còn hạn chế nên người khuyết tật vẫn phảichịu sự kì thị và phân biệt đối xử Họ bị ghẻ lạnh, bị coi là gánh nặng của gia đình

và xã hội Những hạn chế này đã tạo ra rào cản đối với việc tiếp cận và hưởng thụquyền của người khuyết tật

1.2 Sự cần thiết phải bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động

1.2.1 Khái niệm bảo vệ quyền của người khuyết tật

Bảo có nghĩa là giữ, vệ có nghĩa là chống lại Bảo vệ có nghĩa là “chống lại

mọi sự xâm phạm để giữ cho luôn luôn được nguyên vẹn” [101, tr.34] Theo đó có

thể hiểu bảo vệ quyền của người khuyết tật tức là chống lại các hành vi xâm phạmđến quyền của người khuyết tật để giữ cho họ được tham gia vào các quan hệ xã hội

và được hưởng các quyền lợi hợp pháp

Khái niệm bảo vệ quyền của người khuyết tật không được định nghĩa cụ thểtrong các văn bản pháp luật quốc tế cũng như luật pháp một số quốc gia như: Mỹ,Anh, Trung Quốc, Nhật Bản và cả Việt Nam Tuy nhiên, các văn kiện pháp lý quốc

tế và các quốc gia có đề cập đến trách nhiệm của các quốc gia phải thực hiện cácbiện pháp hữu hiệu nhất nhằm mục đích bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp củangười khuyết tật, giúp cho họ có cơ hội được tiếp cận và thụ hưởng các quyền bìnhđẳng như mọi thành viên khác trong xã hội Chẳng hạn, Công ước quốc tế về quyền

của người khuyết tật 2006 quy định: “Các quốc gia thành viên cam kết sẽ bảo đảm

và thúc đẩy sự công nhận đầy đủ tất cả các quyền con người và tự do của tất cả người khuyết tật mà không có bất cứ hình thức phân biệt đối xử nào do bị khuyết tật” [38, Điều 4, Khoản 1] Ngoài ra, Công ước còn quy định các biện pháp bảo vệ

quyền của người khuyết tật mà các quốc gia thành viên phải cam kết thực hiện như:

Cung cấp các dịch vụ y tế đặc biệt nhằm phát hiện, ngăn ngừa và giảm thiểu khuyếttật [38, Điều 25-b]; Tạo điều kiện cho người khuyết tật được tiếp cận phương tiện,thiết bị hỗ trợ, sử dụng ngôn ngữ kí hiệu, chữ Braille; Kêu gọi và khuyến khích các

cơ sở cung cấp các dịch vụ truyền thông dưới các dạng dễ tiếp cận và dễ sử dụngcho người khuyết tật [38, Điều 20, 21]…

Luật người khuyết tật của Mỹ (ADA – Americans with Disabilities Act) sửa

đổi năm 1990 khẳng định mục đích của đạo luật là: “Đưa ra một chương trình quốc

gia rõ ràng và chi tiết nhằm xóa bỏ phân biệt đối xử và đưa ra các tiêu chuẩn rõ ràng, nhất quán, khả thi để giải quyết việc phân biệt đối xử với người khuyết tật thông qua việc tái lập phạm vi bảo vệ sẵn có theo đạo luật này” [74].

Trong lời nói đầu của Đạo luật chống phân biệt đối xử với người khuyết tậtAnh năm 1995 (DDA – Disability Discrimination Act) có nêu:

Đạo luật nhằm chống lại sự phân biệt đối xử với người khuyết tậttrong lĩnh vực việc làm, cung ứng hàng hóa, phương tiện và dịch vụ,chuyển nhượng hoặc quản lý tài sản; xây dựng các quy định về việc làmcho người khuyết tật và thành lập một Ủy ban Quốc gia về Người khuyếttật [112]

Hay như Luật cơ bản về người khuyết tật của Nhật Bản quy định: “Trên cơ

sở những nguyên tắc đoàn kết dân tộc, xã hội phải khuyến khích, động viên sự hợp tác nhằm nâng cao phúc lợi xã hội cho người khuyết tật” [75, Điều 5].

Trên cơ sở các quy định của pháp luật quốc tế và một số quốc gia như trên có

thể hiểu bảo vệ quyền của người khuyết tật được hiểu là các cam kết, mong muốn,

quy định nhằm tạo ra sự bình đẳng và cơ hội tiếp cận cho người khuyết tật trên mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội và chỉ có ý nghĩa khi được bảo đảm bằng các biện pháp khác nhau chống lại mọi hành vi vi phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khuyết tật [91].

Trong quan hệ lao động luôn tồn tại sự bất bình đẳng giữa NLĐ với NSDLĐ,NLĐ bị phụ thuộc về mặt tổ chức, phụ thuộc về kinh tế, phụ thuộc về môi trườnglàm việc… Đặc biệt, người khuyết tật khi tham gia vào quan hệ lao động với tư

cách là NLĐ lại là nhóm người dễ bị tổn thương và thiệt thòi gấp nhiều lần so vớingười bình thường Do đó các quyền và lợi ích hợp pháp của họ khó có thể đảmbảo Vì vậy, một trong những nhiệm vụ hàng đầu của pháp luật nói chung và phápluật lao động nói riêng là phải bảo vệ được người khuyết tật – nhóm người yếu thếkhi tham gia vào các quan hệ lao động.

