Tên đề tài “Cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước phong kiến Việt Nam và những giá trị đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay” 2.. Với ý nghĩa lý luậ
Trang 1THUYẾT MINH ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI KHOA HỌC
1 Tên đề tài
“Cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước phong kiến Việt Nam và những giá trị đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”
2 Lý do và tính cấp thiết của đề tài
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, thời kỳ phong kiến giữ vai trò quan trọng Đây là thời kỳ kéo dài trong lịch sử dân tộc từ thế kỷ X đến nửa đầu thế kỷ XIX, là thời kỳ xây dựng và hoàn thiện nhà nước quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền
Như một tất yếu của lịch sử, bên cạnh những ảnh hưởng tiêu cực mà chủ yếu từ hệ tư tưởng Nho giáo, xã hội phong kiến Việt Nam tìm mọi cách củng cố, duy trì mối quan hệ bất bình đẳng giữa tầng lớp vua quan cai trị với nhân dân lao động hoặc mang nặng lề thói trọng nam khinh nữ… Tuy nhiên, quá trình nhà nước phong kiến thống trị cũng để lại nhiều bài học có giá trị sâu sắc về tinh thần đoàn kết dân tộc, về truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm, về văn hóa và cả về phương diện chính trị, về hoạt động tổ chức
và xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước
Ở mọi nhà nước, quyền lực luôn luôn có xu hướng tự mở rộng, tăng cường vai trò của mình Bất cứ ở đâu có quyền lực là đều xuất hiện xu thế lạm quyền, chuyên quyền cho dù quyền lực ấy thuộc về ai Sự lạm quyền, chuyên quyền đều dẫn đến những bi kịch cho nhân dân và đất nước Do vậy, để ngăn ngừa các hành vi lạm quyền của chủ thế nắm giữ quyền lực thì tất yếu phải thiết lập các cơ chế nhằm giới hạn quyền lực nhà nước
Do tính chất đặc biệt của quyền lực nhà nước như vậy, nên ngay từ thời
kỳ phong kiến, các vị Vua đã nhận thức được rằng, quyền lực nhà nước phải được kiểm soát, hơn thế nữa phải được kiểm soát chặt chẽ Nói cách khác, quyền lực nhà nước phải có giới hạn và được giới hạn, không phải là vô hạn Trong quá trình xây dựng và phát triển, các triều đại phong kiến Việt Nam
Trang 2đều nhận thức và đặc biệt coi trọng việc kiểm soát quyền lực nhà nước với những phương thức và thiết chế khác nhau nhằm mục đích: một là, để các cơ quan trong bộ máy nhà nước, làm việc đúng quyền hạn, trách nhiệm và đạt hiệu quả cao; hai là, để ngăn chặn nguy cơ tiếm quyền, lấn quyền và để đảm bảo quyền lực tối cao của nhà vua
Ngày nay, trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta hiện nay, vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước đang là một vấn đề vừa cơ bản, vừa cấp bách Là vấn đề cơ bản, vì nó là một yếu tố cấu thành khách quan của hoạt động thực thi quyền lực nhà nước Khi chúng ta thừa nhận quyền lực nhà nước bắt nguồn từ nhân dân, thì hoạt
động thực thi quyền lực nhà nước sẽ gồm ba yếu tố cấu thành: trao quyền, sử dụng quyền và kiểm soát quyền Để bảo đảm quyền lực thực sự của nhân dân,
không để xảy ra việc dân “trao quyền rồi mất quyền”, thì tất yếu phải kiểm soát Mặt khác, việc kiểm soát quyền lực nhà nước hiện nay ở nước ta, tuy có nhiều cố gắng và đạt được một số tiến bộ, nhưng vẫn còn rất nhiều hạn chế,
cả về lý luận và thực tiễn Vì vậy, việc nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực
ở nước ta hiện nay là hết sức cần thiết
Nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước qua các triều đại phong kiến là nhằm tìm ra những nhân tố hợp lý để vận dụng vào xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay Với ý nghĩa lý luận và thực tiễn như trên, đồng thời là một sinh viên chuyên ngành Chính trị phát triển tác giả thấy mình có khả năng và điều kiện để trình bày
hiểu biết về đề tài “Cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước phong kiến Việt Nam và những giá trị đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay” làm đề tài khoa học sinh viên chuyên ngành
chính trị học
3 Tình hình nghiên cứu đề tài
Quyền lực nhà nước là vấn đề cốt tử của mọi cuộc cách mạng Mọi hoạt động chính trị đều nhằm giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị mà
Trang 3trung tâm của nó là quyền lực nhà nước Nhưng quyền lực nhà nước luôn luôn
