Cộng hòa indonesia giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991 2015

Cộng hòa indonesia giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991 2015 Cộng hòa indonesia giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991 2015 Cộng hòa indonesia giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991 2015 Cộng hòa indonesia giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991 2015

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

TRẦN VĂN AN

CỘNG HÒA INDONESIA GIẢI QUYẾT

XUNG ĐỘT SẮC TỘC, TÔN GIÁO NHẰM BẢO VỆ

VÀ CỦNG CỐ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

GIAI ĐOẠN 1991-2015

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: LSPTCS, CNQT & GPDT

HÀ NỘI - 2019

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

TRẦN VĂN AN

CỘNG HÒA INDONESIA GIẢI QUYẾT

XUNG ĐỘT SẮC TỘC, TÔN GIÁO NHẰM BẢO VỆ

VÀ CỦNG CỐ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

GIAI ĐOẠN 1991-2015

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: LSPTCS, CNQT & GPDT

Mã số: 62 22 03 12

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS,TS THÁI VĂN LONG

2 PGS,TS NGUYỄN HỮU CÁT

HÀ NỘI - 2019

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả luận án

Trần Văn An

Trang

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN

1.2 Một số nhận xét về kết quả khoa học mà luận án sẽ kế thừa từ

1.3 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu hoặc làm sâu sắc hơn 27

Chương 2: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN XUNG ĐỘT SẮC

TỘC, TÔN GIÁO TRONG CÔNG CUỘC BẢO VỆ, CỦNG

CỐ ĐỘC LẬP DÂN TỘC CỦA CỘNG HÒA INDONESIA

2.1 Một số vấn đề lý luận về xung đột sắc tộc, tôn giáo và bảo vệ,

củng cố độc lập dân tộc thông qua giải quyết xung đột sắc tộc,

2.2 Những nhân tố tác động đến xung đột sắc tộc, tôn giáo ở

Chương 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT SẮC TỘC, TÔN

GIÁO NHẰM BẢO VỆ VÀ CỦNG CỐ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

3.1 Tình hình xung đột sắc tộc, tôn giáo ở Indonesia trong giai đoạn

ARF Diễn đàn khu vực ASEAN

Trang

Bảng 2.1: Thành phần tôn giáo theo nhóm dân tộc ở Indonesia 64

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xung đột sắc tộc, tôn giáo đang là chủ đề có tính thời sự ở nhiều khu vực, quốc gia trên thế giới, nhất là khi đặt vấn đề này trong mối liên hệ với vấn đề chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia Từ sau Chiến tranh thế giới lần thứ Hai đến nay, các nước thuộc địa nói chung, Indonesia nói riêng dù ít hay nhiều đều đang phải đối mặt với vấn đề ly khai và những bất

ổn an ninh, chính trị có nguồn gốc từ những bất đồng về sắc tộc và tôn giáo Việc giành được độc lập đã khó, song việc giữ được độc lập thực sự, nhất là

về chính trị, kinh tế còn khó hơn rất nhiều Để phát triển bền vững, mỗi quốc gia phải giải quyết tốt các mâu thuẫn xã hội, tạo lập môi trường hòa bình, ổn định trong nước, phải giữ cho lòng dân yên, hạn chế đến mức tối đa sự bất bình đẳng, sự chênh lệch về mức sống giữa các cộng đồng dân cư, ngăn ngừa

và giải quyết tốt các mâu thuẫn có liên quan đến sắc tộc, tôn giáo giữa các cộng đồng dân cư

Indonesia không chỉ là quốc gia nhiều đảo nhất mà còn là quốc gia có

số dân theo đạo Hồi đông nhất thế giới Đất nước của hơn 18 nghìn hòn đảo này là nơi sinh sống của nhiều dân tộc khác nhau Ngoài việc có đa số người dân theo đạo Hồi, thì ở Indonesia còn có nhiều nhóm dân cư theo các tôn giáo

và tín ngưỡng khác nhau Kể từ khi Indonesia trở thành quốc gia độc lập (1945), cuộc đấu tranh bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc ở Indonesia đã trải qua rất nhiều thử thách, khó khăn liên quan đến việc giải quyết các mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo của các chính phủ Indonesia, nhằm không chỉ duy trì sự toàn vẹn lãnh thổ, thống nhất quốc gia mà còn hướng đến tạo lập một môi trường hòa bình để phát triển bền vững

Sau Chiến tranh Lạnh, nhất là từ khi bước sang thế kỷ XXI đến nay, việc giải quyết xung đột sắc tộc và tôn giáo luôn là sự quan tâm hàng đầu của các chính phủ Indonesia, do nước này vẫn tiếp tục phải đối diện với các vấn

đề xung đột sắc tộc, tôn giáo, cả cũ và mới Nền độc lập dân tộc, toàn vẹn lãnh thổ của Indonesia, một lần nữa, lại bị đe dọa trước phong trào li khai ở nhiều địa phương của nước này, đặc biệt là ở Aceh

Việt Nam cũng là một quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo như Indonesia Trong những năm đổi mới vừa qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn quan tâm đến việc đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa các cộng đồng dân cư, cho dù họ thuộc dân tộc thiểu số hay đa số, theo tôn giáo hay tín ngưỡng nào Đoàn kết là nền tảng để tạo lập môi trường hòa bình, phát triển bền vững Trên cơ sở đó, việc tham khảo kinh nghiệm xử lý, giải quyết các vấn đề có liên quan đến sắc tộc, tôn giáo, xung đột sắc tộc và tôn giáo ở Indonesia sẽ cung cấp những bài học rất có giá trị cho các quốc gia trong khu vực trong đó có Việt Nam

Về phương diện khoa học, việc nghiên cứu xung đột sắc tộc, tôn giáo

và quá trình giải quyết các vấn đề trên sẽ giúp trả lời hàng loạt câu hỏi khoa học như: liệu bản thân các tôn giáo, sắc tộc có phải là nguyên nhân tạo nên xung đột sắc tộc, tôn giáo không hay những xung đột đó là do chúng bị chính trị hóa? Tại sao một quốc gia Hồi giáo ôn hòa như Indonesia lại có đất cho sự phát triển của chủ nghĩa cực đoan Hồi giáo như đã thấy hiện nay? Đâu là những giải pháp hiệu quả để khắc phục những xung đột sắc tộc, tôn giáo ở Indonesia cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới? Việc trả lời các câu hỏi không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà có cả ý nghĩa thực tiễn cấp bách

Với những lý do trên, tác giả lựa chọn vấn đề: "Cộng hòa Indonesia giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991- 2015" làm hướng nghiên cứu cho đề tài luận án Tiến sĩ lịch sử, chuyên

ngành Lịch sử phong trào cộng sản, công nhân quốc tế và giải phóng dân tộc

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Luận án đi sâu phân tích thực trạng giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo của Cộng hòa Indonesia nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc từ năm

1991 đến năm 2015, rút ra ý nghĩa và những kinh nghiệm cho việc giải quyết các vấn đề dân tộc, tôn giáo nhằm củng cố độc lập dân tộc của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu trên, đề tài tập trung giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu sau:

Thứ nhất, làm rõ một số khái niệm về xung đột sắc tộc, tôn giáo, về độc

lập dân tộc, bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc của các nước đang phát triển sau Chiến tranh Lạnh

Thứ hai, phân tích các nhân tố tác động đến tình trạng xung đột sắc tộc,

tôn giáo tại Cộng hòa Indonesia từ năm 1991 đến năm 2015

Thứ ba, làm rõ thực trạng xung đột sắc tộc, tôn giáo, đồng thời, phân tích ý nghĩa của việc giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo đối với nhiệm vụ

bảo vệ, củng cố độc lập dân tộc ở Indonesia từ năm 1991 đến năm 2015

Thứ tư, đưa ra nhận xét và rút ra những kinh nghiệm cho việc giải

quyết các vấn đề dân tộc, tôn giáo nhằm củng cố độc lập dân tộc của các nước Đông Nam Á và Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu tình hình xung đột sắc tộc tôn giáo ở Indonesia, những thách thức từ các cuộc xung đột đó đối với độc lập dân tộc, toàn vẹn lãnh thổ của Indonesia và các nỗ lực giải quyết của chính phủ nước này nhằm giải quyết các vấn đề trên

Xung đột sắc tộc và tôn giáo tại Indonesia đã xuất hiện từ những thế kỷ trước với phạm vi rộng lớn, phức tạp Trong khuôn khổ luận án tiến sĩ, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu một số điểm xung đột sắc tộc-tôn giáo, ly khai dân tộc điển hình ở Indonesia như: Đông Timor; Ache; Irian Jaya; Maluku; xung đột giữa người Hoa và người bản địa từ năm 1991 đến năm 2015 Từ đó luận

án đi sâu phân tích thực trạng giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo của Cộng hòa Indonesia trong giai đoạn này nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc

Về không gian: toàn bộ lãnh thổ Indonesia bao gồm khu vực trung tâm

và các đảo, quần đảo của nước này

Về thời gian: từ 1991 đến 2015

+ Đề tài lấy mốc năm 1991 vì đây là thời kỳ Trật tự thế giới 2 cực kết thúc, Liên xô tan rã, tình hình chính trị, an ninh khu vực và thế giới có nhiều biến động lớn ảnh hưởng đến công cuộc củng cố độc lập của các quốc gia đang phát triển nói chung và ở Cộng hòa Indonesia nói riêng

+ Mốc năm 2015 là mốc Indonesia có sự chuyển giao quyền lực từ Tổng thống Susilo Bambang Yudhoyono sang Tổng thống Joko Widodo, là thời điểm có những thay đổi về bối cảnh bảo vệ, củng cố độc lập dân tộc (trong Cộng đồng ASEAN), năm đó cũng là năm vấn đề xung đột tôn giáo sắc tộc ở Indonesia được giải quyết một cách cơ bản

