Quản lý giáo dục có vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Công tác quản lý giáo dục ở trường trung học phổ thông trong những năm qua có những mặt yếu kém, bất cập do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân là trình độ quản lý chưa theo kịp với thực tiễn và nhu cầu phát triển của xã hội; chậm đổi mới tư duy và phương thức quản lý trong nhà trường. Để đổi mới quản lý dạy học một cách khoa học, cần phải nghiên cứu, tìm kiếm một phương thức quản lý mới. Phương thức quản lý chất lượng sẽ là giải pháp cơ bản trong quản lý nhà trường hiện nay. Trong các mô hình quản lý chất lượng đã được áp dụng thành công trong công nghiệp và thương mại, mô hình quản lý chất lượng tổng thể (TQM) được cho rằng có thể áp dụng khả thi trong quản lý chất lượng giáo dục ở trường trung học phổ thông.
Trang 1TIẾP CẬN QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG TỔNG THỂ TRONG QUẢN
LÝ GIÁO DỤC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Quản lý giáo dục có vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục Công tác quản lý giáo dục ở trường trung học phổ thông trong những năm qua có những mặt yếu kém, bất cập do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân là trình độ quản lý chưa theo kịp với thực tiễn và nhu cầu phát triển của xã hội; chậm đổi mới tư duy và phương thức quản lý trong nhà trường Để đổi mới quản lý dạy học một cách khoa học, cần phải nghiên cứu, tìm kiếm một phương thức quản lý mới Phương thức quản lý chất lượng sẽ là giải pháp cơ bản trong quản lý nhà trường hiện nay Trong các mô hình quản lý chất lượng đã được áp dụng thành công trong công nghiệp và thương mại, mô hình quản lý chất lượng tổng thể (TQM) được cho rằng có thể áp dụng khả thi trong quản lý chất lượng giáo dục ở trường trung học phổ thông
Trang 21 Một số vấn đề chung về tiếp cận quản lý chất lượng thổng thể (TQM) trong giáo dục
Quản lý chất lượng là quản lý theo hướng chuẩn hóa, duy trì sự vật ở trạng ổn định và phát triển, bao hàm các hoạt động: Xác lập các mục tiêu và thiết lập chuẩn; Đối chiếu thực trạng so với chuẩn; Cải tiến thực trạng theo chuẩn
Trong quá trình phát triển của quản lý chất lượng, người ta xác định có 3 cấp độ chính quản lý chất lượng đã hình thành như: kiểm soát chất lượng, đảm bảo chất lượng và quản lý chất lượng tổng thể (TQM)
Định nghĩa thể hiện đầy đủ về quản lý chất lượng tổng thể của Armand V.Feygenbaum: "TQM là một hệ thống hữu hiệu nhằm thống nhất những nỗ lực của nhiều cá nhân, tổ nhóm trong một tổ chức để triển khai chất lượng, duy trì chất lượng và cải tiến chất lượng, áp dụng khoa học-kỹ thuật vào sản xuất và cung ứng dịch vụ một cách tốt nhất, nhằm thỏa mãn hòan toàn các yêu cầu của khách hàng"
Quan điểm của Deming, Juran và Crosby (những chuyên gia hàng đầu ở Mỹ) có thể coi là nền tảng của TQM Deming đã vạch ra triết lý 14 điểm về quản lý; Juran đã nêu 10 bước cải tiến chất lượng; Crosby đề xuất quá trình cải tiến chất lượng 14 bước Những quan điểm này chỉ cung cấp những tư tưởng, những nguyên lý, nguyên tắc chung nhất, khi áp dụng trong những loại hình/lĩnh vực tổ chức khác nhau cần có cách tiếp cận cho phù hợp