Công ước 159 (1983) về tái thích ứng nghề nghiệp và việc làm của người

khuyết tật của ILO quy định: “Mọi nước thành viên phải coi mục đích của tái thích

ứng nghề nghiệp là làm cho mọi người khuyết tật có thể tìm được và duy trì được một việc làm thích hợp, có thể thăng tiến về mặt nghề nghiệp, và do đó được dễ dàng trong việc hòa nhập hoặc tái hòa nhập vào xã hội” [80, Điều 1-2].

Trên cơ sở quy định của pháp luật quốc tế và một số quốc gia, chúng ta cóthể đưa ra khái niệm bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động là

việc quy định trong pháp luật lao động các biện pháp, phương thức nhằm giúp cho người khuyết tật có được sự bình đẳng về cơ may tìm được và duy trì được một việc làm thích hợp, có thể thăng tiến về mặt nghề nghiệp và bình đẳng về đối xử giữa những người lao động khuyết tật với nhau và giữa những người lao động khuyết tật với những người lao động khác, và được bảo đảm bằng các biện pháp khác nhau chống lại mọi hành vi vi phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khuyết tật.

1.2.2 Nguyên tắc bảo vệ quyền của người khuyết tật

1.2.2.1 Nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử

Nguyên tắc này xuất phát từ quan điểm cho rằng tất cả mọi người dù họ khácnhau về thể lực, trí lực và các đặc điểm khác thì đều có giá trị, tầm quan trọngngang nhau và đều phải được bảo vệ như nhau Vì vậy họ có quyền được đối xửcông bằng và không bị phân biệt trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Nguyên tắc này được thể hiện rõ nét trong Quy tắc tiêu chuẩn về bình đẳng cơhội đối với người khuyết tật được Đại hội đồng Liên hiệp quốc thông qua năm 1993:

Người khuyết tật là các thành viên của xã hội, có quyền cùng tồntại với cộng đồng Họ phải được sự trợ giúp cần thiết trong các cơ cấuthông thường thuộc các lĩnh vực y tế, giáo dục, việc làm và các dịch vụ

xã hội Xã hội phải tạo điều kiện cho người khuyết tật thực hiện đượcquyền và nghĩa vụ tương tự như các thành viên khác và phải được côngnhận đây là một phần trong quá trình đạt tới sự bình đẳng [37].

Sau đó, trong Lời nói đầu Công ước Quốc tế về Quyền của người khuyết tật năm 2006 lại tái khẳng định:

Thừa nhận tầm quan trọng của các nguyên tắc và định hướngchính sách được ghi nhận tại Chương trình hành động thế giới về ngườikhuyết tật và các Quy tắc tiêu chuẩn về bình đẳng hóa cơ hội cho ngườikhuyết tật trong tác động đối với việc khuyến khích, xây dựng và đánhgiá chính sách, kế hoạch, chương trình hành động ở các cấp quốc gia,khu vực và quốc tế nhằm mục đích tăng cường bình đẳng hóa cơ hội chongười khuyết tật (khoản f); Đồng thời thừa nhận rằng phân biệt đối xửchống lại bất kỳ người nào trên cơ sở sự khuyết tật là vi phạm phẩm giávốn có của con người [38, Khoản h]

Pháp luật các nước trên thế giới ở những mức độ khác nhau cũng đã quy địnhvấn đề này trong các văn bản luật Chẳng hạn, Luật người khuyết tật Mỹ 1990 quy

định nguyên tắc chung: “Không đối tượng áp dụng nào được phép phân biệt đối xử

với một cá nhân đủ năng lực chuyên môn vì lý do khuyết tật trong các thủ tục xin việc, tuyển dụng, thăng tiến, sa thải, bồi thường, huấn luyện hoặc các điều khoản, điều kiện và quyền tuyển dụng khác” [74, Tiểu chương 1, Phần 12112, Khoản a].

Hay Luật Bảo hộ người khuyết tật Trung Quốc cũng có nêu:

Người khuyết tật được hưởng quyền bình đẳng với các công dânkhác về chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội, trong cuộc sống gia đình vàcác khía cạnh khác… Cấm việc phân biệt đối xử, xúc phạm và xâmphạm người khuyết tật [31, Điều 3]; Không phân biệt đối xử đối vớingười khuyết tật trong việc làm, tuyển dụng, quy định địa vị, thăng chức,xác định các chức danh kĩ thuật hoặc nghiệp vụ, thanh toán cho ngườilao động, phúc lợi xã hội, bảo hiểm lao động hoặc trong các khía cạnhkhác [31, Điều 34]

Về phương diện pháp lý, nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử cóthể được tiếp cận với các khía cạnh khác nhau trong luật pháp và dẫn đến các hậuquả không giống nhau Mặt khác để có cơ sở xác định một hành vi có phải là bìnhđẳng hoặc phân biệt đối xử với người khuyết tật hay không cần có các tiêu chí xácđịnh mang tính pháp lý được cơ quan có thẩm quyền quy định [81, tr.18-20, 27-29].