có xu hướng tự mở rộng và dễ dẫn đến tha hóa quyền lực nếu không có sự kiểm soát Nên ngay từ khi nhà nước ra đời cho tới nay, tất cả các chế độ xã hội đều nhận thức và đặc biệt coi trọng việc kiểm soát quyền lực nhà nước, với những phương thức và thiết chế đa dạng khác nhau Và từ lâu vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước đã là vấn đề lý luận và thực tiễn phức tạp, thu hút sự chú ý của nhiều giới khoa học và hoạt động thực tiễn Nhưng những nghiên cứu đó chủ yếu tập trung nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực trong các nhà nước tư bản hay nhà nước xã hội chủ nghĩa mà ít có tài liệu nào nghiên cứu về cơ chế kiểm soát quyền lực trong nhà nước phong kiến, đặc biệt là nhà nước phong kiến Việt Nam Qua nghiên cứu đề tài, tác giả đã tìm hiểu một số công trình nghiên cứu về vấn đề này dưới các góc độ khác nhau Tiêu biểu như:
- Nhóm các công trình nghiên cứu về lịch sử phong kiến Việt Nam:
“Thể chế chính trị Việt Nam trước cách mạng tháng Tám dưới góc nhìn hiện đại”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, của PGS.TS Lưu
Văn An Cuốn sách cho chúng ta có cái nhìn một cách tương đối khái quát về lịch sử chính trị Việt Nam từ thời dựng nước đến trước cách mạng tháng Tám năm 1945 Những kinh nghiệm trị nước của các vị vua anh minh, các hình thức tổ chức bộ máy nhà nước và cả những sai lầm thất bại của một số triều đại Trong đó cuốn sách cũng có đề cập đến vấn đề xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực trong các triều đại phong kiến Việt Nam
“Chính trị học Việt Nam”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội,
2005, của khoa Chính trị học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Cuốn sách
đã nêu một cách khái quát và cơ bản về nền chính trị Việt Nam từ thời kỳ dựng nước cho đến hiện nay Trong đó cuốn sách cũng đã trình bày một cách
cơ bản về thời kỳ phong kiến Việt Nam
Hay trong cuốn: “Sự phát triển của tư tưởng chính trị Việt Nam thế kỷ
X - XV”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007 và “Đại cương lịch
Trang 4sử tư tưởng chính trị Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX”, Nhà xuất bản
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 của PGS.TS Nguyễn Hoài Văn Cuốn sách
đã làm rõ cơ sở hình thành và phát triển của tư tưởng chính trị Việt Nam qua các triều đại phong kiến
Ngoài ra còn phải kể đến những bài viết được đăng trên các tạp chí, các
trang web như: “Tuyển chọn, kiểm tra giám sát công chức dưới triều Lê Thánh Tông”, Tạp chí nhà nước và pháp luật, Viện Nhà nước và pháp luật, số 3/2005, của tác giả Bùi Duy Khiên “Tuyển chọn, kiểm tra giám sát đội ngũ quan lại dưới triều vua Minh Mệnh”, Tạp chí nhà nước và pháp luật, Viện Nhà nước và pháp luật, Số 8/2006, của tác giả Bùi Duy Khiên Hay “Vua Tự Đức xử án tham nhũng”, Toà án nhân dân, Toà án nhân dân tối cao, Số12/2009, của Hoàng Kỳ “Sử dụng quan lại thời Lê ThánhTông”, của tác
giả Đặng Duy Thìn, đăng trên websile: http//www.xaydungdang.org.vn
- Nhóm các công trình nghiên cứu về kiểm soát quyền lực:
“Phân công, phối hợp quyền lực và kiểm soát quyền lực trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (báo cáo kết quả
nghiên cứu đề tài), Chương trình nghiên cứu khoa học – công nghệ nhà nước
KX 04-28/06/10, Hà Nội, 2010, của GS.TS Trần Ngọc Đường Đề tài nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về lý luận, thực tiễn cũng như phương hướng giải pháp tiếp tục hoàn thiện việc phân công phối hợp và kiểm soát quyền lực trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Trong đó, đề tài cũng đã có nghiên cứu về phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước phong kiến
“Kiểm soát quyền lực nhà nước một số vấn đề lý luận và thực tiễn Việt Nam hiện nay”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, của TS Trịnh
Thị Xuyến cuốn sách tập trung nghiên cứu, phân tích các vấn đề cơ bản sau:
cơ sở lý luận về kiểm soát quyền lực nhà nước; thực tiễn kiểm soát quyền lực nhà nước ở một số nước trên thế giới; thực tiễn kiểm soát quyền lực nhà nước
Trang 5ở Việt Nam; phương hướng và những giải pháp chủ yếu cho kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam
Bên cạnh đó còn có những đề tài nghiên cứu, những bài viết được đăng
trên tập chí và các trang web như: “Vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, Luận văn thạc sỹ Khoa học chính trị,
2004, của Dương Bá Thành, “Cơ chế kiểm soát quyền lực và vấn đề tổ chức