Quá trình là một hoạt động hay tập hợp các hoạt động sử dụng các nguồn lực và được quản lý để biến đầu vào thành đầu ra Quản lý theo quá trình bằng cách liên kết các bộ phận chức năng trong cấu trúc của một tổ chức với những quá trình làm việc thực tế có thể tăng hiệu quả phục vụ khách hàng Cải tiến liên tục đóng vai trò quan trọng trong quản lý chất lượng tổng thể Để liên tục cải tiến chất lượng, đòi hỏi đội ngũ và các quyết định đưa ra ở các cấp độ phù hợp Công cụ để thực hiện cải tiến liên tục và nâng cao chất lượng là vòng tròn Deming (PDCA) và các công cụ thống kê để kiểm soát quá trình
Trang 3Cấu trúc mô hình quản lý chất lượng tổng thể theo John S.Oakland Cách tiếp cận TQM này đòi hỏi một tổ chức phải có 3 nhân tố: hệ thống quản lý chất lượng tốt, công cụ kiểm soát bằng thống kê (SPC) và tinh thần hợp tác nhóm Các nhân tố này bổ sung cho nhau và đều yêu cầu sự cam kết của lãnh đạo, các thành vien và một chính sách chất lượng
Cấu trúc “Kim tự tháp” của Gopal K.Kanji và Mike Asher Mô hình này được xây dựng dựa trên 4 vấn đề cơ bản nhất của TQM: Quan tâm và làm thỏa mãn khách hàng; Quản lý dựa trên sự kiện; Quản lý dựa vào con người; Cải tiến liên tục Bốn vấn đề này được nâng đỡ bởi vai trò lãnh đạo (Leadership)
Việc áp dụng mô hình quản lý chất lượng tổng thể trong giáo dục tỏ ra có tính khả thi cao hơn các mô hình quản lý chất lượng khác Mô hình quản lý chất lượng tổng thể với phương châm cải tiến liên tục, hướng vào khách hàng sẽ cho
ta chất lượng giáo dục đáp ứng theo yêu cầu của xã hội
Tập trung vào khách hàng, đạt được sự hài lòng của họ chính là phương châm 6 chủ đạo và là mục đích cuối cùng của quản lý chất lượng tổng thể Có 2 loại khách hàng Khách hàng bên trong: là giáo viên, nhân viên, hiệu trưởng và các cán bộ quản lý Khách hàng bên ngoài: là cha mẹ học sinh, nhà tuyển dụng, cộng đồng và xã hội Học sinh: vừa là khách hàng bên trong vừa là khách hàng bên ngoài
Nhà trường là một hệ thống, bao gồm các thành phần có mối quan hệ tương tác qua lại lẫn nhau Tiếp cận hệ thống với việc phân tích vi mô hoạt động nhà trường để xác định các thành phần chi tiết cấu thành nên các lĩnh vực và toàn bộ hệ thống, làm cơ sở cho việc quản lý chất lượng tổng thể trong nhà trường
Mô hình quản lý chất lượng dạy học trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể
Tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể trong quản lý giáo dục, được xem xét như hệ thống các quan điểm, các nguyên tắc, nguyên lý chung nhất của một cách thức quản lý lựa chọn
Trang 4“Chất lượng dạy học là mức độ mà kết quả dạy học đáp ứng được mục tiêu dạy học, thỏa mãn nhu cầu người học” Chất lượng dạy học được hình thành thông qua chất lượng giảng dạy của giáo viên và chất lượng học tập của học sinh trên cơ sở đảm bảo chất lượng các thành tố của quá trình dạy học
Quản lý chất lượng dạy học là một hệ thống hoạt động thống nhất những
nỗ lực của toàn bộ cán bộ, giáo viên, học sinh trong nhà trường cùng tham gia trong quá trình dạy học, chịu trách nhiệm triển khai chất lượng, duy trì và cải tiến chất lượng cùng với việc áp dụng biện pháp kỹ thuật và công cụ quản lý chất lượng để đảm bảo kết quả dạy học đạt mục tiêu đề ra một cách tốt nhất, thỏa mãn nhu cầu của khách hàng”
Chất lượng của một nhà trường là chất lượng của 3 thành phần: chất lượng đầu vào (Input); chất lượng quá trình (Process); chất lượng kết quả đầu ra (Outcome) Các thành phần này cần được xem xét trong một bối cảnh (Context) gọi là CIPO