Trong quan hệ lao động, người khuyết tật phải được bảo vệ một cách bình đẳng,không phân biệt về giới, về ngành nghề, về khu vực kinh tế Không có sự phân biệtgiữa người khuyết tật với người không khuyết tật, giữa người khuyết tật làm việc bánthời gian và người khuyết tật làm việc toàn thời gian, giữa người khuyết tật là thànhviên công đoàn và người khuyết tật không phải là thành viên công đoàn, giữa ngườikhuyết tật nam và người khuyết tật nữ… như quy định của Công ước của ILO về Táithích ứng nghề nghiệp và việc làm của người khuyết tật 1983:

Chính sách đó phải dựa trên nguyên tắc bình đẳng về cơ may giữanhững người lao động khuyết tật và những người lao động nói chung.Quyền bình đẳng về cơ may và đối xử giữa người lao động nam giớikhuyết tật với người lao động nữ giới khuyết tật phải được tôn trọng.Những biện pháp tích cực chuyên nhằm bảo đảm quyền bình đẳng thực

sự về cơ may và về đối xử giữa những người lao động khuyết tật vớinhững người lao động khác sẽ không được coi là có tính phân biệt đối xửvới những người lao động khác [80, Điều 1-2]

Như vậy, một cách chung nhất, nguyên tắc bình đẳng ở đây được hiểu là sựngang nhau trong việc tiếp cận các cơ hội về học tập, việc làm, chăm sóc sức khoẻ,dịch vụ công… của người khuyết tật trong mọi điều kiện, hoàn cảnh Tuy nhiên,nguyên tắc bình đẳng không có nghĩa là bằng nhau hoặc như nhau Người khuyết tậtgặp phải những dạng tật khác nhau và mức độ khuyết tật không giống nhau cần phảiđược sự bảo vệ quyền khác nhau Ví dụ: Một người bị khuyết tật đặc biệt nặng cầnphải có sự bảo trợ hoàn toàn của xã hội, trong khi một người bị khuyết tật nhẹ thìkhông cần phải như vậy Tương tự, việc ngăn cấm phân biệt đối xử không có nghĩa

là quy cho mọi hình thức phân biệt là trái pháp luật Trong quan hệ lao động, người

sử dụng lao động có quyền yêu cầu người lao động phải có những kỹ năng và trình

độ cần thiết mà công việc hoặc môi trường công việc đòi hỏi và những yêu cầu này

là chính đáng Do đó, dẫn đến khả năng loại trừ một số người khuyết tật khỏi danhsách người tham gia làm việc, nhưng những trường hợp như vậy không được coi làphân biệt đối xử Chẳng hạn: Một công ty vệ sĩ tuyển nhân viên và đưa ra nhữngtiêu chuẩn về hình thức, sức khỏe, chiều cao, phản xạ… dẫn đến người khuyết tật(khiếm thính, khiếm thị…) không được vào làm việc Những yêu cầu trong trườnghợp như trên là hợp pháp và đúng mức, do vậy nó đơn thuần là một yêu cầu mangtính nghề nghiệp và không bị coi là phân biệt đối xử

1.2.2.2 Nguyên tắc tham vấn người khuyết tật, các đối tác xã hội và tổ chức

xã hội

Cơ sở của nguyên tắc này là cam kết của cộng đồng quốc tế trong Các nghĩa

vụ chung, Công ước về quyền của người khuyết tật:

Trong việc xây dựng và thực thi luật pháp và chính sách để thực hiệnCông ước này và trong quá trình ra quyết định về những vấn đề có liên quantới người khuyết tật, các quốc gia thành viên cần có sự tham vấn chặt chẽ vàtham gia tích cực của người khuyết tật, bao gồm cả trẻ em khuyết tật, thôngqua các tổ chức đại diện của họ [38, Điều 4, Khoản 3]

Công ước của 159 của ILO cũng có quy định:

Mọi nước thành viên phải theo điều kiện, tập quán và khả năngquốc gia để hình thành, thực hiện và định kỳ xem xét lại chính sách quốcgia đối với việc tái thích ứng nghề nghiệp cho những người khuyết tật[80, Điều 2] và Các tổ chức đại diện của người lao động và của người sửdụng lao động đều phải được hỏi ý kiến về việc thực hiện chính sách nóitrên, kể cả những biện pháp phải tiến hành để xúc tiến sự hợp tác và phốihợp giữa các thiết chế công và tư đang làm công việc tái thích ứng nghềnghiệp Các tổ chức đại diện của những người khuyết tật hoặc đang phụtrách những người khuyết tật cũng phải được tham khảo ý kiến [80, Điều5]

Nội dung nguyên tắc này được hiểu là khi ban hành hoặc phê chuẩn văn bảnpháp luật, chính sách về bảo vệ quyền của người khuyết tật các nhà lập pháp, xâydựng chính sách cần tham vấn rộng rãi mọi cá nhân hoặc tổ chức, đặc biệt là ngườikhuyết tật và các tổ chức đại diện cho họ, các tổ chức xã hội liên quan (ví dụ: côngđoàn và tổ chức đại diện của người sử dụng lao động), các tổ chức cung cấp dịch vụcho người khuyết tật, các chuyên gia tư vấn độc lập… Mỗi tổ chức, cá nhân nàydưới góc nhìn và kinh nghiệm của họ đưa đến những cách tiếp cận khác nhau về vấn