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được thực hiện trên cơ sở hệ thống các quan điểm và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về Hình thái kinh tế-xã hội; về Nhà nước và giai cấp; về thời đại, vấn đề dân tộc và quyền tự quyết dân tộc…Đồng thời, vận dụng những quan điểm cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc; các chủ trương chính sách được nêu trong cương lĩnh, văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam để tiếp cận, nghiên cứu thực hiện mục tiêu và những nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra cho luận án

Ngoài ra, tác giả luận án còn nghiên cứu và sử dụng một số quan điểm

lý luận của các học giả tư sản và các học giả mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa

để phân tích và nghiên cứu về một số vấn đề như: nền dân chủ tư sản, vai trò của nhà nước pháp quyền tư sản trong việc ban hành các giải pháp nhằm giải quyết các xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc trong nước, củng cố và bảo vệ nền độc lập dân tộc của quốc gia

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Những nguyên lý, phương pháp luận cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, phương pháp lịch sử và logic, cùng với hệ thống phương pháp luận sử học mác xít là những cơ sở chính để hình thành phương pháp nghiên cứu luận án

- Phương pháp lịch sử: đề tài nghiên cứu được đặt trong tiến trình lịch

sử cụ thể, không gian, thời gian đó là bối cảnh của Indonesia nói riêng; của tình hình thế giới, khu vực từ năm 1991 đến năm 2015; theo giai đoạn phát triển nhất định; phù hợp với logic lịch sử

- Phương pháp phân tích địa - chính trị: luận án được xem xét các vấn

đề xung đột sắc tộc, tôn giáo cùng ảnh hưởng của nó trước hết dưới góc độ địa - chính trị, trong không gian địa lý tự nhiên và địa lý nhân văn của khu vực, từ đây thấy rõ lợi ích, mục tiêu chính trị, nguyên nhân, biểu hiện… của xung đột sắc tộc, tôn giáo và những tác động của nó tới Indonesia

- Phương pháp lôgic, nghiên cứu tình huống, so sánh hệ thống: Các

nghiên cứu sẽ phải từ những diễn biến, những xung đột sắc tộc, tôn giáo đã

và đang xảy ra để phân tích, làm rõ những giải pháp giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo tại Cộng hòa Indonesia nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc, từ đó rút ra những kinh nghiệm cho việc giải quyết các vấn đề dân tộc, tôn giáo nhằm củng cố độc lập dân tộc của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: được tác giả sử dụng trong thu

thập, xử lý và đánh giá các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về các chủ đề liên quan đến đề tài

Thêm vào đó, tác giả luận án cũng sử dụng các phương phápnhư: sưu tầm tư liệu, hệ thống, phân loại, thống kê, phương pháp phỏng vấn chuyên gia, phương pháp liên ngành lịch sử, quan hệ quốc tế, chính trị quốc tế nhằm

hỗ trợ cho các phương pháp nghiên cứu chính

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Một là, luận án đã nghiên cứu một cách hệ thống về nguyên nhân, thực

trạng và tác động của xung đột sắc tộc, tôn giáo đối với độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ của Indonesia trong giai đoạn từ 1991 đến 2015

Hai là, luận án đã làm rõ những nỗ lực của Chính phủ Indonesia trong

quá trình giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo ở nước họ, chỉ ra những thành tựu và hạn chế của các nỗ lực đó

Ba là , tìm ra được những đặc điểm chính của xung đột sắc tộc tôn giáo ở

Indonesia, trong so sánh với các cuộc xung đột tương tự ở một số nước Đông Nam Á khác

Bốn là, góp thêm những cứ liệu từ thực tiễn giải quyết xung đột sắc tộc,

tôn giáo của Cộng hòa Indonesia nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc cho Việt Nam trong hoạch định, triển khai thực hiện chính sách dân tộc, tôn giáo nhằm củng cố độc lập dân tộc của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Về lý luận: luận án khẳng định xung đột tôn giáo, sắc tộc ở Indonesia

không phải là sự va chạm giữa văn minh Hồi giáo và Thiên chúa giáo Nguồn cội của các cuộc xung đột đó là kết quả của sự chính trị hóa tôn giáo của một

số thế lực chính trị ở Indonesia nhằm phục vụ cho lợi ích riêng mà thôi

- Về thực tiễn: Qua phân tích thực trạng giải quyết xung đột sắc tộc, tôn

giáo của Cộng hòa Indonesia nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc giai đoạn 1991-2015, luận án góp phần gợi mở một số vấn đề thực tiễn trong việc hoạch định và triển khai các chính sách dân tộc, tôn giáo cùng chính sách đối ngoại của Việt Nam thông qua hợp tác giải quyết vấn đề xung đột sắc tộc, tôn giáo trong bối cảnh những biến đổi của môi trường địa - chính trị khu vực hiện nay

- Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích trong công tác nghiên cứu, giảng dạy môn Lịch sử Phong trào Cộng sản, Công nhân quốc tế và giải

phóng dân tộc; môn Quan hệ quốc tế; các môn: lịch sử thế giới hiện đại; lịch

sử Đông Nam Á; lịch sử Quan hệ quốc tế…

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và danh mục chữ viết tắt, tài liệu tham khảo, nội dung đề tài dự định kết cấu thành 4 chương, 09 tiết

- Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

luận án

- Chương 2: Những nhân tố tác động đến xung đột sắc tộc, tôn giáo

trong công cuộc bảo vệ, củng cố độc lập dân tộc của Cộng hòa Indonesiagiai đoạn 1991-2015

- Chương 3: Thực trạng giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo nhằm bảo

vệ và củng cố độc lập dân tộc của Cộng hòa Indonesia giai đoạn 1991-2015

- Chương 4: Nhận xét và những kinh nghiệm rút ra

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Để thực hiện các nhiệm vụ đặt ra trong nghiên cứu, tác giả luận án đã tiếp cận với một khối lượng tài liệu tham khảo lớn của các nhà nghiên cứu Indonesia, các học giả nước ngoài và các nhà khoa học Việt Nam liên quan đến vấn đề xung đột sắc tộc, tôn giáo ở đất nước này Nguồn tài liệu đó tập trung nghiên cứu trên nhiều phương diện: địa lý, lịch sử, văn hoá, dân tộc, tôn giáo, đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội, chiến lược phát triển kinh tế vĩ mô của Indonesia Nguồn tài liệu đã tiếp cận được là cơ sở và cứ liệu quan trọng giúp nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về những vấn đề mà luận án

cần tập trung giải quyết

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI VỀ INDONESIA

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về Indonesia của các học giả quốc tế

Đông Nam Á là khu vực có vị trí chiến lược quan trọng của thế giới nên luôn giành được sự chú ý nghiên cứu của nhiều học giả với những góc

độ tiếp cận đa dạng Indonesia là một nước lớn trong khu vực, có những nét đặc thù về điều kiện tự nhiên, dân cư, nhưng cũng có lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, củng cố độc lập dân tộc, phong cách ứng xử cũng như trình độ phát triển xã hội khá tương đồng so với các quốc gia khác cùng khu vực Indonesia cũng là một trong những nước sáng lập ASEAN và đóng vai trò lãnh đạo Hiệp hội này trong thực tế cho tới năm 1998, khi Tổng thống nước này là Suharto bị lật đổ Đối với thế giới, đặc biệt là các nước lớn, vị trí địa-chiến lược của Indonesia có vai trò vô cùng quan trọng Không một nước lớn nào không mong muốn xác lập được ảnh hưởng ưu thế ở quốc gia "vạn đảo" này

Vì thế, Indonesia được giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm Về tổng quát có thể phân các công trình nghiên cứu về Indonesia ở ngoài nước thành các nhóm sau:

- Thứ nhất, những nghiên cứu về lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc và củng cố độc lập dân tộc của Indonesia

Cuốn sách "Histoire de l’Indonésie" (Lịch sử Indonesia) của Giáo sư

Jean Bruhat [16] Cuốn sách gồm 5 chương, chương 1 và 2 trình bày khái quát về đất nước Indonesia trong thời kỳ là thuộc địa của thực dân Hà Lan Chương 3;4;5 thông qua những mốc lịch sử chủ yếu trong sự vận động, phát triển của Indonesia, tác giả đi sâu phân tích diễn biến của các phong trào dân tộc trong tiến trình đấu tranh giành, giữ và củng cố độc lập dân tộc đến năm

1975 Cuốn sách là công trình nghiên cứu Indonesia về lịch sử, nên tác giả đã lựa chọn, đề cập, phân tích những sự kiện tiêu biểu, đánh giá những đặc điểm văn hóa, xã hội, dân cư, tộc người, tôn giáo…Đây là tài liệu tham khảo rất giá trị cho tác giả khi thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu luận án của mình

Cuốn "Lịch sử Đông Nam Á" của tác giả người Anh - D.G.E.Hall [42]

Tác giả là giáo sư danh dự thuộc trường Đại học Luân Đôn, ông được coi là chuyên gia hàng đầu về Lịch sử Đông Nam Á Cuốn sách đã phác hoạ nên một bức tranh khá rõ nét và đầy sinh động về lịch sử ra đời, phát triển, quá trình bị thực dân phương Tây xâm lược và sự thiết lập chế độ cai trị thuộc địa của Hà Lan tại Indonesia Tất cả các nội dung này được trình bày trong 3

phần đầu của cuốn sách Ở phần thứ tư, tác giả tập trung nghiên cứu về cuộc

đấu tranh giành độc lập dân tộc của nhân dân Indonesia năm 1945 cùng với những diễn biến phức tạp của cuộc kháng chiến chống thực dân xâm lược (Hà Lan), trong từng chương riêng (chương 43, 45, 48, 50, 51, 52) Để làm nên thành công của cuốn sách, Giáo sư D.G.E Hall đã khai thác nhiều nguồn tài liệu phong phú từ kho lưu trữ, văn bia, tham khảo nhiều tác phẩm của các nhà nghiên cứu đi trước với sự phê phán và chọn lọc Vì vậy đây là một công trình

khoa học nghiêm túc và có giá trị Tuy nhiên, cuốn sách dừng sự nghiên cứu vào năm 1950, đây là thời điểm có nhiều sự kiện đang tiếp diễn với tính đa dạng và chằng chéo, là sự chuẩn bị cho những thay đổi lớn trên chính trường Indonesia Nhưng giá trị của cuốn sách mà tác giả luận án quan tâm là, khi nhìn nhận về quá trình đấu tranh giành độc lập của Indonesia, D.G.E Hall đã chỉ ra được vai trò của lực lượng tư sản cấp tiến với những nỗ lực tích hợp lợi ích đa dạng của các sắc tộc, tôn giáo để đạt được sự đồng thuận về mục tiêu xây dựng một nhà nước Cộng hòa độc lập