Theo quản lý chất lượng tổng thể, để đạt được chất lượng, giáo viên và học sinh phải thực sự được phát huy vai trò tự quản lý hoạt động của mình Trong quản lý chất lượng dạy học, có thể xác định 3 hoạt động chính: Hoạt động quản lý dạy học của nhà trường, hiệu trưởng là chủ thể quản lý; Hoạt động giảng dạy của giáo viên, giáo viên tự quản lý; Hoạt động học tập của học sinh, học sinh tự quản lý
Các nhóm yếu tố tạo thành chất lượng dạy học trường trung học phổ thông
Trong trường trung học phổ thông, có thể hiểu Chất lượng dạy học được tạo thành từ chất lượng 3 nhóm yếu tố của hệ thống dạy học: chất lượng nhóm yếu tố Đầu vào, chất lượng nhóm yếu tố Quá trình, chất lượng nhóm yếu tố kết quả Đầu ra Ba nhóm yếu tố này được xem xét trong một bối cảnh/môi trường dạy học cụ thể của nhà trường
Nội dung quản lý chất lượng dạy học trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể
Trang 5Hoạch định chiến lược quản lý chất lượng tổng thể của trường trung học phổ thông
Nguyên lý quan trọng nhất của quản lý chất lượng tổng thể là định hướng phục vụ khách hàng Quá trình quản lý chất lượng thực chất là quá trình lập kế hoạch chiến lược và thực hiện kế hoạch chiến lược theo định hướng phục vụ khách hàng Như vậy, việc phát triển quản lý chất lượng tổng thể luôn gắn liền với kế hoạch chiến lược của nhà trường Quản lý chất lượng tổng thể góp phần cải tiến quy trình hình thành chiến lược nhà trường trong nhiều phương diện như: thúc đẩy tư duy hướng vào khách hàng; tập trung vào đo lường và những hành động khách quan để kiểm tra thực tế; tập trung vào làm việc nhóm để tạo
ra sự tin cậy rằng mọi người trong tổ chức đều tham gia vào việc hình thành chiến lược
Hệ thống quản lý chất lượng dạy học trường trung học phổ thông
Quản lý chất lượng các yếu tố Đầu vào của dạy học như: Chương trình
dạy học phù hợp với yêu cầu xã hội; Xây dựng cơ sở vật chất nhà trường; Chất lượng đội ngũ giáo viên; Chất lượng đầu vào của học sinh; Phẩm chất, năng lực cán bộ quản lý nhà trường
Quản lý chất lượng các yếu tố Quá trình của dạy học:
Hoạt động quản lý dạy học của hiệu trưởng: Quản lý việc thực hiện chương trình dạy học; Quản lý hoạt động giảng dạy; Quản lý hoạt động học tập; Quản lý đổi mới phương pháp dạy học; Quản lý việc sử dụng thiết bị dạy học; Quản lý việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh
Hoạt động giảng dạy của giáo viên Quá trình hoạt động giảng dạy của giáo viên được tiến hành qua 3 giai đoạn: Giai đoạn Chuẩn bị; Giai đoạn Thực thi; Giai đoạn Đánh giá, cải tiến
Hoạt động học tập của học sinh Quá trình hoạt động học tập của học sinh được tiến hành qua 3 giai đoạn: Giai đoạn Chuẩn bị; Giai đoạn Thực thi; Giai đoạn Đánh giá, cải tiến
Quản lý chất lượng các yếu tố Đầu ra của dạy học
Trang 6Sự phát triển của học sinh: Phát triển nhân cách học sinh: về phẩm chất đạo đức, về năng lực của học sinh; Tổng hợp về chất lượng học sinh nhà trường:
Tỷ lệ học sinh bỏ học, học sinh lưu ban, học sinh lên lớp; Tổng hợp kết quả học lực, hạnh kiểm của học sinh theo học kỳ, năm học; Theo dõi kết quả các kỳ thi bên ngoài nhà trường (thi tốt nghiệp trung học phổ thông, thi học sinh giỏi, tuyển sinh đại học)
Lợi ích xã hội: Sự thỏa mãn của cha mẹ, cộng đồng; Sự chuẩn bị thích ứng của học sinh khi đi vào cuộc sống
Môi trường văn hóa chất lượng và các công cụ thực thi quản lý chất lượng tổng thể
Văn hóa chất lượng trong nhà trường trung học phổ thông là: tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử mà mọi thành viên (từ học sinh, giáo viên đến hiệu trưởng) trong nhà trường đều thừa nhận, cùng chia sẻ, hợp tác để thực hiện theo các yêu cầu 9 chất lượng công việc của mình và hướng tới vì mục đích chất lượng chung của nhà trường, tạo nên đặc trưng riêng của một nhà trường Một tổ chức muốn quản lý chất lượng tổng thể thành công, tổ chức đó phải xây dựng được một nền văn hóa chất lượng và văn hóa chất lượng được hình dung như là việc tạo dựng môi trường bền vững cho việc thực hiện những mục tiêu chất lượng của tổ chức
Hệ thống thông tin quản lý dạy học trường trung học phổ thông
Làm việc theo nhóm trong bất kỳ tổ chức nào cũng là một thành phần thiết yếu của việc thực hiện quản lý chất lượng tổng thể Nhóm là một tập hợp các cá nhân tương tác với nhau nhằm đạt mục tiêu chung Nhóm được coi là một cách thức để liên kết các bộ phận chức năng với nhau chịu trách nhiệm chất lượng về những quá trình chủ yếu trong tổ chức
Hệ thống thông tin quản lý dạy học được hiểu là một quá trình chuyển đổi
từ dữ liệu (thô) đầu vào qua quá trình xử lý cung cấp cho các nhà quản lý những thông tin đầu ra kịp thời, có ích phục vụ cho việc ra các quyết định để thực hiện các chức năng quản lý chất lượng dạy học có hiệu quả Tiếp cận quản lý chất
Trang 7lượng tổng thể khẳng định tầm quan trọng của hệ thống thông tin đối với nhà trường Thông tin ở đây có hai chiều xuôi ngược: một chiều từ bên cung ứng đến khách hàng và chiều kia từ khách hàng về bên cung ứng Thông tin vừa là yếu tố không thể thiếu trong quản lý quá trình dạy học, vừa là nguồn dự trữ tiềm năng cho nhà trường
Công cụ kiểm soát chất lượng quá trình bằng thống kê
Trong quản lý chất lượng người ta dùng kỹ thuật SQC (Statistical Quality Control)- các phương pháp thống kê để thu thập, trình bày, phân tích các dữ liệu một cách chính xác và kịp thời nhằm theo dõi, kiểm soát, cải tiến hoạt động của một quá trình bằng cách giảm tính biến động (sự suy giảm về chất lượng) Việc
áp dụng SQC đem lại cho nhà trường những lợi ích như: Tập hợp dữ liệu được
dễ dàng; xác định được các vấn đề; dự đoán và nhận biết các nguyên nhân gây
ra sai lầm; loại bỏ các nguyên nhân; ngăn ngừa các sai lầm lập lại; xác định hiệu quả cải tiến
Để nâng cao chất lượng dạy học cần thiết phải đổi mới quản lý dạy học theo hướng quản lý chất lượng Trong các mô hình quản lý chất lượng thì mô hình quản lý chất lượng tổng thể với các quan điểm nền tảng của W.E.Deming, J.Juran, P.Crosby tỏ ra có tính khả thi, phù hợp hơn trong quản lý nhà trường trung học phổ thông Thực hiện quản lý chất lượng tổng thể trong trường trung học phổ thông phải tập trung phục vụ tốt cho việc dạy và học tích cực với các quan niệm: “tam giác dạy học” của Jean Vial, phương pháp sư phạm tương tác, dạy học theo tiếp cận thông tin để phát triển các phẩm chất, năng lực, hình thành các kỹ năng cần thiết cho học sinh trung học phổ thông khi đi vào cuộc sống thế
kỷ 21 Các quan điểm về quản lý chất lượng tổng thể chỉ cung cấp những tư tưởng, những nguyên lý, nguyên tắc chung nhất Việc vận dụng quản lý chất lượng tổng thể trong những tổ chức, môi trường, 10 lĩnh vực cụ thể cần có cách tiếp cận khác nhau Vận dụng quản lý chất lượng tổng thể trong trường trung học phổ thông cần xác định các quá trình và quản lý theo quá trình hướng vào khách hàng quan trọng nhất là học sinh; Tiếp cận hệ thống và phân tích vi mô
Trang 8các lĩnh vực hoạt động trong nhà trường để xác định các thành phần siêu nhỏ và quản lý chất lượng các thành phần siêu nhỏ này sẽ tạo thành chất lượng tổng thể của nhà trường Hệ thống quản lý chất lượng dạy học trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể đã xác định được các nhóm yếu
tố tạo thành chất lượng dạy học, gồm: Đầu vào, Quá trình, Đầu ra của hệ thống; được tiến hành bởi 3 hoạt động chính với 3 chủ thể quản lý chất lượng: Hoạt động quản lý dạy học của hiệu trưởng; Hoạt động giảng dạy của giáo viên; Hoạt động học tập của học sinh Tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể trong quản lý chất lượng dạy học ở trường trung học phổ thông với việc thiết lập một mô hình với các thành phần: Hoạch định chiến lược quản lý chất lượng tổng thể (tầm nhìn, mục tiêu, chính sách chất lượng); Hệ thống quản lý chất lượng dạy học và quản lý các quá trình với cải tiến liên tục (theo chu trình PDCA); Hình thành môi trường văn hóa chất lượng, làm việc theo nhóm, hệ thống thông tin, công cụ kiểm soát chất lượng bằng thống kê Cách tiếp cận này sẽ tạo ra một lực xung kích mạnh mẽ để nâng cao năng lực quản lý dạy học của nhà trường
2 Vận dụng quản lý chất lượng tổng thể (TQM) trong quản lý giáo dục ở nhà trường trung học phổ thông
Quản lý chất lượng tổng thể với phương châm cải tiến liên tục, hướng vào khách hàng sẽ cho ta chất lượng giáo dục đáp ứng theo yêu cầu của xã hội Hiện nay, vấn đề chất lượng dạy học đang được xã hội rất quan tâm, vì vậy việc tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể là hướng lựa chọn phù hợp cho quản lý giáo dục
ở nhà trường trung học phổ thông Đã có các đề tài luận án, luận văn nghiên cứu
về quản lý hoạt động dạy học, về phát triển đội ngũ giáo viên, về quản lý chất lượng trong nhà trường; các tác giả đã đề xuất những giải pháp theo theo các quan điểm, các tiếp cận khác nhau, trên những địa bàn khác nhau Tuy nhiên, vấn đề quản lý chất lượng dạy học ít được chú ý, nhất là mảng đề tài quản lý dạy học ở trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ và hệ thống Vì vậy, nghiên cứu tiếp cận quản
lý chất lượng tổng thể trong quản lý chất lượng dạy học ở nhà trường trung học
Trang 9phổ thông sẽ góp phần hướng đến việc đổi mới cung cách quản lý của nhà trường Giải quyết những mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao chất lượng dạy học của xã hội và thực tiễn quản lý dạy học còn nhiều bất cập hiện nay, cần phải nghiên cứu các biện pháp quản lý dạy học ở trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể để giúp cho nhà trường thực thi tốt hơn trong quá trình dạy học, nhằm nâng cao chất lượng dạy học của nhà trường, đây
là một vấn đề mới, mang tính cấp thiết và khả thi
Trong những năm gần đây, công tác quản lý chất lượng đã được chú trọng Đã hình thành các tổ chức chuyên trách về đánh giá và kiểm định chất lượng Ngoài Cục Khảo thí & kiểm định chất lượng cấp trung ương được thành lập năm 2004, Phòng Khảo thí và kiểm định chất lượng đến nay đã được thành lập tại các Sở GD&ĐT Bộ đã ban hành về tiêu chuẩn, tiêu chí và quy trình, chu