đề cần giải quyết Tổng hợp lại sẽ cho người làm luật, hoạch định chính sách có cáinhìn tổng quát để giải quyết vấn đề trên cơ sở sự hài hòa giữa quyền của ngườikhuyết tật với lợi ích chung của cộng đồng, xã hội phù hợp với điều kiện chính trị,kinh tế, xã hội cụ thể Tuy nhiên, phương pháp, cách thức tổ chức tham vấn, vị trícũng như giá trị tham vấn của tổ chức, cá nhân là khác nhau tùy thuộc vào mô hình

tổ chức của mỗi quốc gia [91]

1.2.2.3 Nguyên tắc đảm bảo hội nhập và thực thi các cam kết quốc tế

Trong nửa thế kỷ qua, đã có nhiều sáng kiến (công ước, khuyến nghị, tuyên

bố, chương trình hành động…) nhằm bảo vệ quyền của người khuyết tật và thay đổinhận thức của xã hội về vấn đề người khuyết tật Kết quả cụ thể nhất về mặt pháp lýcủa quá trình này là ngày 13 tháng 12 năm 2006, Liên hợp quốc đã thông qua Côngước về quyền của người khuyết tật Đến nay đã có 150 quốc gia ký tham gia, trong

đó 50 quốc gia đã phê chuẩn Trong đó có quy định về cam kết của các nước thànhviên trong việc nội luật hóa các quy định của pháp luật quốc tế vào pháp luật quốcgia Cụ thể, Công ước quy định:

Các quốc gia thành viên cam kết bảo đảm và thúc đẩy việc biếncác quyền và tự do cơ bản của con người thành hiện thực đối với mọingười khuyết tật mà không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào trên cơ sở

sự khuyết tật Nhằm mục đích này, các quốc gia thành viên cam kết:

a Thông qua các biện pháp lập pháp, hành pháp hoặc các biệnpháp khác để thi hành các quyền được thừa nhận trong Công ước này;

b Tiến hành mọi biện pháp thích hợp, trong đó có lập pháp, để

sửa đổi hoặc hủy bỏ các luật, quy định, tập quán và thông lệ hiện hành cótính chất phân biệt đối xử đối với người khuyết tật;

c Cân nhắc việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người của người khuyết tật trong tất cả các chính sách và chương trình;

d Không có bất kỳ hành vi hoặc thực tiễn nào trái với Công ướcnày và bảo đảm rằng mọi thể chế và cơ quan công quyền hành xử phù hợp với Công ước này… [38, Điều 4, Khoản 1]

Các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan sau khi phê chuẩn Công ước đều

có sự điều chỉnh lại các quy định của luật người khuyết tật trong nước cho phù hợpvới nguyên tắc chung của Công ước về quyền của người khuyết tật

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) có nhiệm vụ đảm bảo các điều kiện laođộng bình đẳng và phù hợp trên toàn thế giới thông qua việc soạn thảo các tiêuchuẩn để các quốc gia phê chuẩn dưới hình thức công ước và khuyến nghị về laođộng quốc tế, trong đó có các văn kiện về bảo vệ quyền của người khuyết tật như:Công ước số 111 về Phân biệt đối xử trong lĩnh vực việc làm và nghề nghiệp năm1958; Công ước số 159 về Tái thích ứng nghề nghiệp và việc làm của người khuyếttật năm 1983… Theo đó, Công ước số 159 cũng đưa ra quy định về việc nội luậthóa các quy định của Công ước như là một nguyên tắc mà mỗi nước thành viên đều

phải cam kết thực hiện “Mọi nước thành viên phải theo điều kiện, tập quán và khả

năng quốc gia để hình thành, thực hiện và định kỳ xem xét lại chính sách quốc gia đối với việc tái thích ứng nghề nghiệp cho những người khuyết tật” [80, Điều 2].

Để người khuyết tật được hưởng đầy đủ và bình đẳng các quyền con người,quyền tự do cơ bản mang tính toàn cầu và tạo điều kiện tham gia bình đẳng vào cáchoạt động xã hội; đồng thời xây dựng xã hội không rào cản, các quốc gia cần tiếptục nội luật hóa các quy định của pháp luật quốc tế trên cơ sở xem xét và phê chuẩncác văn kiện pháp lý quốc tế liên quan đến quyền và bảo vệ quyền của người khuyếttật Có như vậy, quyền của người khuyết tật mới được bảo vệ một cách toàn diệnkhông chỉ trong phạm vi quốc gia và còn trên toàn thế giới

1.2.3 Các biện pháp bảo vệ quyền của người khuyết tật

Bảo vệ người khuyết tật phải được thực hiện thông qua các biện pháp khácnhau bao gồm: Biện pháp xã hội, biện pháp kinh tế và biện pháp pháp lý

1.2.3.1 Biện pháp xã hội

Người khuyết tật là một bộ phận của cộng đồng dân cư, của xã hội, do vậy bảo

vệ quyền của người khuyết tật thể hiện truyền thống đạo lý nhân văn cao đẹp của mỗiquốc gia, dân tộc; sự sẻ chia, đùm bọc đối với cộng đồng vừa là đạo lý, là nhu cầu, là lẽsống của hầu hết mọi người dân trên thế giới Tuy nhiên, bảo vệ như thế nào để mọitiềm năng được phát huy, được sử dụng, giúp họ thay đổi được vị thế của mình từngười phụ thuộc đến người độc lập trong cuộc sống mới là điều cần thiết

Một trong những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia xã hội của người khuyếttật chính là thái độ của cộng đồng đối với họ Thái độ của một người đối với sự vật,

sự việc bắt nguồn từ tập quán, văn hóa, quan điểm, nhận thức của họ đối với sự vật,

sự việc đó Thái độ của cộng đồng đối với người khuyết tật trước kia theo quanđiểm nhân đạo, tức là người khuyết tật là những đối tượng cần được bảo trợ, cầnđược chăm sóc [102, tr.23] Các hoạt động cưu mang, giúp đỡ người khuyết tật làhoạt động nhân đạo Chính từ cách thức nhìn nhận này mà người khuyết tật bị coi làkhông có khả năng làm việc (do sự khiếm khuyết của họ ngăn cản họ làm việc), coingười khuyết tật là gánh nặng của gia đình, của xã hội và có thái độ kì thị, phân biệtđối xử Chính thái độ của cộng đồng đã khiến người khuyết tật mất tự tin vào bảnthân, sống mặc cảm Do vậy, biện pháp xã hội để bảo vệ quyền của người khuyết tậttrước hết phải làm sao để hình thành ý thức xã hội quan tâm đến người khuyết tậtnhư tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật đến tất cả mọi người trong xã hội đểcộng đồng có sự nhận thức đầy đủ và đúng mức về người khuyết tật Từ sự nhậnthức đầy đủ sẽ dẫn đến thái độ và hành vi của cộng đồng được đúng đắn khiếnngười khuyết tật cảm thấy được tôn trọng, được động viên, khuyến khích, trợ giúp

để hòa nhập cộng đồng, tiếp cận việc làm, tạo thu nhập và ổn định cuộc sống

1.2.3.2 Biện pháp kinh tế

Quyền của người khuyết tật được quan tâm nghiên cứu và bảo vệ không chỉ

vì lợi ích của bản thân đối tượng này mà còn vì lợi ích của toàn xã hội Mỗi quốcgia muốn xây dựng một nền kinh tế phát triển đòi hỏi phải có công sức đóng gópcủa toàn xã hội, phải phát huy tiềm năng thế mạnh của mọi thành phần kinh tế, mọilực lượng lao động Trong điều kiện kinh tế chuyển đổi nhiều khó khăn, phức tạp,người khuyết tật khó có điều kiện tham gia xã hội đầy đủ Do vậy, để bảo vệ tốt nhấtquyền lợi của người khuyết tật, phát huy tối đa mọi nguồn lực trong xã hội thì mỗinhà nước cần quan tâm đẩy mạnh các biện pháp kinh tế Về phía người khuyết tật để

ổn định cuộc sống, nhu cầu có việc làm là rất lớn nhằm tạo ra thu nhập trước hết đểnuôi sống bản thân, sau là giúp đỡ gia đình, tạo của cải vật chất, góp phần xây dựngđất nước Một chính sách kinh tế bền vững phải gắn với việc giải quyết tốt các vấn

đề thất nghiệp trong đó có vấn đề việc làm cho người khuyết tật

Các biện pháp kinh tế tập trung vào đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế nhiềuthành phần, xây dựng chính sách ưu đãi, hỗ trợ và tạo điều kiện phát triển cho cácdoanh nghiệp có sử dụng lao động là người khuyết tật, cải tiến cơ sở vật chất, trangthiết bị, nâng cao chất lượng cuộc sống của lao động khuyết tật… Mục tiêu cuốicùng nhằm: giải quyết việc làm, sử dụng tối đa tiềm năng lao động trong xã hội vàbảo vệ quyền lợi của người khuyết tật Hướng ưu tiên là giải quyết việc làm chonhững người khuyết tật đến tuổi lao động Phát triển kinh tế còn tạo ra các sản phẩmứng dụng hữu ích như: điện thoại cho những người câm điếc, xe lăn, chân tay giả,máy trợ thính, gậy dẫn đường, sách chữ nổi giúp bù đắp những khiếm khuyết vềmặt chức năng của cơ thể người khuyết tật, giúp họ sống, học tập và lao động đượcthuận tiện như những người bình thường khác

Các biện pháp tăng trưởng kinh tế là tiền đề rất quan trọng để giải quyết cácvấn đề xã hội Ngược lại, giải quyết tốt vấn đề xã hội là điều kiện ổn định xã hội,phát triển kinh tế Có ý kiến cho rằng cứ phát triển kinh tế cao thì tức khắc sẽ giảiquyết được mọi vấn đề xã hội và dẫn đến tiến bộ xã hội Song thực tế ở nhiều nướccho thấy, nền kinh tế hùng mạnh nhưng các vấn đề xã hội trong đó có quyền lợi củangười khuyết tật không được bảo vệ, trở nên căng thẳng và nhức nhối như bạo lực,

tệ nạn xã hội và bất bình đẳng Bài học rút ra là: Tăng trưởng kinh tế tự nó không

thể giải quyết tất cả các vấn đề xã hội, trong những trường hợp cụ thể còn làm trầmtrọng thêm nhiều vấn đề như: thất nghiệp, ô nhiễm môi trường, quyền của conngười bị đe dọa… Tăng trưởng kinh tế tự nó không dẫn đến tiến bộ xã hội mặc dùthúc đẩy xã hội phát triển Nếu chính sách xã hội đi sau chính sách kinh tế thì người

ta coi các vấn đề xã hội như là gánh nặng của nền kinh tế và giải quyết đến đâu haytới đó, khi đó sẽ phát sinh hậu quả khó lường Còn nếu chính sách xã hội đi trướcchính sách kinh tế sẽ rơi vào tình trạng không có điều kiện vật chất bảo đảm chínhsách sẽ trở thành lời hứa suông Như vậy là các biện pháp kinh tế và biện pháp xãhội phải thực hiện song song với nhau, đan xem với nhau, lồng quyện vào nhau, khi

đó quyền lợi của người khuyết tật cũng như mọi thành viên khác trong xã hội mớiđược bảo đảm triệt để [102, tr.25]

Pháp luật ghi nhận các quyền của người khuyết tật được xã hội thừa nhận.Thông qua pháp luật, quyền của người khuyết tật được bảo vệ Để bảo đảm quyềncủa người khuyết tật, pháp luật đưa ra những điều cấm và những hành vi bắt buộcphải làm nhằm ngăn ngừa và chống lại các hành vi vi phạm quyền của người khuyếttật Quyền con người nói chung và của người khuyết tật nói riêng được pháp luậtxác nhận là thiêng liêng, không thể xâm hại một cách tùy tiện và được bảo vệ bằngcác biện pháp giáo dục, thuyết phục và cưỡng chế nhà nước

Pháp luật là phương tiện, công cụ không chỉ của Nhà nước mà của cả người

khuyết tật để bảo vệ và thực hiện các quyền cơ bản của họ bởi vì: “Pháp luật trước

hết là công cụ của nhân dân Nhân dân sử dụng pháp luật như là một thư công cụ hữu hiệu nhất để bảo vệ mình” [40, tr.54-55] Pháp luật quy định cụ thể nội dung

các quyền của người khuyết tật và các cơ chế để bảo vệ quyền của người khuyết tậtkhi tham gia vào các quan hệ xã hội Do đó, pháp luật là cơ sở vững chắc để ngườikhuyết tật đòi quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Nhận thức rõ được tầm quan trọng của pháp luật trong việc bảo vệ quyền củangười khuyết tật, Liên Hợp quốc đã thông qua hơn 50 văn kiện quốc tế bảo vệquyền tự do của con người trong đó có người khuyết tật Liên hợp quốc cũngkhuyến nghị và yêu cầu các quốc gia phải có nghĩa vụ hoàn thiện hệ thống pháp luậtquốc gia phù hợp với pháp luật quốc tế; nghiêm chỉnh thực hiện các cam kết quốc tế

đã nêu trong các Công ước quốc tế mà quốc gia đã phê chuẩn hoặc tham gia Vàmột khi pháp luật quốc gia đã phù hợp với pháp luật quốc tế sẽ trở thành phươngtiện quan trọng trong việc bảo đảm quyền của người khuyết tật trong phạm vi quốcgia và tranh thủ sự trợ giúp của các nguồn lực quốc tế để đảm bảo ngày càng tốt hơnquyền của người khuyết tật

Tóm lại, có nhiều biện khác nhau mà nhà nước và cộng đồng xã hội có thể sử

dụng để bảo đảm quyền của người khuyết tật Mỗi biện pháp khi thực hiện sẽ đạtđược những mục tiêu khác nhau trong việc bảo đảm quyền của người khuyết tật.Song chúng không tồn tại một cách biệt lập, mà giữa chúng có mối quan hệ tương

hỗ, tạo thành một hệ biện pháp nhằm bảo đảm quyền của người khuyết tật một cáchtoàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Nhà nước – chủ thể chủ động,

có nguồn lực lớn nhất và có khả năng bảo đảm quyền của người khuyết tật một cáchtốt nhất cần thường xuyên rà soát, hoàn thiện và thực hiện các biện pháp thích hợptrong từng giai đoạn, đồng thời cần có cơ chế để động viên toàn xã hội tham giacông tác người khuyết tật, vì cuộc sống ngày tốt đẹp của lực lượng xã hội này

1.2.4 Ý nghĩa bảo vệ quyền của người khuyết tật

1.2.4.1 Đối với người khuyết tật

Xã hội ngày càng phát triển, ý thức người dân ngày càng được nâng cao vàvấn đề quyền con người nói chung, quyền của người khuyết tật nói riêng ngày càngđược coi trọng Đối với người khuyết tật, việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mìnhkhi tham gia vào các quan hệ lao động càng trở nên cấp thiết

Trước hết, để đảm bảo nhu cầu thu nhập và đời sống của bản thân và gia đìnhmình, người khuyết tật cần được bảo vệ về quyền lao động Họ cần tìm được côngviệc ổn định, thu nhập đảm bảo và cơ hội phát triển nghề nghiệp và trên hết làkhông bị phân biệt đối xử trong công việc đó Người khuyết tật khi tham gia quan

hệ lao động vốn đã chịu nhiều thiệt thòi hơn so với các lao động bình thường khác,bên cạnh đó trong mối quan hệ với NSDLĐ họ luôn ở vào vị trí yếu hơn, do đó cácquyền lợi của họ có nhiều nguy cơ bị xâm phạm khi NSDLĐ lạm dụng vị trí củamình Người khuyết tật chỉ yên tâm làm việc khi quyền lợi của họ được đảm bảobởi pháp luật và những người thực thi Bảo vệ quyền của người khuyết tật cũngchính là bảo vệ nguồn lực lao động cần thiết cho xã hội Trong Lời nói đầu củaCông ước quốc tế về quyền của người khuyết tật 2006 cũng khẳng định:

Thừa nhận rằng người khuyết tật đang và sẽ đóng góp đáng kểcho phúc lợi chung và sự đa dạng của cộng đồng quanh họ, và thừa nhậnrằng người khuyết tật càng hưởng trọn vẹn các quyền và tự do cơ bản củacon người và càng tham gia hoàn toàn vào xã hội thì họ càng có ý thứcgắn bó, điều đó mang lại tiến bộ đáng kể cho sự phát triển xã hội về cácmặt kinh tế, xã hội và nhân văn, cũng như cho công cuộc xoá đói giảmnghèo [38]

Thực tế đã chứng minh nhiều trường hợp điển hình về người khuyết tật vươnlên làm chủ vận mệnh của mình: Cậu bé Nobuyuki Tsujii bị mù bẩm sinh nhưng vớitài năng của mình, cậu bé đã đưa vinh quang về cho đất nước mặt trời mọc khi liêntiếp giành được các giải thưởng trong các cuộc thi piano quốc tế Nobuyuki Tsujiđược báo chí Nhật Bản ví là “hiện thân của phép màu thượng đế” Những ngườikhuyết tật vẫn tham gia hoạt động kinh tế - xã hội và họ đã có những đóng góp tolớn cho quá trình phát triển của nhân loại điển hình như nhạc sỹ thiên tài Beethoven

bị khiếm thính nhưng vẫn để lại cho đời những tác phẩm âm nhạc tuyệt vời Giáo sưStephen Hawking bị khuyết tật mắc bệnh thần kinh khiến ông gần như mất hết khảnăng cử động, sau đó ông phải phẫu thuật cắt khí quản và không thể nói chuyệnbình thường Ông phải ngồi xe lăn và chỉ có thể nói được qua một thiết bị tổng hợp

gắn với một máy tính mà ông gõ chữ vào đó Hawking hiện nay đang là Giáo sưLucasian, chức danh giành cho giáo sư Toán học trường đại học Cambridge, Mỹ[57] Hay tấm gương nghị lực phi thường chiến thắng số phận nghiệt ngã để trởthành nhà truyền đạo nổi tiếng thế giới của cậu bé không tay, không chân NickVucijic đã truyền cảm hứng và động lực phấn đấu cho biết bao mảnh đời bất hạnhgiống anh trên khắp hành tinh Đó là những bằng chứng sống về thành công khônggiới hạn của những người khuyết tật một khi họ được pháp luật bảo vệ và tạo điềukiện để phát huy hết khả năng tiềm ẩn trong con người.

1.2.4.2 Đối với người sử dụng lao động

Tôn trọng và bảo đảm các quyền của người khuyết tật trong quan hệ lao động lànghĩa vụ và trách nhiệm của NSDLĐ NSDLĐ muốn đạt được mục đích lợi nhuận củamình khi thiết lập quan hệ lao động thì phải đảm bảo được các quyền lợi chính đángcủa NLĐ, trong đó có người khuyết tật Bởi lẽ người khuyết tật chính là một bộ phậnkhông nhỏ nguồn lực lao động trong xã hội Bản thân họ là những người chịu nhiềuthiệt thòi nên nếu có cơ hội và động lực, họ sẽ phấn đấu để đạt được những thành quả

to lớn mà không phải người bình thường nào cũng làm được Một khi quyền của ngườikhuyết tật được bảo vệ họ sẽ cảm thấy gắn bó với công việc, với doanh nghiệp, làmviệc với ý thức tự nguyện và tình yêu, sự đam mê công việc Hệ quả là năng suất laođộng được nâng cao, sản phẩm tạo ra có chất lượng và hiệu quả kinh doanh của doanhnghiệp phát triển không ngừng Vì vậy,tận dụng được nguồn lực này sẽ giúp ích rấtnhiều cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của NSDLĐ [54]

Bên cạnh đó, bảo vệ tốt các quyền của người khuyết tật trong quan hệ laođộng đồng nghĩa với việc tiết kiệm các chi phí không cần thiết cho NSDLĐ như chiphí tuyển dụng, đào tạo lao động mới, chi phí khắc phục các hậu quả về tai nạn laođộng, bệnh nghề nghiệp, chi phí bồi thường cho người khuyết tật bị xâm hại, chi phígiải quyết tranh chấp lao động, chi phí bị xử lý vi phạm hành chính… Những chiphí này có thể rất lớn Ngoài ra việc sản xuất cũng có thể bị đình trệ bởi thời giandành cho việc giải quyết các hậu quả của việc vi phạm quyền lợi của người khuyếttật gây ra Sản xuất đình trệ sẽ gây thiệt hại về kinh tế cho NSDLĐ