Cuốn sách "Chủ nghĩa thực dân là một thứ cần phải loại trừ khỏi thế giới" của Sukarno [111] Ông Sukarno, một nhà lãnh đạo đầy uy tín của nhân

dân Indonesia trong giai đoạn mới thành lập nước Cộng hoà Trong tác phẩm này, Sukarno đứng trên quan điểm của đại bộ phận nhân dân Indonesia để nhìn nhận về cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân của đất nước mình Ông cho rằng thực dân là kẻ thù chung của nhân dân các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới, đặc biệt là nhân dân các nước thuộc địa, phụ thuộc và cần xác lập một mối liên hệ, hợp tác giữa các dân tộc thuộc địa để chống thực dân Tác phẩm đã giúp chúng ta hiểu quan điểm của những nhà lãnh đạo Indonesia trong việc định hướng và lựa chọn các chính sách phát triển đất nước, trong đó có chính sách đối ngoại

Cuốn sách "Suharto A political biography" (Suharto: Một tiểu sử chính

trị) của tác giả R.E.Elson [193] Đây là công trình nghiên cứu về vị Tổng thống thứ hai của nhân dân Indonesia, một người mà trong cách đánh giá của các nhà nghiên cứu hiện nay trên thế giới luôn cho là đầy mâu thuẫn giữa công và tội Với cách tiếp cận nghiên cứu của mình, Elson đã tập trung phân tích về đường lối chính trị mà Tổng thống Suharto đã thực hiện trong hơn 30 năm giữ cương vị là người đứng đầu đất nước Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra một số nhận xét, đánh giá trên hai mặt thành công và hạn chế về những việc

mà vị Tổng thống này đã làm Trong quá trình nghiên cứu, để đưa ra những

đánh giá xác thực nhất, tác giả đã căn cứ vào nguồn tài liệu gốc của Indonesia, đó là những chính sách chính trị, ngoại giao; kinh tế, xã hội; an ninh quốc phòng mà Tổng thống Suharto đã ban hành trong giai đoạn 1967 -

1998 Vì vậy, cuốn sách là nguồn tư liệu rất quan trọng để nghiên cứu sinh tham khảo trong quá trình hoàn thành đề tài luận án

- Thứ hai, những nghiên cứu về vấn đề xung đột sắc tộc, tôn giáo cùng những ảnh hưởng của nó đến sự nghiệp bảo vệ và củng cố độc lập ở Indonesia

Công trình "The Indonesian killings 1965-1966: Studies from Java and Bali" (Tàn sát người ở Indonesia 1965-1966: những nghiên cứu ở Java và

Bali) của Centre of Southeast Asia Studies [111] Công trình đã phân tích những mâu thuẫn xã hội ở Indonesia trước cuộc đảo chính quân sự năm 1965 của Suharto, làm rõ nguyên nhân của những cuộc thanh trừng, tàn sát đối với các đảng viên cộng sản nói riêng và người dân vô tội ở Java và Bali nói chung Hướng tiếp cận nghiên cứu, lý giải của các tác giả trong công trình đã cung cấp cho tác giả luận án thêm một "góc nhìn đa chiều" khi xem xét, đánh giá các xung đột sắc tộc, tôn giáo cùng ảnh hưởng của nó đến xã hội Indonesia trong giai đoạn được nghiên cứu khi thực hiện luận án

Cuốn sách "Lịch sử Đông Nam Á hiện đại" của Clive J.Christie [19]

Tác giả Clive J.Christie là người Pháp, một chuyên gia nghiên cứu về các vấn

đề dân tộc, sắc tộc và tôn giáo nên công trình đã tập trung đi sâu nghiên cứu các khía cạnh liên quan đến các vấn đề này Cuốn sách được cấu trúc thành

hai phần, trong đó phần thứ hai tập trung nghiên cứu quá trình phi thực dân

hoá và chủ nghĩa ly khai trong khu vực Hồi giáo ở Đông Nam Á Trong đó Indonesia được đề cập tương đối rõ vì đây là nơi có nhiều cư dân theo đạo Hồi sinh sống Clive J.Christie đã dành nhiều thời gian để khắc hoạ về Indonesia như là một "ngôi nhà đạo Hồi", với tất cả tính tích cực cùng những tác động phức tạp của nó đối với Indonesia nói riêng, cả khu vực Đông Nam

Á nói chung Đặc biệt, cuộc nổi dậy của người Aceh được tác giả đề cập khá

kỹ (từ trang 231 đến 248), từ đó lột tả được phần nào những khúc mắc trong vấn đề Aceh - một vấn đề rất phức tạp của Indonesia trong quá khứ và hiện tại Khi công bố cuốn "Lịch sử Đông Nam Á hiện đại", tác giả Clive J.Christie dự định thông qua nghiên cứu các phong trào ly khai và khởi nghĩa khác, để làm rõ tiến trình chung về phi thực dân hoá ở Đông Nam Á, lịch sử

và hậu quả của nó Nhưng đây là những vấn đề hết sức phức tạp, nhạy cảm và hiện đang gây tranh cãi trong giới khoa học, vì vậy những đánh giá trong cuốn sách được coi là quan điểm riêng của tác giả Tuy nhiên, với quan điểm nghiên cứu "thuần tuý mang tính lịch sử và lập luận cơ bản của nó là các phong trào ly khai khác nhau" và dựa trên nguồn tư liệu đã qua kiểm định, cuốn sách là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu sinh khi tìm hiểu về những vấn đề liên quan đến nội dung luận án

Cuốn sách "Indonesia Today - Challenges of History" (Indonesia ngày

nay - Những thách thức của lịch sử) của Grayson Lloyd và Shannon Smith [178], là một công trình nghiên cứu tổng hợp về lịch sử phát triển của Indonesia từ 1945 đến đầu thế kỷ XXI Gồm nhiều bài viết nhỏ với những chủ

đề riêng biệt, được kết cấu thành 5 chương nội dung, trong đó ba chương chính đề cập đến 3 lĩnh vực chủ yếu là chính trị, kinh tế và văn hoá Bằng cách tiếp cận theo hướng kết hợp giữa trình bày sự kiện với những nhận định, đánh giá, so sánh đan xen nhau…, các tác giả đã chỉ ra những mặt làm được

và chưa làm được của các Tổng thống Indonesia (từ năm 1945 đến 2000); đồng thời vẽ lên một bức tranh khá đầy đủ về đất nước Indonesia trong một giai đoạn tương đối dài với những thành công, hạn chế trong con đường phát triển của mình Giai đoạn 1967 - 1998 với sự lãnh đạo của Tổng thống Suharto ở Indonesia được phân tích, đánh giá, so sánh với các giai đoạn trước

và sau; thông qua các cứ liệu lịch sử cụ thể để nhìn nhận về những thành công, hạn chế của Suharto một cách khách quan Cuốn sách đã đem lại những

thông tin và cách tiếp cận đa chiều về Indonesia trong một giai đoạn lịch sử

mà tác giả có thể tham khảo tốt trong quá trình thực hiện luận án

Công trình "Ethnic Conflics in Southeast Asia" (Xung đột tộc người ở Đông Nam Á) của Adrian Vicker [160] Công trình đã đề cập một trong những vấn đề nổi cộm của nền chính trị khu vực và thế giới hiện nay, đó là vấn đề ly khai dân tộc Công trình khẳng định ly khai tộc người ở Đông Nam

Á có liên quan chặt chẽ đến vấn đề dân tộc, một vấn đề phức tạp và nhạy cảm

ở các quốc gia đa dân tộc trong quá trình bảo vệ, củng cố độc lập dân tộc Nhóm nghiên cứu công trình còn nâng vấn đề ly khai dân tộc thành chủ nghĩa

ly khai, một biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc trong quá trình phát triển của các quốc gia đa dân tộc Theo các tác giả, bước sang thế kỷ XXI, hệ tư tưởng không còn là nhân tố chính của những xung đột dân tộc trên thế giới Hiện nay, hầu hết các khu vực trên thế giới, từ các nước phát triển đến các nước đang phát triển (trong đó có Đông Nam Á và Indonesia), nhiều quốc gia phải đối phó với vấn đề ly khai dân tộc trong quá trình bảo vệ, củng cố độc lập dân tộc Nhóm tác giả cho rằng, vấn đề ly khai dân tộc là một trong những trở ngại mà các nước Đông Nam Á, trong đó có Indonesia phải tìm ra những giải pháp hữu hiệu để khắc phục, vượt qua đem lại sự ổn định và phát triển

Công trình nghiên cứu "A History Modern Indonesia 1200 - 2004"

(Lịch sử Indonesia hiện đại 1200 - 2004) của tác giả M.C.Ricklefs [188], là một kho tư liệu với nhiều sự kiện phản ánh trung thực về lịch sử Indonesia hiện đại: Cuốn sách khái quát quá trình hình thành và phát triển của các vương triều phong kiến; sự thâm nhập của các luồng văn hoá Đông - Tây thông qua quá trình giao thương buôn bán ở Eo biển Malacca; sự xuất hiện của những đoàn truyền giáo với mục tiêu chính trị, cuộc chiến để tranh giành thuộc địa giữa các nước thực dân phương Tây (Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Hà Lan) và sự thắng thế của thực dân Hà Lan; sự cai trị hà khắc và các cuộc đấu tranh của nhân dân Indonesia chống lại ách đô hộ của thực dân

Hà Lan Thông tin quan trọng mà tác giả luận án tham khảo từ cuốn sách là, những vấn đề sắc tộc, tôn giáo ở Indonesia được M.C.Ricklefs khắc họa một cách sinh động thông qua việc phân tích hàng loạt các sự kiện, xung đột chỉ ra nguyên nhân cùng những tác động đến diễn tiến lịch sử Indonesia