bộ máy nhà nước”, Tạp chí nhà nước và pháp luật, số 3/2005, của tác giả Nguyễn Mạnh Kháng, “Kiểm soát chặt chẽ quyền lực nhà nước – vấn đề cơ bản và cấp bách trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay”
của tác giả Trần Quang Trung
Các công trình nghiên cứu trên, ở từng góc độ tiếp cận khác nhau cũng
đã đề cập đến kiểm soát quyền lực trong lịch sử phong kiến Việt Nam Tuy nhiên, vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước trong lịch sử phong kiến vẫn còn tản mạn ở những nội dung, khía cạnh nhất định Chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập một cách hệ thống và trực diện về cơ chế kiểm soát quyền lực qua các triều đại phong kiến Việt Nam Có thể nói, đây là đề tài đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống hóa về cơ chế kiểm soát quyền lực trong các triều đại phong kiến Việt Nam và những giá trị của nó góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta hiện nay
3 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu đề tài
Với đề tài:“Cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước phong kiến Việt Nam
và những giá trị đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa Việt Nam hiện nay” tác giả xác định:
- Khách thể nghiên cứu của đề tài là: cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước trong thời kỳ phong kiến Việt Nam
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Những giá trị của cơ chế kiểm soát quyền lực trong xã hội phong kiến Việt Nam đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay
Trang 6- Giới hạn nghiên cứu: Cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X đến XIX
- Khái niệm trung tâm:
“Quyền lực nhà nước là quyền lực công của xã hội được chế định bằng pháp luật để đưa ý chí của giai cấp mình thành ý chí chung thống trị vào đời sống xã hội, thực hiện lợi ích của giai cấp mình trên cơ sở thực hiện ở mức
độ nhất định lợi ích của xã hội”
“Kiểm soát quyền lực nhà nước là một hệ thống cơ chế được thực hiện bởi nhà nước và xã hội nhằm giữ vững cho việc thực thi quyền lực nhà nước đúng mức, đúng hiệu quả”.
Từ đó có thể thấy cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước là tất cả các
hành động kiểm soát quyền lực nhà nước, từ sự kiểm soát cá nhân đến sự kiểm soát các nhóm, tổ chức, xã hội và nhà nước bằng các hình thức, biện pháp, phương tiện với mục đích và nội dung khác nhau, các hoạt động kiểm soát ngầm, chính thống đến hoạt động kiểm soát không chính thống, bất hợp pháp trong xã hội
Nhân loại, bằng kinh nghiệm lịch sử đầy máu và nước mắt của mình,
đã hiểu ra rằng, quyền lực nhà nước phải được kiểm soát, hơn thế nữa, phải được kiểm soát chặt chẽ Nói cách khác, quyền lực nhà nước phải có giới hạn
và được giới hạn, không phải là vô hạn
Trải qua các thời kỳ lịch sử, cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của nhà nước phong kiến Việt Nam ngày càng hoàn thiện Cùng với đó, cơ chế kiểm soát quyền lực cũng được thiết lập và ngày càng hoàn thiện hơn
Cơ chế kiểm soát quyền lực đã góp phần làm trong sạch đội ngũ quan lại, đảm bảo hoạt động lành mạnh của bộ máy nhà nước, đồng thời củng cố địa
vị và tập trung quyền lực vào tay nhà vua Cơ chế kiểm soát quyền lực trong các triều đại phong kiến không chỉ mang lại những hiệu quả trong thời kỳ
nó ra đời mà đến nay, các cơ chế này vẫn mang những nhân tố hợp lý có giá
Trang 7trị vận dụng trong xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trong thực tế, hoạt động này còn rất lúng túng, mang tính hình thức, hiệu lực và hiệu quả còn thấp so với yêu cầu Hiện tượng trao quyền mà kiểm soát lỏng lẻo, không thường xuyên, hình thức, thậm chí không kiểm soát…đã dẫn đến nhiều hậu quả tai hại như tham nhũng phổ biến và những tiêu cực khác trong bộ máy nhà nước… làm ảnh hưởng xấu tới bản chất nhà nước, xói mòn lòng tin của nhân dân với Đảng và Nhà nước Do vậy, việc nghiên cứu các cơ chế kiểm soát quyền lực về mặt lý luận là hết sức cần thiết Bên cạnh việc nghiên cứu tìm ra những cơ chế phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh nước
ta, chúng ta còn phải tiếp thu những thành tựu, tiến bộ trên thế giới và kế thừa, phát huy những nhân tố hợp lý về kiểm soát quyền lực trong lịch sử
Vì vậy, đề tài nghiên cứu “Cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước phong kiến Việt Nam và những giá trị đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay” là đúng đắn, khoa học.