Bảo vệ tốt các quyền của người khuyết tật còn giúp nâng cao uy tín, tên tuổicủa doanh nghiệp và NSDLĐ Để có được uy tín, ngoài thực hiện các công tác xãhội như làm từ thiện, đóng góp, gây quỹ… hay thực hiện quảng cáo, quảng bá sảnphẩm, thương hiệu, chú trọng vào việc bảo vệ quyền của người khuyết tật trongdoanh nghiệp cũng là một cách để NSLĐ nâng cao uy tín của mình, dành được sựquan tâm và hỗ trợ tích cực từ phía nhà nước, các tổ chức xã hội Những doanhnghiệp có hành vi vi phạm đến quyền lợi của người khuyết tật sẽ bị dư luận đánhgiá, thậm chí còn có thể bị tẩy chay những sản phẩm, dịch vụ mà doanh nghiệp đócung cấp Đặc biệt khi xã hội ngày càng văn minh, xu thế toàn cầu hóa ngày càngphát triển, vấn đề bảo vệ quyền của người khuyết tật trong quan hệ lao động đã trởthành một trong những tiêu chí quan trọng giúp các doanh nghiệp gia nhập vào cácthị trường khó tính của các nước phát triển trên thế giới.

Tóm lại, bảo vệ quyền của người khuyết tật trong quan hệ lao động cũng

chính là NSDLĐ đang bảo vệ các lợi ích của chính mình

1.2.4.3 Đối với nhà nước và xã hội

Thứ nhất, bảo vệ quyền của người khuyết tật cũng chính là bảo vệ sự ổn định và

phát triển các mặt kinh tế, văn hóa, chính trị và xã hội Khi các quyền của người khuyếttật được đảm bảo, họ sẽ yên tâm lao động Nền sản xuất sẽ phát triển, thúc đẩy sự pháttriển về kinh tế - nguồn lực chính duy trì bộ máy Nhà nước và xây dựng lực lượng bảo

vệ chủ quyền của đất nước Thực tế đã cho thấy, ở những quốc gia mà đời sống vật chất

và tinh thần của con người nói chung và người khuyết tật không được đảm bảo, có sựbất bình đẳng, thì họ sẽ không có thời gian để xây dựng đời sống tinh thần của mình vànền chính trị ở những xã hội đó càng trở nên bất ổn, bạo động tăng cao, biểu tình,chống phá chính quyền, an ninh và trật tự xã hội bị phá vỡ, các tệ nạn xã hội phát triển

Và một khi nền chính trị của xã hội đã mất kiểm soát thì các yếu tố khác của xã hộicàng không có cơ sở để được bảo vệ và phát triển

Sự phát triển kinh tế, phát triển khoa học công nghệ là tiền đề vật chất, kỹthuật cho sự hòa nhập, tạo cơ hội bình đẳng cho người khuyết tật Nhưng bản thân

sự phát triển kinh tế không tự động đem cơ hội bình đẳng đến cho họ nếu như xã

hội chưa có nhận thức đúng đắn cũng như chưa có hành động cụ thể để biến sứcmạnh kinh tế, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ tạo điều kiện sinh hoạtcho người khuyết tật Việc thừa nhận và thể chế hóa vấn đề bảo vệ quyền của ngườikhuyết tật thành các quy định của pháp luật mang tính bắt buộc cao đã tạo nênnhững chuyển biến tích cực trong nhận thức vai trò, khả năng hòa nhập cộng đồngcủa người khuyết tật Từ nhận thức đó, các tổ chức, cá nhân đã giúp đỡ ngườikhuyết tật không chỉ khắc phục những khó khăn trước mắt mà còn giúp họ các điềukiện cần thiết để thực hiện sự bình đẳng về nghĩa vụ và trách nhiệm như các côngdân khác trong xã hội.

Thứ hai, bảo vệ quyền của người khuyết tật cũng là một cách thức để khẳng

định vị trí của quốc gia trên thế giới Khi quyền của người khuyết tật trong một đấtnước được bảo đảm, quốc tế sẽ có cái nhìn khác về đất nước đó, đất nước đó sẽ có

vị trí và tiếng nói của mình trên trường quốc tế Các quan hệ ngoại giao và kinh tế

sẽ được thiết lập một cách dễ dàng và quốc gia đó sẽ có điều kiện học hỏi kinhnghiệm của các đất nước, xã hội tiến bộ văn minh khác nơi mà các quyền lợi cơ bảncủa con người nói chung và người khuyết tật nói riêng được đề cao và bảo vệ bằng

cả pháp luật và ý thức của chính con người

1.3 Bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động của một

số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam

Bảo vệ quyền của người khuyết tật đã được nhiều quốc gia trên thế giới quantâm ghi nhận và bảo đảm thực hiện bằng pháp luật Tuy nhiên, mức độ và phạm vi

đề cập của mỗi quốc gia có khác nhau tùy thuộc quan điểm chính trị, điều kiện kinh

tế - xã hội của từng nước Theo xu hướng chung, đa số các quốc gia đều coi trọngviệc xây dựng, hoàn thiện pháp luật về quyền của người khuyết tật, trong đó cópháp luật lao động để tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo đảm quyền của người khuyếttật Nghiên cứu để rút ra những kinh nghiệm bổ ích từ pháp luật lao động của cácnước cho việc nghiên cứu, đề xuất các giải pháp hoàn thiện các quy định về quyền

và bảo vệ quyền của người khuyết tật trong pháp luật lao động ở Việt Nam là điềucần thiết Tuy nhiên, do những hạn chế về khả năng và điều kiện tiếp cận tài liệu,