Bài viết: "Behind Indonesia’s Red Scare" (Đằng sau nỗi sợ Đỏ của

Indonesia ) của tác giả Gatra Priyandita [175] Gatra Priyandita là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Trường Văn hóa, Lịch sử và Ngôn ngữ tại Đại Học Quốc gia Australia Nghiên cứu của ông tập trung vào ngoại giao công chúng của Indonesia và chính trị Indonesia thời hậu Suharto Bài viết đã khái quát cuộc tàn sát năm 1965-1966 (hàng trăm ngàn người bị nghi ngờ là cộng sản hay có

tư tưởng ủng hộ cộng sản đã bị cầm tù và giết hại) và các vụ vi phạm nhân quyền khác như cuộc thảm sát Talangsari vào năm 1989, cuộc bạo loạn ở Jakarta vào năm 1998, và những vụ giết người ở Aceh và Papua Đồng thời nêu vấn đề đáng suy ngẫm: phần lớn các thủ phạm chính của những sự kiện hay xung đột trên ngày nay vẫn còn sống, vẫn tiếp tục có ảnh hưởng chính trị

và sẽ không phải đối mặt với công lý trong tương lai gần, và người dân Indonesia, những người mà quyền tự do dân sự của họ ngày càng bị hạn chế

Cuốn sách: "Why Terrorists Quit: The Disengagement of Indonesian Jihadists" (Vì sao bọn khủng bố bỏ cuộc: Gỡ bỏ cam kết với lực lượng Jihad

Indonesia) của Julie Chernov Hwang [184] Trong tác phẩm Julie Hwang đã tìm ra bốn yếu tố chung khiến các phần tử khủng bố rời bỏ tổ chức cực đoan Theo bà Hwang, đó là sự thất vọng khi những phần tử khủng bố nhận ra rằng cái lợi thu được không đáng với cái giá mà họ phải trả Từ nhận xét trên, tác giả kết luận rằng để rời bỏ phong trào cực đoan hoàn toàn và tái hòa nhập xã hội, sự hỗ trợ của bạn bè và gia đình là một nhân tố then chốt đối với các phần tử này

Cuốn sách: "BTI 2018: Indonesia Country Report" (BTI 2018 - Báo

cáo quốc gia Indonesia) [190] Đây là tài liệu gốc của chính phủ Indonesia

vừa công bố Báo cáo dài 45 trang dịch, đã tổng kết quá trình chuyển đổi dân chủ của Indonesia bắt đầu vào tháng 5 năm 1998, khi nhà độc đoán lâu năm Suharto từ chức tổng thống sau 32 năm tại vị, phân tích những điểm mạnh, hạn chế của các đời tổng thống tiếp theo ở Indonesia Báo cáo tổng kết hoạt động của Indonesia qua 20 năm và đưa ra chiến lược phát triển đất nước trong những năm tiếp theo Cuối cùng Báo cáo đưa ra nhận định, Indonesia cần phát triển hơn nữa hệ thống phúc lợi của mình để cung cấp các dịch vụ cơ bản, đặc biệt là trong lĩnh vực y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng Vấn đề này phải được thực hiện với quản trị tốt ở tất cả các cấp Nó cũng đòi hỏi sự hợp lực của vai trò của nhà nước, khu vực tư nhân và xã hội dân sự Đây là tài liệu gốc, cập nhật rất quí giúp tác giả thực hiện luận án

Ngoài các công trình của các học giả Phương Tây được công bố bằng tiếng Anh, nhiều học giả người Hoa cũng quan tâm nghiên cứu về xung đột tôn giáo, sắc tộc ở Indonesia Sau đây là một số công trình đáng chú ý

+ Bài viết: "Bước đầu tìm hiểu thích ứng văn hóa cộng đồng dân tộc Hoa ở Indonesia trong gần 30 năm qua" của tác giả Trần Tú Dung [28] Bài

viết khái quát, nhìn lại những nguyên nhân lịch sử trên phương diện này, phân tích những đóng góp của tộc người Hoa tại Indonesia đối với những tiến bộ, phồn vinh trong các lĩnh vực sản xuất, y tế, thể thao, đoàn thể, tôn giáo bằng những tư duy dân tộc và chuẩn mực hành vi của tộc người Hoa Đồng thời, bài viết cũng chỉ ra, vai trò và chính sách của chính phủ Indonesia đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo người Hoa ở Indonesia với tư cách là một dân tộc thiểu số tại Indonesia có thể được hưởng những quyền lợi bình đẳng dân tộc, được hưởng sự bảo vệ và tôn trọng từ chính phủ Indonesia

+ Bài báo: "Religious beliefs of Chinese people in Indonesia" (Tín

ngưỡng tôn giáo của người Hoa ở Indonesia) của tác giả Andyni Khosasih [160] Bài viết xuất phát từ những góc nhìn khác nhau về lịch sử và hiện thực, tiến hành khảo sát trên cơ sở tổng hợp về tôn giáo của người Hoa ở

Indonesia, tình hình căn bản, những tồn tại trong thực tế, phân tích các đặc tính, kết quả phiếu khảo sát để đưa ra những phát hiện về xu hướng tương lai của vấn đề này Người Hoa ở Indonesia có dân số lên đến gần 7 triệu người Những thành tựu kinh tế của người Hoa ở đây gắn liền với văn hóa người Hoa Do vậy, muốn hiểu được văn hóa người Hoa và cộng đồng người Hoa ở Indonesia cần phải gắn liền với việc phân tích tín ngưỡng của người Hoa

+ Bài viết: "Nghiên cứu vấn đề chia rẽ dân tộc Aceh ở Indonesia dưới góc độ chỉnh hợp quốc gia" của Chu Tuấn Hoa [54] Bài viết nội dung chính

đề cập đến vấn đề: Chỉnh hợp quốc gia là một nhiệm vụ lâu dài và gian khổ

mà một quốc gia đa dân tộc phải đối mặt Phần lớn các quốc gia Đông Nam Á hiện nay đều là các quốc gia đa sắc tộc Về mặt địa lý, các nước đều tồn tại đặc trưng bởi "phân mảnh hóa", quá trình chỉnh hợp quốc gia gặp nhiều khó khăn Sự chia tách của nhóm dân tộc Aceh ở Indonesia mang tính đại biểu và

là một cửa sổ để nghiên cứu các vấn đề dân tộc và chỉnh hợp quốc gia ở Đông Nam Á Từ góc độ chỉnh hợp quốc gia, tác giả bài viết xem xét vấn đề chia rẽ sắc tộc ở Indonesia, "vành đai địa lý phân mảnh" mang tính đa sắc tộc, đa tôn giáo, đa văn hóa, địa lý Sự mất cân bằng trong phát triển kinh tế giữa các dân tộc khác nhau, và những nguy cơ tiềm ẩn trong lịch sử của chế độ thực dân khiến cho quá trình chỉnh hợp dân tộc tại đây rất khó thực hiện, tạo thành sự chia rẽ sắc tộc Mặt khác, sự phân chia quyền lực chính trị tại Indonesia sau độc lập không đồng đều, phân bố cấu trúc mất cân bằng, tâm lý tôn giáo dân tộc mạnh mẽ, trong khi ý thức quốc gia không có được sự quy chuẩn và hướng dẫn chính xác Thêm vào đó, những mâu thuẫn giữa chính quyền trung ương và địa phương, những sai lầm của chính sách dân tộc ở một mức độ nhất định, đã làm tan biến bản sắc dân tộc vốn đã khá suy yếu và cản trở quá trình chỉnh hợp quốc gia của Indonesia và việc giải quyết sự chia rẽ của dân tộc Aceh Từ đó đưa ra nhận định, việc giải quyết vấn đề chia rẽ dân tộc, cần bắt

đầu từ củng cố sự chỉnh hợp quốc gia và phụ thuộc vào nhiều nhân tốthuộc nhiều phương diện

+ Bài viết: "Chỉnh hợp chính trị ở các nước đa dân tộc đang phát triển: điểm chung, khó khăn và cách hóa giải - trên cơ sở so sánh giữa Indonesia và Nigeria" của tác giả Dư Xuân Dương [30] Đây là bài viết của một học giả

Trung quốc nghiên cứu vấn đề chỉnh hợp chính trị của các nước đa dân tộc đang phát triển đòi hỏi phải xuất phát từ góc độ so sánh cấp quốc gia Thông qua so sánh tiến trình chỉnh hợp chính trị của Indonesia và Nigeria từ khi thành lập nước đến nay, rút ra những điểm chung chủ yếu mà hai nước gặp phải trong quá trình chỉnh hợp chính trị Theo tác giả bài báo, cách thức hóa giải những khó khăn trên chủ yếu bao gồm: 1/ Tìm kiếm điểm trùng hợp trong nhận thức chung, tôn trọng những khác biệt văn hóa, xây dựng cộng đồng dân tộc quốc gia; 2/ Tìm kiếm, xây dựng thể chế, cơ chế chính trị đảm bảo gắn kết về lợi ích, chia sẻ thành quả; 3/ Xóa bỏ những ảnh hưởng của quân nhân, quân đội trong đời sống chính trị, trừng trị nghiêm khắc hành vi tham nhũng; 4/ Tìm kiếm và thúc đẩy nhưng chính sách hòa hợp dân tộc và hòa hợp tôn giáo đa ngôn ngữ

Đây là những tài liệu từ nguồn tiếng Trung đã được dịch sang tiếng Việt, những tài liệu này gợi ý cho tác giả luận án nắm bắt về chính sách quản

lý, giải quyết những vấn đề có liên quan đến người Hoa ở quốc gia này, qua

đó liên hệ, so sánh sự giống và khác nhau trong giải quyết xung đột sắc tộc ở các nước đang phát triển có đa dân tộc cùng sinh sống Những tài liệu này phục vụ tác giả thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra ở chương 3 và chương 4 của luận án

1.1.2 Các công trình nghiên cứu của các học giả Indonesia

Kể từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2015 là quãng thời gian tương đối dài trong quá trình phát triển của Cộng hòa Indonesia Đây cũng là thời kỳ thế giới và khu vực có nhiều biến động Trong bối cảnh đó, Cộng hòa Indonesia là

quốc gia điển hình về tình trạng xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc trong khu vực Việc quốc gia này xử lý các xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc cùng những ảnh hưởng của nó đến sự nghiệp củng cố độc lập dân tộc trong thời gian này đã được nhiều nhà nghiên cứu Indonesia thực hiện Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án tiêu biểu mà tác giả có thể tiếp cận:

+ Tập hợp các bài phỏng vấn về kinh tế và chính trị về "Indonesia yang Berubah" (Indonesia đang thay đổi) của các tác giả Gunawan Haryono, Daddi

Prianto, Agus Sukapti, Sri, Yulia Nuraini và Ratna [180]

+ Bài viết "Budaya Indonesia, Kajian Arkeologi, Seni, dan Sejarah"

(Văn hoá Indonesia, đánh giá khảo cổ, nghệ thuật và lịch sử) của tác giả Sedyawati Edi [199] Tác phẩm đã trình bày khá chi tiết về lịch sử phát triển văn hóa Indonesia thông qua những đánh giá về khảo cổ và nghệ thuật kiến trúc của nước này

+ Cuốn sách "Politik Indonesia dalam Perspektif Sejarah" (Chính trị

Indonesia trong bối cảnh lịch sử) của tác giả Warday T.Baskara [204]

+ "Military Politics, Ethnicity and Conflict in Indonesia" (Chính trị

quân sự, sắc tộc và xung đột ở Indonesia) của tác giả Ikrar Nusa Bhakti, Sri Yanuarti và Moamad Nurhasim [192] Các tác giả Ikrar Nusa Bhakti, Sri Yanuarti và Mochamad Nurhasim, là những nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu chính trị tại Viện Khoa học Indonesia (LIPI) Trong tập tài liệu này, nhóm tác giả đã hệ thống, phân tích về vai trò của quân đội trong chính trị Indonesia: 1945-2004 Đặc biệt, tài liệu đã làm rõ vai trò của quân đội trong xử lý vấn đề ly khai ở Papua (1998-2004); các phản ứng của quân đội đối với Phong trào Aceh tự do (1976-1998) Đây là những tài liệu rất quí mà tác giả đã khai thác phục vụ đề tài luận án

+ "Lessons learned from Indonesia's conflicts: Aceh, Poso and Papua " (Bài học rút ra từ các cuộc xung đột của Indonesia: Aceh, Poso và

Papua ) của tác giả Sidney Jones [201] là Viện trưởng Viện Phân tích Chính

sách Xung đột (IPAC) Tác giả đề cập trong bài nội dung về: ba cuộc xung đột mà chính phủ Indonesia đã cố gắng giải quyết đưa ra một số bài học nghiêm túc cho tổng thống tiếp theo của đất nước Đó là: một thỏa thuận hòa bình ở Aceh đã ngăn chặn một cuộc nổi dậy nhưng các cựu phiến quân tỏ ra

là những nhà lãnh đạo chính trị tồi tệ Một thỏa thuận ở Poso đã ngăn chặn cuộc chiến giữa Thiên chúa giáo - Hồi giáo nhưng để lại một mạng lưới cực đoan tại chỗ vẫn tiếp tục hoạt động Và một bộ máy chính quyền mới đã được thành lập cho Papua đã thất bại khi chỉ tập trung vào phát triển kinh tế, trong khi các bước ban đầu để đối thoại với Jakarta dường như bị đình trệ Tác giả Jones đã phân tích lý do của những kết quả trên và đưa ra nhận định về những

gì một chính quyền mới có thể cố gắng tiến lên Đây là những thông tin rất quan trọng mà tác giả luận án đã khai thác và đề cập trong chương 3

+ "Religion Conflicts in Indonesia Problems and Solutions" (Xung đột

tôn giáo ở Indonesia các vấn đề và các giải pháp) của tác giả: Sintha Wahjusaputri [202] Bài viết phân tích những xung đột tôn giáo ở Indonesia

và đưa ra một số giải pháp cho vấn đề này

+ Bài viết: "Harmony in Diversity: A Government Policy and Mutual Effort of " (Sự hài hòa trong đa dạng: Chính sách của chính phủ và nỗ lực

chung của những người tôn giáo ở Indonesia) của Dede Rosyada [173] Thông qua tiếp cận và phân tích nhiều văn bản gốc của chính phủ Indonesia, tác giả Dede Rosyada đã đưa ra nhận định: những người sáng lập của đất nước đã đặt ra thỏa thuận ngay từ đầu, rằng họ khác nhau về sắc tộc, tôn giáo

và văn hóa, nhưng họ có một mục tiêu chung là trở thành một quốc gia độc lập có thể thiết lập đất nước của mình để tạo ra chủ nghĩa lý tưởng lẫn nhau

để trở thành một xã hội phát triển, công bằng và thịnh vượng Để trở thành một quốc gia phát triển có thể đứng ngang hàng với các quốc gia khác trên thế giới và quản lý toàn bộ tiềm năng của quốc gia, sự ổn định chính trị, sự tham gia của công chúng và sức mạnh của nguồn nhân lực đáng tin cậy là cần thiết

+ "Religion in Indonesia" (Tôn giáo ở Indonesia) của Indonesia [191]

Đây là bài viết đăng trên trang điện tử đầu tư, mục văn hóa của Indonesia Bài viết đề cập: Indonesia là một quốc gia dân chủ thế tục có dân số đa số Hồi giáo Hiến pháp Indonesia đảm bảo tất cả mọi người ở Indonesia có quyền tự

do thờ cúng, mỗi người theo tôn giáo hoặc tín ngưỡng của riêng mình Nó cũng quy định rằng nhà nước sẽ dựa trên niềm tin vào "Thiên Chúa duy nhất

và duy nhất" (một điều kiện cũng hình thành nguyên tắc đầu tiên của Pancasila, triết lý nhà nước Indonesia được Sukarno đưa ra vào năm 1945) Bài báo nhận định, Mặc dù Indonesia không phải là một quốc gia Hồi giáo, các nguyên tắc Hồi giáo có ảnh hưởng đến việc ra quyết định chính trị Hơn nữa, một số nhóm Hồi giáo nhất định đã có thể ảnh hưởng đến việc ra quyết định chính trị và tư pháp thông qua (mối đe dọa) bạo lực Điểm đặc biệt trong chính sách của chính phủ Indonesia đối với tôn giáo (tự do) được bài báo rút

ra là nó chỉ công nhận sáu tôn giáo chính thức (là Hồi giáo, Tin lành, Thiên chúa giáo, Ấn Độ giáo, Phật giáo và Nho giáo) Mỗi người Indonesia được yêu cầu phải nắm lấy một trong những tôn giáo này vì đây là dữ liệu cá nhân bắt buộc được đề cập trong các tài liệu chính thức như hộ chiếu và thẻ nhận dạng khác

+ Ngoài ra, các bài viết này đều đã được dịch sang tiếng Việt có thể tìm đọc tại thư viện Viện nghiên cứu Đông Nam Á - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam hoặc trên trang website http://nghiencuuquocte.org

Các công trình nêu trên đã tiếp cận ở nhiều góc độ, phân tích, lý giải, những khía cạnh khác nhau về nguyên nhân, thực trạng xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc ở Indonesia và bước đầu làm sáng tỏ việc quốc gia này

xử lý các xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc cùng những ảnh hưởng của nó đến sự nghiệp củng cố độc lập dân tộc trong thời gian từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2015 Vì vậy, đây chính là nguồn tư liệu quan trọng cung cấp những cứ liệu tham khảo sát, khách quan, khoa học để tác giả tham khảo thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

1.1.3 Các công trình nghiên cứu của các học giả Việt Nam

Các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng đã công bố một số lượng lớn các công trình về Indonesia nói chung, xung đột sắc tộc, tôn giáo ở nước này nói riêng Sau đây là một số công trình tiêu biểu:

Cuốn: "Indonesia những chặng đường lịch sử" của tác giả Ngô Văn

Doanh [25] Từ việc cho ra mắt những công trình mang tính giới thiệu về văn hoá, nghệ thuật của Indonesia, tác giả đã mở rộng hơn phạm vi nghiên cứu khi cho ra đời những công trình đề cập đến các giai đoạn phát triển của lịch sử Indonesia, hoặc đi sâu nghiên cứu về một vấn đề cụ thể Cuốn Indonesia những chặng đường lịch sử là công trình nghiên cứu công phu và khá toàn diện về sự phát triển của Indonesia đến những năm 90 của thế kỷ XX Được trình bày theo từng giai đoạn lịch sử, cuốn sách bổ sung nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu sinh tìm hiểu thêm về đất nước, con người và lịch sử phát triển của Indonesia

Cuốn "Lịch sử Đông Nam Á" của Lương Ninh, Đỗ Thanh Bình, Trần

Thị Vinh [103] là công trình nghiên cứu về đại cương lịch sử Đông Nam Á, được trình bày theo những lát cắt thời gian Trong tác phẩm, các sự việc, sự kiện được mô tả trung thực và độc lập, khắc họa được những nét đặc thù nhưng vẫn phản ánh được sự liên kết mang tính hệ thống của từng quốc gia trong khu vực Trong tác phẩm này, Indonesia từ thời tiền sử đến năm 2005 tuy được trình bày một cách khái quát nhưng đã thể hiện được những nét cơ bản nhất của lịch

sử phát triển và cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc của Indonesia

Công trình nghiên cứu về lịch sử đương đại Đông Nam Á được Nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành vào năm 2012 tại Hà nội Đây là Tập VI của bộ Thông sử Đông Nam Á do các học giả của Viện nghiên cứu Đông nam

Á, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam biên soạn Tập này có tựa

đề " Đông Nam Á trong thời kỳ hòa bình, phát triển và hội nhập" do Nguyễn Thu Mỹ Chủ biên, Sách dày 774 trang, bao gồm 10 chương đề cập tới những

tiến triển cơ bản trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội và hội nhập quốc tế của Đông Nam Á trong 2 thập niên đầu của thời kỳ sau Chiến tranh Phần viết về Indonesia được đề cập ở hầu hết các chương (từ chương 2

và 10) Ở các chương này, các tác giả đã phân tích tình hình Indonesia, với tư cách một bộ phận không thể tách rời của khu vực Đông nam Á, khi bước vào thời kỳ sau Chiến tranh lạnh; những nỗ lực của Indonesia trong công cuộc phục hồi kinh tế sau khủng hoảng tài chinh tiền tệ và chống lại các hoạt động

li khai khủng bố nhằm bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ và củng cố độc lập dân tộc của Indonesia Xuất phát từ nhận thức rằng hiện tượng li khai khủng bố ở Indonesia cũng như ở một số nước Đông Nam Á khác có nguyên nhân sâu xa

từ chính sách ưu tiên dân tộc đa số và phân biệt đối xử với các dân tộc ít người, là sự phân phối không công bằng các lợi ích từ sự phát triển kinh tế của đất nước, nên khi viết về các hoạt động chống li khai khủng bố của chính phủ Indonesia, các tác giả không chỉ dừng lại ở việc trình bày các hoạt động

vũ trang chống khủng bố mà còn phân tích sâu các cải cách chính trị, kinh tế,

xã hội nhằm giải quyết các nguyên nhân gốc rễ dẫn tới xung đột sắc tộc, tôn giáo ở quốc gia này

Cuốn sách: "Một số vấn đề về xung đột sắc tộc và tôn giáo ở Đông Nam Á" của Phạm Thị Vinh [155] Đây là một tập hợp các bài viết của các tác

giả về xung đột, tôn giáo, sắc tộc ở Indonesia, Malaysia, Philippines, Mianma

và Thái Lan Trong các bài viết đó, các giả đã phân tích khá sâu về các nguyên nhân của tình trạng li khai ở một số nước Đông Nam Á hiện nay và những biện pháp khắc phục của chính phủ các nước trên

Những bài nghiên cứu về những vấn đề "nóng" ở Indonesia như: "Vấn

đề Aceh ở Indonesia" của Phạm Thị Vinh, Nguyễn Huy Hồng [156]; "Xung đột giữa người Dayak và Madura ở Tây Kalimantan (Borneo), Indonesia" của

Lê Thanh Hương [69]; "Indonesia trong cuộc chiến chống khủng bố" của

Nguyễn Huy Hồng [63] Với những góc độ tiếp cận khác nhau cùng những

phân tích cụ thể, đây là nguồn tài liệu tham khảo rất tốt để nghiên cứu sinh tiếp cận với một vấn đề đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và trong nước liên quan đến nội dung luận án

Ngoài ra còn có khá nhiều bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành

như: "Một số vấn đề trong chính sách đối ngoại của Cộng hòa Indonesia dưới chế độ Tổng thống Sukarno" của Nguyễn Thị Thanh Thủy [134]; "Indonesia:

Lý thuyết điều chỉnh chính sách - cách nhìn lịch sử và bài học kinh nghiệm" của Nguyễn Văn Hồng [65]; "Đầu tư trực tiếp của các nền kinh tế công nghiệp mới châu Á (NICs) trong nền kinh tế Indonesia gần đây" của Lưu Ngọc Trịnh [141]; "Thành tựu, kinh nghiệm và những vấn đề phát triển kinh

tế của Thái Lan, Malaysia, Philippin và Indonesia" của Nguyễn Mai Trung [143]; "Indonesia qua những con số" của Trần Trọng Ngợi [95]; "Cải cách kinh tế Indonesia từ đầu thập kỷ 80 đến nay và Tác động xã hội của khủng hoảng tài chính ở Indonesia" của tác giả Nguyễn Văn Hà [43]; :Indonesia - Tiếp bước trên con đường dân chủ và Đảng Goikar trên chính trường Indonesia" của tác giả Nguyễn Huy Hồng [62]; "Người Hoa ở Indonesia với cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ" của Châu Thị Hải [47]; "Chính sách ngôn ngữ ở Indonesia trong hai thập kỷ qua" của Đoàn Văn Phúc [107]; "Tác động của sự mất ổn định ở Indonesia đối với Đông Nam Á" của Phạm Văn Đức [41]; các bài nghiên cứu của các tác giả tham gia Hội thảo: "Việt Nam - Indonesia: Vì hoà bình, ổn định, hữu nghị và hợp tác ở Đông Nam Á" [154];

Những bài viết tham gia các hội thảo khoa học nhân dịp kỷ niệm 30 năm (1997) và 40 năm (2007) tồn tại, phát triển của ASEAN do Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia (Việt Nam) tổ chức…

- Bài viết: "Tôn giáo và chính sách tôn giáo của Indonesia" của tác giả

Phong Phong [105] Bài viết sau khi đề cập tóm tắt tình hình tôn giáo ở Indonesia, đã đưa ra nhận định: việc chính trị hóa sắc tộc và tôn giáo có nguy

cơ gây chia rẽ chủ yếu trong nền chính trị quốc gia này Chính phủ Indonesia

sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức về sự thống nhất Một trong những ưu tiên là phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa các tôn giáo, xây dựng các mối tương quan liên tôn giáo hài hòa; thừa nhận sự đa dạng về văn hóa, tôn giáo, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân Đồng thời, cần thực hiện các biện pháp phát triển kinh tế, giáo dục, xóa đói giảm nghèo để có thể hạn chế được phần nào các cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo thông qua giải quyết sự bất bình đẳng và bất công Đây là những tư liệu tốt cho tác giả khi nghiên cứu và đánh giá về vấn đề này

1.1.4 Các luận văn, luận án về Indonesia

Bên cạnh những công trình khoa học do các nhà nghiên cứu thực hiện tại các trung tâm nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, trong những năm gần đây, nhiều học viên cao học, nghiên cứu sinh cũng chọn các vấn đề sắc tộc, tôn giáo ở Indonesia làm đề tài Thạc sỹ hoặc Tiến sỹ

+"Vấn đề ly khai dân tộc ở Đông Nam Á và những tác động của nó tới khu vực từ 1991 đến năm 2000" của Nguyễn Kim Minh [90] Luận văn đề cập

và phân tích về tình hình ly khai dân tộc ở Đông Nam Á, trong đó tập trung làm rõ nguyên nhân, thực trạng và một số giải pháp mà các chính phủ Indonesia, Philippines và Thái lan đã thực hiện trong giải quyết các vấn đề ly khai ở nước mình

+ "Quá trình đấu tranh củng cố độc lập dân tộc của Cộng hòa Indonesia (1967 - 1998)" của Đinh Thanh Tú [146] Luận án nghiên cứu và trình bày, luận

giải rõ các chính sách phát triển nhằm nâng cao sức mạnh đất nước, củng cố độc lập dân tộc và bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ mà Indonesia đã thực hiện trong giai đoạn 1967 - 1998; đánh giá những thành công, hạn chế và chỉ ra mối liên quan giữa chúng đối với những vấn đề cần giải quyết của Indonesia hiện nay; rút ra một số bài học về việc kết hợp để thực hiện có hiệu quả các chính sách phát triển kinh tế, xã hội trong đấu tranh củng cố độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ của

các nước đang phát triển trong bối cảnh hiện nay

+ "Vấn đề xung đột sắc tộc-tôn giáo trong sự nghiệp bảo vệ độc lập dân tộc của Indonesia từ năm 1945 đến 2005" của Bùi Huy Thành [119]

Luận án đã đi sâu phân tích làm rõ thực trạng xung đột sắc tộc-tôn giáo ở Indonesia: điển hình là xung đột tại Đông Timo, Aceh, Irian Giaya, Maluku, xung đột giữa người Hoa và người bản địa…Luận án rút ra nhận định: thực trạng này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau như: nguyên nhân sâu

xa từ Indonesia là một quốc gia quần đảo lớn nhất thế giới, đồng thời cũng là đất nước đa tôn giáo, đa dân tộc, đa ngôn ngữ với khoảng 400 tộc người và

200 ngôn ngữ khác nhau và cùng với chính sách chia để trị của chủ nghĩa thực dân trong nhiều thập niên khi đất nước này bị chiếm làm thuộc địa Nguyên nhân trực tiếp bao gồm nhiều yếu tố như: 1) Bất công là nguồn gốc kinh tế của xung đột giữa các nhóm sắc tộc hoặc các nhóm tôn giáo trong xã hội 2) Chênh lệch về trình độ phát triển giữa các sắc tộc hoặc các tôn giáo 3) Nhà nước Indonesia có sự phân biệt đối xử giữa các sắc tộc hoặc các tôn giáo 4) Sự can thiệp từ bên ngoài… Các mâu thuẫn và xung đột sắc tộc-tôn giáo này đã tác động tiêu cực đến đời sống kinh tế - xã hội cũng như đe dọa

nền độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ của Indonesia

Cuối cùng, luận án đã rút ra một số bài học kinh nghiệm cho các quốc gia đang phát triển và Việt Nam

+ "Quá trình dân chủ hóa ở Indonesia từ năm 1945 đến nay- nhìn từ góc độ giai cấp trung lưu và xã hội dân sự" của Hồ Thị Thành [120] Luận án

này đã tập trung giải quyết các vấn đề: 1) Làm rõ quá trình dân chủ hóa và các mô hình dân chủ được vận dụng ở Indonesia từ năm 1945 đến 2014, 2) Phân tích ảnh hưởng của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự đối với quá trình dân chủ hóa 3) Đưa ra một số ngụ ý của dân chủ hóa ở Indonesia đối với khu vực Đông Nam Á và Việt Nam

+ "Quá trình đấu tranh giành và củng cố độc lập ở Indonesia 1965)" của Phạm Thị Huyền Trang [140] Luận án phân tích sâu các nhân tố

(1927-quốc tế và trong nước tác động tới quá trình đấu tranh giành và củng cố độc lập dân tộc của Indonesia qua hai giai đoạn chính: 1927-1945 và 1945-1965 Luận án đã phân tích đầy đủ, toàn diện các hình thức đấu tranh đa dạng và phong phú và làm rõ sự khác nhau giữa các hình thức trong mỗi giai đoạn của quá trình đấu tranh giành và củng cố nền độc lập dân tộc của nhân dân Indonesia Trong chương cuối cùng, luận đã làm rõ được các thành tựu, hạn chế của cuộc đấu tranh giành và củng cố độc lập của Indonesia, đồng thời chỉ

ra nguyên nhân dẫn tới những thành tựu và hạn chế đó Luận án cũng làm rõ những đặc điểm của cuộc đấu tranh giành và củng cố độc lập dân tộc của Indonesia trong so sánh với sự nghiệp tương tự của Việt nam Mặc dù luận án không đề cập trực tiếp tới các vấn đề xung đột sắc tộc tôn giáo ở Indonesia hiện nay, các kết quả nghiên cứu của luận án đã cung cấp sự hiểu biết nhất định về nguyên nhân lịch sử của các xung đột sắc tộc, tôn giáo ở Indonesia, đặc biệt là ở Aceh

1.2 MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ KẾT QUẢ KHOA HỌC MÀ LUẬN ÁN SẼ

KẾ THỪA TỪ NGHIÊN CỨU CỦA NHỮNG NGƯỜI ĐI TRƯỚC

Các công trình nghiên cứu được đề cập trên đây đã tiếp cận vấn đề nghiên cứu từ nhiều góc độ, phân tích, lý giải những khía cạnh khác nhau về nguyên nhân, thực trạng xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc ở Indonesia và bước đầu làm sáng tỏ việc quốc gia này xử lý các xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc cùng những ảnh hưởng của nó đến sự nghiệp củng cố độc lập dân tộc trong thời gian từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm

2015 Đây chính là nguồn tài liệu tham khảo quý để NCS tham khảo, phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án Những kết quả nghiên cứu mà luận án có thể kế thừa từ những công trình trên bao gồm:

Thứ nhất, đã làm rõ các khái niệm về sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân

tộc phân tích những tác động của nó đến tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của Indonesia

Thứ hai, đã làm rõ nguyên nhân, diễn biến và một số giải pháp xử lý các

xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc ở Indonesia từ sau Chiến tranh Lạnh

Thứ ba, các công trình nghiên cứu trên bước đầu đã rút ra một số kinh

nghiệm mang tính phổ quát về xử lý xung đột, ly khai dân tộc ở Indonesia

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU HOẶC LÀM SÂU SẮC HƠN

Trên cơ sở tiếp thu những kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên

cứu trước, luận án sẽ tập trung giải quyết và làm sáng tỏ một số vấn đề sau:

Một là, một số khái niệm xung quanh vấn đề giải quyết xung đột sắc

tộc, tôn giáo nhằm củng cố độc lập dân tộc của các nước đa dân tộc, đa tôn giáo trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay

Hai là, những nhân tố nào tác động đến xung đột sắc tộc, tôn giáo và

việc giải quyết nó nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc ở Cộng hòa Indonesia giai đoạn 1991-2015

Ba là, ý nghĩa và những kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn giải quyết xung

đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc ở Indonesia đối với các quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của luận án, do những điều kiện chủ quan và khách quan, tác giả tự nhận thấy có những vấn đề nêu

ra mới chỉ giải quyết được một phần hoặc có những vẫn đề nghiên cứu chưa sâu Tác giả sẽ tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện trong thời gian tiếp theo

Tiểu kết chương 1

Tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan cho thấy, các công trình nghiên cứu rất đa dạng cả về nội dung, hình thức và cách tiếp cận Các công trình đã tiếp cận ở nhiều góc độ, phân tích, lý giải, những khía cạnh khác nhau về nguyên nhân, thực trạng xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc ở Indonesia và bước đầu làm sáng tỏ việc quốc gia này xử lý các xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc cùng những ảnh hưởng của nó đến sự nghiệp

củng cố độc lập dân tộc trong thời gian từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm

2015 Luận án tiếp thu, kế thừa kết quả của các công trình trước, vận dụng và phát triển trong nghiên cứu, phục vụ cho việc làm rõ các vấn đề theo chủ đề của đề tài luận án.

Tổng quan tình hình nghiên cứu, theo mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu, cho thấy còn thiếu hụt trên nhiều vấn đề, mà luận án phải tiếp tục giải quyết

Đó là: thống nhất một số khái niệm liên quan đến nội dung luận án; những nhân tố nào tác động đến xung đột sắc tộc, tôn giáo và việc giải quyết nó nhằm bảo vệ và củng cố độc lập dân tộc ở Cộng hòa Indonesia giai đoạn 1991-2015; ý nghĩa và những kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn giải quyết xung đột sắc tộc, tôn giáo, ly khai dân tộc ở Indonesia đối với các quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam

Chương 2 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN XUNG ĐỘT SẮC TỘC, TÔN GIÁO TRONG CÔNG CUỘC BẢO VỆ, CỦNG CỐ ĐỘC LẬP DÂN TỘC CỦA CỘNG HÒA INDONESIA

GIAI ĐOẠN 1991-2015

2.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XUNG ĐỘT SẮC TỘC, TÔN GIÁO

VÀ BẢO VỆ, CỦNG CỐ ĐỘC LẬP DÂN TỘC THÔNG QUA GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT SẮC TỘC, TÔN GIÁO

2.1.1 Một số vấn đề lý luận về xung đột sắc tộc, tôn giáo và ảnh hưởng của nó đến độc lập dân tộc

2.1.1.1 Khái niệm "dân tộc", "tộc người"

- Khái niệm "Dân tộc" (Nation)

Dân tộc là sản phẩm của một quá trình lâu dài trong lịch sử xã hội loài người Trước khi xuất hiện dân tộc, loài người đã trải qua những hình thức cộng đồng từ thấp đến cao: thị tộc, bộ lạc, bộ tộc Dân tộc là khái niệm chỉ cộng đồng người hình thành và phát triển trong lịch sử, sau khi xã hội đã có sự phân chia giai cấp và xuất hiện nhà nước Về mặt xã hội, khái niệm dân tộc không phải bao giờ cũng trùng hợp với khái niệm quốc gia theo nghĩa là một cộng đồng chính trị

- xã hội được quản lý bằng bộ máy nhà nước Có quốc gia chỉ gồm một dân tộc

(hiếm có, như trường hợp Triều Tiên trước khi bị chia cắt), song phần lớn là những quốc gia gồm nhiều dân tộc (nhiều dân tộc nhỏ quy tụ xung quanh một dân tộc chủ yếu, thường là đông hơn và phát triển hơn trong lịch sử) Cũng có tình hình là những người cùng một dân tộc nhưng sống phân tán ở những quốc gia khác nhau Trong lịch sử, các dân tộc hình thành và phát triển rất không đồng đều cả về thời gian, quy mô, sức sống lẫn trình độ phát triển

Khái niệm dân tộc được hiểu theo hai nghĩa:

Thứ nhất, khái niệm dân tộc là khái niệm dùng để chỉ cộng đồng tộc

người (ethnic) trong lịch sử Đây là khái niệm chỉ một cộng đồng người có

mối liên hệ chặt chẽ và bền vững, có chung sinh hoạt kinh tế, có ngôn ngữ riêng, có những nét đặc thù về văn hoá; xuất hiện sau bộ lạc, bộ tộc; kế thừa phát triển cao hơn những nhân tố tộc người ở bộ lạc, bộ tộc và thể hiện thành

ý thức tự giác tộc người của dân cư cộng đồng đó.

Theo nghĩa này, dân tộc là một cộng đồng người hình thành và phát triển trong lịch sử, trên một lãnh thổ nhất định, có mối liên hệ tương đối bền vững về kinh tế, ngôn ngữ, đặc điểm sinh hoạt văn hoá và ý thức tự giác dân tộc thông qua tự nhận tên gọi của dân tộc mình, như dân tộc Tày, dân tộc

Mường, dân tộc Chứt Trong cách nói thông dụng, từ dân tộc có thể thay bằng từ "người" như người Tày, người Hoa, người Êđê… đều để chỉ dân tộc Tày, dân tộc Hoa, dân tộc Êđê… ở Việt Nam [135]

Dân tộc theo nghĩa tộc người được nhận biết qua các đặc trưng là: 1),

các thành viên trong cùng một dân tộc có chung một phương thức sinh hoạt kinh tế làm cơ sở liên kết các thành viên trong dân tộc, tạo nền tảng cho dân

tộc tồn tại và phát triển; 2) có một ngôn ngữ chung (thường là tiếng mẹ đẻ)

để giao tiếp nội bộ và ngăn cách, phân biệt với dân tộc khác; 3), có chung đặc

điểm sinh hoạt văn hoá, tạo nên bản sắc văn hoá của dân tộc, phân biệt với văn hóa các dân tộc khác; thứ tư, có chung một ý thức tự giác dân tộc, tự thừa nhận mình thuộc về một cộng đồng dân tộc, luôn tự hào, bảo lưu gìn giữ ngôn ngữ, văn hóa, lãnh thổ, lợi ích của dân tộc mình, được biểu hiện cao nhất ở việc tự nhận tên gọi của dân tộc mình

Một dân tộc được biểu hiện ở phức hợp các đặc trưng, tiêu chí trên trong mối quan hệ với nhau Trên thực tế, có thể có dân tộc có đầy đủ đặc trưng, nhưng có dân tộc không còn đủ các đặc trưng đó, ý thức tự giác dân tộc

sẽ là tiêu chí còn lại cuối cùng của dân tộc, khi các đặc trưng, các tiêu chí trên

có thể bị mai một, bị đồng hóa

Thứ hai, khái niệm dân tộc dùng để chỉ một cộng đồng người cùng sinh

sống trong một quốc gia dân tộc (State -Nation) Theo quan điểm mácxít, dân tộc

là một cộng đồng người xác định dựa trên cộng đồng về lãnh thổ, ngôn ngữ, tâm

lý dân tộc, một thị trường dân tộc thống nhất trong một "nhà nước dân tộc" nhất

định Theo nghĩa này, dân tộc là một cộng đồng chính trị - xã hội, thiết lập trên một lãnh thổ nhất định, bao gồm một hay nhiều tộc người, được quản lý, chỉ đạo bởi một nhà nước chung, thống nhất Như vậy, dân tộc là một cộng đồng người

ổn định làm thành nhân dân của một nước, có lãnh thổ quốc gia, nền kinh tế thống nhất, quốc ngữ chung và có ý thức về sự thống nhất của mình, gắn bó với nhau bởi quyền lợi chính trị, kinh tế, truyền thống văn hoá và truyền thống đấu tranh chung trong suốt quá trình lịch sử lâu dài dựng nước và giữ nước Dân tộc

là dân cư của một quốc gia nhất định, là quốc gia - dân tộc, như: dân tộc Pháp, dân tộc Việt Nam, dân tộc Campuchia, dân tộc Indonesia

Như vậy, với nghĩa thứ nhất, dân tộc là một bộ phận trong dân tộc quốc gia đa tộc người; với nghĩa thứ hai, dân tộc là toàn bộ nhân dân của quốc gia dân tộc đó

Sự hình thành dân tộc trải qua quá trình lịch sử lâu dài, gắn liền với sự phát triển của sản xuất, điều kiện tự nhiên, xã hội Ở các nước phương Tây, dân tộc quốc gia ra đời gắn liền với sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản và sự hình thành thị trường dân tộc Ở các nước phương Đông, sự hình thành dân tộc có nhiều khác biệt, do điều kiện tự nhiên, xã hội mà trực tiếp là do nhu cầu trị thủy và chống ngoại xâm nên dân tộc quốc gia ra đời sớm hơn các dân tộc ở phương Tây Sự khác nhau về quá trình hình thành dân tộc ở phương Tây và phương Đông, dẫn đến những khác biệt về đặc điểm dân tộc của từng nơi

Dân tộc xuất hiện, vấn đề dân tộc cũng xuất hiện Vấn đề dân tộc được xem xét như là một lĩnh vực của đời sống xã hội Đó là những vấn đề nảy sinh trong quan hệ giữa các tộc người (có thể trong nội bộ quốc gia đa dân tộc, hoặc trong quan hệ giữa các quốc gia dân tộc với nhau) trên các lĩnh vực của

đời sống xã hội, đòi hỏi các nhà nước phải quan tâm giải quyết

- Khái niệm "tộc người"

Tộc người là khái niệm xã hội phức hợp, có thể hiểu theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng

Theo nghĩa hẹp, tộc người có thể được hiểu là một cộng người có

chung tiếng mẹ đẻ Như vậy, theo khái niệm này tộc người tương đương với nhóm ngôn ngữ hay với nhóm dân tộc - ngôn ngữ mà các nhà ngôn ngữ học gọi là nhóm nói tiếng mẹ đẻ Theo khái niệm này, tộc người là khái niệm dùng để chỉ những tập hợp người khá thuần nhất, sống cạnh nhau và có chung các đặc điểm về văn hoá mà trong đó yếu tố biểu hiện rõ nhất là việc sử dụng một ngôn ngữ Nhưng, vấn đề đặt ra là, có rất nhiều cá nhân sống đâu đó trên thế giới có cùng một ngôn ngữ mẹ đẻ, song lại cách xa nhau về nhiều mặt, như về mặt địa lý (giữa các châu lục), về mặt lịch sử (thuộc nhiều quốc gia khác nhau), về mặt chủng tộc (thuộc các nguồn gốc khác nhau)…, thì liệu họ

có cùng một tộc người không, hay họ là những tộc người khác nhau có cùng một ngôn ngữ, hay họ là một tộc người được chia ra nhiều tộc người nhỏ?… Đây là một vấn đề cần làm rõ, mà trong khuôn khổ luận án này chưa thể giải quyết thấu đáo được

Theo nghĩa rộng, tộc người được hiểu là một cộng đồng người liên kết

với nhau bởi một phức hợp các tính chất chung về các mặt nhân chủng, ngôn ngữ, chính trị,… Sự kết hợp các tính chất đó tạo thành một hệ thống riêng, một cấu trúc mang tính văn hoá chủ yếu - một nền văn hoá cộng đồng riêng biệt Nói một cách ngắn gọn, tộc người là một khái niệm chỉ một tập thể, hay đúng hơn là một cộng đồng người, được gắn bó với nhau bởi một nền văn hoá cộng đồng riêng biệt Theo khái niệm này, các yếu tố trong hệ thống tộc người có thể phát triển không đồng đều ở mỗi thành viên, hay sự vắng mặt của một trong số các yếu tố ở một thành viên cũng không làm cho họ tách khỏi nhóm tộc người của mình Hiểu theo nghĩa rộng cho phép bao quát tốt hơn các nhóm cộng đồng tộc người hiện đang tồn tại Ở đây, mặc dù có

những ranh giới không rõ ràng, nhưng chúng vẫn là thực thể thực tế so với những con số về các cá nhân chỉ được xác định theo một tiêu chuẩn duy nhất

Để nhận thức chính xác, sâu sắc về tộc người, hay nhóm tộc người (group ethnique), điều quan trọng là phải hiểu được những đặc điểm của các

yếu tố cấu thành, đó là: Thứ nhất, yếu tố nhân chủng là yếu tố nền tảng của

việc xác định nguồn gốc tộc người Căn cứ vào yếu tố này chúng ta có thể xác định được các tộc người được sinh ra từ những bộ phận nào của nhân loại; chúng xuất hiện khi nào và hoà nhập vào nhau ra sao… Khi căn cứ vào yếu tố đặc trưng này, điều quan trọng là phải nghiên cứu các thành phần lịch sử khác nhau của cư dân trong tộc người, chứ không phải chỉ là thu thập và phân tích các dữ liệu nhân chủng trực quan Những thành phần cư dân ít nhiều có tính nguyên gốc, cùng với những thành phần cư dân đóng góp về sau làm thành cơ

sở cho quá trình phát triển tộc người Các phương hướng pha tạp, kết hợp kế cận hay chồng chéo của các thành phần cư dân sẽ soi sáng cho tình trạng hiện

tại của tộc người Thứ hai, yếu tố dân số; bất cứ tộc người nào cũng đều được

xác định bằng số lượng người mà nó tập hợp Chính vì vậy, những số liệu thống kê về dân số là đặc biệt quý giá để đo lường cả về mức độ tiến hoá của tộc người Mặt hhác, chúng còn soi sáng cả về quá trình phát sinh, phát triển

hay triển vọng của tộc người Thứ ba, yếu tố ngôn ngữ, là tiêu chí cơ bản để

phân biệt tộc người này với tộc người khác Nó là sợi dây liên hệ đặc biệt giữa các thành viên của tộc người Ngôn ngữ vừa là dấu hiệu bên ngoài, vừa

là một yếu tố cấu kết bên trong của cộng đồng tộc người; là sở hữu, tài sản chung của tộc người, là phương tiện chuyển tải nền văn hoá của tộc người

Thứ tư, yếu tố lãnh thổ, với tư cách là một xã hội toàn vẹn và tự lập, mỗi tộc

người đều chiếm một phần lãnh thổ riêng trên bề mặt trái đất Lãnh thổ là cái khung vật chất mà trong đó tộc người được cố định, thích nghi và cải biến môi trường tự nhiên Lãnh thổ của các tộc người có sự khác nhau về hình thức

và tuỳ thuộc vào khả năng và cung cách sinh sống của họ Thứ năm, yếu

tố phương thức sản xuất; mỗi tộc người đều hình thành trong nó một lối sống

nhất định Lối sống đó phụ thuộc vào môi trường thiên nhiên, phương thức sản xuất của riêng nó Đó là công nghệ, tri thức, tín ngưỡng,…Phương thức sản xuất có khả năng chấn chỉnh lại lối sống tổng thể; là cái dễ biến đổi, nhưng là cái làm cho mỗi tộc người mang đặc trưng riêng, làm cho nó trở thành thuần nhất có cấu trúc riêng và phân biệt nó với các tộc người khác

Thứ sáu, yếu tố ý thức tộc người trong văn hoá tộc người là những cái "phi

vật chất" bao gồm những di sản tinh thần của cộng đồng tộc người dưới tất cả các hình thức của nó; dựa trên cái giá đỡ đặc biệt là ngôn ngữ Bất cứ một thành viên nào của tộc người mà về mặt tinh thần được hình thành trước hết bởi ngôn ngữ thì đều có thể hoàn thiện thế giới quan thông qua sự thanh lọc của văn hoá tộc người; nó tạo cho thành viên một tập hợp những tri giác, tình cảm và sự nhận biết về giá trị chung của cộng đồng tộc người; đó chính là ý thức tộc người [122]

* Khái niệm "xung đột sắc tộc"

Khái niệm xung đột sắc tộc theo tác giả chỉ phù hợp với các xã hội có màu da khác nhau như ở Mỹ Còn ở Indonesia về cơ bản các tộc người ở đây đều có một màu da : đen hoặc ngăm ngăm đen Do cách dịch của người Việt nên dù dịch là xung đột sắc tộc hay tộc người thì đều xuất phát từ tiếng Anh (Ethnic Conflict)

Vấn đề xung đột dân tộc, tộc người là một hiện tượng lịch sử có từ hàng ngàn năm nay, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của các dân tộc Xung đột dân tộc, tộc người có thể dẫn đến chiến tranh với các khả năng đồng hóa, hợp nhất, thống nhất hoặc li khai dân tộc Nhân loại không thể đếm xuể các cuộc xung đột dân tộc, tộc người từ xưa đến nay

Xung đột, theo tính chất chặt chẽ, khoa học, khái niệm xung đột (tiếng Latinh là Confliktus) bao gồm nghĩa mâu thuẫn (giữa các bên, các ý kiến, các thế lực) Nguyên nhân của nó là do có những mâu thuẫn gay gắt nhất trong