kỳ kiểm định chất lượng đối với cơ sở giáo dục phổ thông Công tác kiểm định chất lượng giáo dục phổ thông đã được triển khai trên phạm vi cả nước từ năm
2009 Trong đánh giá chất lượng giáo dục nhà trường, quan trọng nhất là đánh giá kết quả học tập của học sinh
Hiện nay, đa số các trường trung học phổ thông thường coi kết quả kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia và kết quả xét tuyển đại học là thước đo chất lượng để phấn đấu Các kết quả này thường không chính xác khi xếp hạng chất lương các trường trung học phổ thông, cần có cách xếp hạng phù hợp, đánh giá toàn diện về chất lượng học tập và các kỹ năng của học sinh
* Mặt mạnh:
Chất lượng đội ngũ giáo viên đã có bước phát triển, năng lực của một bộ phận giáo viên đã tiếp cận được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Cán bộ quản lý có năng lực quản lý, điều hành và tổ chức tốt các hoạt động trong nhà trường Chất lượng học lực và hạnh kiểm của học sinh có tiến bộ; tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông đạt khá, giỏi ngày càng tăng; tỷ lệ trúng tuyển đại học cao Cơ sở vật chất trường học được kiên cố hóa; một số trường có hệ thống thư viện, thiết bị giáo dục và các phòng học bộ môn theo chuẩn quốc gia Quản
Trang 10lý tốt việc thực hiện chương trình dạy học; hoạt động giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh đi dần vào nền nếp, ổn định Đổi mới phương pháp dạy học
đã có những chuyển biến; thực hiện ra đề kiểm tra với ma trận theo kiến thức, kĩ năng cần đánh giá và cấp độ nhận thức
* Mặt yếu: Năng lực chuyên môn của một bộ phận giáo viên còn hạn chế, ngại đổi mới Kỹ năng xây dựng kế hoạch giảng dạy theo những tiếp cận mới về dạy học còn yếu Chất lượng đầu vào của học sinh ở các huyện trung du và miền núi, các trường tư thục còn thấp Kiến thức cơ bản về xã hội, kỹ năng thực hành
và việc vận dụng kiến thức của đa số học sinh trung học phổ thông còn yếu Cơ
sở vật chất, trang thiết bị dạy học ở một số trường trung học phổ thông còn nhiều thiếu thốn; thư viện, phòng học bộ môn còn hạn chế Ưng dụng công nghệ thông tin trong đổi mới phương pháp dạy học dạy học chưa được nhiều, chưa linh hoạt, khả năng giáo viên thiết kế bài giảng điện tử còn hạn chế Cách thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh chậm được đổi mới
* Những thuận lợi cơ bản
Các trường trung học phổ thông được sự hỗ trợ tích cực của các dự án, đề
án từ Bộ GD&ĐT đã giúp cho việc đổi mới dạy học và nâng cao hiệu quả quản
lý, điều hành của trường Kinh tế-xã hội phát triển khá, có điều kiện để đầu tư giáo dục, đã có sự chỉ đạo, hướng dẫn kịp thời đối với việc tổ chức dạy học ở các trường trung học phổ thông Công tác xã hội hoá giáo dục bước đầu đã huy động sự đóng góp về nhân lực, vật lực, tài lực của cá nhân và cộng đồng xã hội tham gia vào các hoạt động giáo dục
* Những khó khăn chủ yếu: Chính sách của Nhà nước về tiền lương của giáo viên trung học phổ thông còn thấp, có ảnh hưởng nhất định đến chất lượng dạy học Chương trình dạy học vẫn chưa đáp ứng tốt nhất cho yêu cầu của xã hội Ngày nay, nhà trường trung học phổ thông nên dạy cái gì cho học sinh, vẫn
là một thách thức của nền giáo dục nước ta Kết quả thực hiện công tác xã hội hóa giáo dục còn chậm, nhà trường chưa huy động được nhiều các nguồn lực đầu tư cho giáo dục Sự phát triển kinh tế thị trường cùng với tốc độ đô thị hóa