4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở làm rõ những cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam đề tài rút ra những giá trị vận dụng trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa và khái quát hóa các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X đến nửa đầu thế kỷ XIX, và quan niệm chung về kiểm soát quyền lực nhà nước
Về mặt lý luận, làm rõ mục đích và tính tất yếu khách quan phải kiểm soát quyền lực nhà nước trong các triều đại phong kiến Việt Nam
- Làm rõ các cơ chế kiểm soát quyền lực chủ yếu trong nhà nước phong kiến Việt Nam
Trang 8- Rút ra những giá trị rút ra từ cơ chế kiểm soát quyền lực trong nhà nước phong kiến đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
5 Đóng góp mới của đề tài
- Đề tài có ý nghĩa tham khảo đối với việc nghiên cứu lý luận về cơ chế kiểm soát quyền lực trong các triều đại phong kiến Việt Nam
- Những giá trị mà đề tài rút ra qua nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực trong nhà nước phong kiến góp phần vận dụng vào xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta hiện nay
6 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận: Đề tài sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, cụ thể là phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử
- Phương pháp nghiên cứu chung: Trên cơ sở nghiên cứu phương pháp luận ấy, phương pháp nghiên cứu chủ đạo của đề tài là sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, chứng minh kết hợp với phương pháp logic – lịch sử
- Phương pháp cụ thể: Sử dụng nghiên cứu tài liệu, phương pháp đọc nhanh ghi nhận thông tin có liên quan đến đề tài nghiên cứu, phương pháp lược thuật tài liệu, tổng thuật tài liệu, phân tích tài liệu
7 Những đóng góp của đề tài
- Bản luận văn có ý nghĩa tham khảo đối với việc nghiên cứu lý luận
về cơ chế kiểm soát quyền lực trong các triều đại phong kiến Việt Nam
- Trên cơ sở làm rõ những cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam đề tài rút ra những giá trị và những yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay
8 Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài được kết cấu thành 2 chương, 5 tiết
Trang 9Chương 1: Đặc điểm, tổ chức và cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X-XIX
1.1 Đặc điểm, tổ chức quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam
1.1.1 Khái quát lịch sử các triều đại phog kiến Việt Nam
1.1.2 Tính tất yếu của việc kiểm soát quyền lực nhà nước trong các triều đại phong kiến Việt Nam
1.2 Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam
1.2.1 Hoạt động phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước phong kiến
1.2.2 Sự hạn chế quyền lực của vua (hoàng đế)
Chương 2: Giá trị của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam và những yêu cầu kế thừa trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
2.1 Những giá trị của cơ chế kiểm soát quyền lực trong xã hội phong kiến Việt Nam
2.2 Yêu cầu khách quan của việc kế thừa các giá trị của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam vào công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay
2.2.1 Đặc điểm, bản chất, cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
2.2.2 Quá trình hình thành và phát triển của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở nước ta từ năm 1945 đến nay
2.2.3 Yêu cầu kế thừa những giá trị của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước
2.3 Những gợi mở trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
9 Sản phẩm sẽ tạo ra và khả năng áp dụng
Trang 10- Hình thức: Bản luận văn có ý nghĩa tham khảo đối với việc nghiên cứu lý luận về cơ chế kiểm soát quyền lực trong các triều đại phong kiến Việt Nam
- Nội dung: Trên cơ sở làm rõ những cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước phong kiến Việt Nam đề tài rút ra những giá trị và những yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay
10 Những vấn đề có thể cần tiếp tục nghiên cứu
- Những hạn chế trong cơ chế kiểm soát quyền lực của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay
- Phương hướng tăng cường hiệu quả cơ chế kiểm soát quyền lực của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay
- Mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới và những gợi mở trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam