sáng kiến kinh nghiệm lịch sử địa lý tiểu học

Đó là phương pháp dạy học theo kiểu truyền thống, học sinh tiếp thu kiến thức một cách bị động mà kiến thức trong chương trình Địa lí 4 đã được đưa vào dạy học với nhiều phương pháp khác

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I.ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

Hiện nay đất nước chúng ta đang trong quá trình đổi mới kinh tế xã hội, đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đặc biệt là cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Hòa chung trong không khí đổi mới đó, ngành giáo dục cũng đã và đang có sự đổi mới đáng kể Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã nêu rõ mục tiêu: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện

và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục

mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế

hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực”

Địa lí là khoa học chú trọng đến nghiên cứu các quy luật, các mối liên hệ giữa các thành phần, các hiện tượng cũng như các mối quan hệ giữa con người và

tự nhiên Trong trường Tiểu học, Địa lí là phân môn của môn Lịch sử và Địa lí, có mục tiêu cung cấp cho học sinh các biểu tượng địa lí, bước đầu hình thành một số khái niệm, xây dựng một số quan hệ địa lí đơn giản và rèn luyện các kỹ năng địa lí như: kỹ năng sử dụng bản đồ, kỹ năng nhận xét, so sánh, phân tích các mối quan

hệ địa lí đơn giản Do đặc điểm kiến thức của từng bài, từng chương có mối quan

hệ chặt chẽ, lôgic, nên việc sử dụng bản đồ tư duy sẽ giúp các em nắm tri thức một cách hệ thống, dễ nhớ, hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn

đề một cách khoa học, sâu sắc Các em không chỉ học tốt các kiến thức trong sách

vở mà còn nắm bắt được các kiến thức từ thực tế cuộc sống

Thực tiễn những năm gần đây cho thấy giáo viên đã nhận thức được sự cần thiết phải tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, có ý thức cải tiến phương pháp dạy học Tuy nhiên việc dạy và học các môn học nói chung và Địa lí nói riêng vẫn chưa vượt qua quỹ đạo cũ Đó là phương pháp dạy học theo kiểu truyền thống, học sinh tiếp thu kiến thức một cách bị động mà kiến thức trong chương trình Địa lí 4

đã được đưa vào dạy học với nhiều phương pháp khác như phương pháp trực quan, phương pháp dùng lời…Là một giáo viên đã nhiều năm giảng dạy lớp 4, tôi nhận

thấy, phần đông giáo viên chưa chú trọng đổi mới phương pháp dạy học môn Địa

lí Hơn nữa, một phần tư tưởng của phụ huynh vẫn chưa nhận thức được vai trò quan trọng của môn học này nên không quan tâm đôn đốc, nhắc nhở, không giúp con trong việc tìm hiểu kiến thức ở nhà Trong những năm học vừa qua, nhằm tiếp cận với chương trình GDPT 2018 mà Bộ GD&ĐT đã ban hành, tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn về môn Địa lí để tìm ra phương pháp dạy học phù hợp nhất đối với học sinh Làm thế nào để lôi cuốn các em vào tiết học Địa lí? Dạy học thế nào để khơi dậy và nuôi dưỡng trí tò mò, sự ham hiểu biết khám phá của học sinh đối với thiên nhiên và đời sống xã hội, từ đó hình thành năng lực tự học và khả năng vận dụng tri thức địa lý vào thực tiễn? Phải đưa ra phương pháp học như thế nào để phụ huynh có thể tham gia vào việc dạy con học môn học này? …

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã tập trung nghiên cứu “Một số biện

pháp giúp học sinh lớp 4 học tốt môn Địa lí”

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP

1 Thực trạng công tác dạy và học môn Địa lí

1.1.Ƣu điểm

*Học sinh: Học sinh đang ở lứa tuổi tiểu học nên rất ham thích, tò mò,

muốn khám phá những điều mới lạ Nhiều học sinh tích cực học tập, tham gia nhiệt tình vào các hoạt động trong tiết học

*Giáo viên: Giáo viên say mê, nhiệt tình trong công tác giảng dạy, luôn tìm

tòi, nghiên cứu và tích cực đổi mới phương pháp dạy học

Thực hiện đúng chương trình thời khóa biểu nhà trường xây dựng, đánh giá học sinh theo quy định

Giáo viên kết hợp cùng tổ chuyên môn tích cực làm đồ dùng dạy học để phục vụ cho tiết dạy

* Nhà trường: Tạo điều kiện cho đội ngũ giáo viên tích cực sinh hoạt chuyên

môn, học tập nâng cao trình độ đào tạo

Nhà trường kết cùng phụ huynh học sinh đầu tư mua sắm trang thiết bị cần thiết cho việc dạy học các môn như: Tivi, máy chiếu, máy tính, máy in,

1.2 Hạn chế:

*Học sinh: Ở lớp 4, học sinh mới được tiếp cận môn Địa lí nên các em

chưa có nhiều hiểu biết, chưa có kiến thức về địa lí đất nước Trong quá trình

học tập, một số học sinh còn gặp khó khăn trong việc sử dụng bản đồ, tìm kiếm thông tin liên quan đến kiến thức môn học,… Khả năng tự học của các em còn hạn chế, việc tìm hiểu khám phá kiến thức còn ít nên việc lĩnh hội kiến thức đạt

kết quả chưa cao

Vì đây là một trong những môn học mới đối với học sinh nên học sinh chưa biết cách nắm bắt kiến thức trọng tâm của bài học, học sinh học nhanh, nhớ nhanh nhưng cũng nhanh quên

*Giáo viên: Hình thức và phương pháp dạy học của giáo viên chưa thật sự

phong phú Phần lớn là giáo viên chỉ vận dụng giảng dạy đúng như sách hướng dẫn học (chủ yếu giảng dạy bằng lời theo phương pháp truyền thống) chưa có sự sáng

tạo, mở rộng thêm kiến thức cuộc sống nên tiết học có sự nhàm chán

Việc làm và sử dụng đồ dùng dạy học của giáo viên còn hạn chế Đôi khi giáo viên chỉ sử dụng nững đồ dùng có sẵn một cách qua loa, dẫn đến học sinh tiếp nhận kiến thức một cách thụ động Vì thời lượng của môn Địa lí rất ít (1 tiết/ tuần) nên giáo viên ngại đầu tư đồ dùng cho tiết dạy, dẫn đến hiệu quả môn học không cao

* Phụ huynh: Phụ huynh quan tâm nhiều hơn đến các môn học chính là

Toán, Tiếng Việt, Ngọai ngữ Rất ít các bậc phụ huynh tham gia, quan tâm đến việc giúp con em mình tìm hiểu, khám phá nguồn kiến thức ở nhà, mà phần lớn chỉ

là đôn đốc các con học thuộc phần ghi nhớ trong sách Chính vì thế, bản thân học

sinh không có sự sáng tạo mà chỉ tiếp nhận kiến thức một cách thụ động

* Về điều kiện ngoại cảnh: Do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 diễn

biến phức tạp nên một số hoạt động trải nghiệm của học sinh không được diễn ra

2 Biện pháp nâng cao chất lƣợng giảng dạy môn Địa lí

Để đạt được mục tiêu dạy học Địa lí ở tiểu học, cần có cách thức dạy học thích hợp nhằm làm cho học sinh không những nắm vững kiến thức Địa lí, mà còn phải rèn luyện cho các em kỹ năng, năng lực tự học địa lí đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của đất nước, phù hợp xu thế thời đại "Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định mình, học để cùng chung sống" (UNESCO) Vì vậy mọi hoạt động dạy

và học đều hướng tập trung vào học sinh, hướng vào việc tổ chức phương pháp dạy học mang tính tích cực, chủ động, sáng tạo và triệt để khai thác mọi tiềm năng trí

tuệ của học sinh Trước những thực trạng như trên, ngay từ đầu năm học 2020

-2021, khi nhận lớp, tôi đã chú trọng không dạy lệch mà thực hiện theo đúng chương trình và thời khóa biểu của nhà trường đối với các môn học nói chung và môn Địa lí nói riêng Trong quá trình giảng dạy, tôi đã thực hiện một số biện pháp như sau:

Biện pháp 1: Giúp học sinh học tốt bằng sự chuẩn bị của giáo viên và học sinh

Để tổ chức tốt quá trình dạy và học trên lớp thì một trong những yếu tố quan trọng của quá trình dạy học là khâu chuẩn bị bài dạy Nếu giáo viên và học sinh chuẩn bị bài tốt trước khi lên lớp thì sẽ mở đường cho quá trình dạy và học đạt chất lượng cao và đặc biệt tạo tâm thế tự tin, chủ động ở mỗi người giáo viên trong mọi tình huống phát sinh Cụ thể:

*Về phía giáo viên:

Giáo viên cần có nhận thức đúng đắn về ý nghĩa tầm quan trọng của công tác chuẩn bị bài dạy trước khi lên lớp; coi đây là một khâu không thể thiếu được để

có một giờ dạy hiệu quả, biến thế bị động thành thế chủ động, làm chủ được mọi

tình huống phát sinh

Giáo viên phải tìm hiểu kĩ về đặc trưng môn Địa lí, mục tiêu, nội dung chương trình môn Địa lí Trước mỗi bài dạy, tôi thường nghiên cứu kĩ mục tiêu, nội dung trọng tâm của bài, lựa chọn đồ dùng, phương pháp dạy cho hiệu quả, hình thức tổ chức dạy học với từng bài, từng đối tượng học sinh

Ngoài kiến thức cơ bản trong Tài liệu hướng dẫn học, tôi thường xuyên đọc sách báo, tìm hiểu trên mạng Internet, sưu tầm thêm các tư liệu dạy học như tranh ảnh, video….để có thêm vốn kiến thức sâu rộng khi giảng dạy cho học sinh Những kiến thức mới mang tính thời sự, sinh động sẽ thu hút được sự tập trung, chú ý, kích thích trí tò mò ở học sinh Tôi cũng thường xuyên trao đổi kiến thức từng bài trong tổ chuyên môn để học hỏi kinh nghiệm từ những đồng nghiệp đã có nhiều kinh nghiệm trong dạy học

Việc học tập theo nhóm giúp học sinh phát huy tính tích cực trong học tập, tạo cho các em thói quen làm việc nhóm, hợp tác, thảo luận một vấn đề Chính vậy, từ những tiết học đầu tiên, tôi đã hướng dẫn học sinh phương pháp học tập làm việc theo nhóm, tập huấn kĩ cho nhóm trưởng, thư kí và có sự thay đổi luân phiên trong các tuần học, đảm bảo sao cho tất cả học sinh trong lớp đều

có thể tham gia vào tiết học

*Về phía học sinh:

Để một tiết học thành công, hiệu quả thì sự chuẩn bị của học sinh giữ một vai trò hết sức quan trọng Xác định được điều này nên ngay từ đầu năm học, trong cuộc họp phụ huynh học sinh, tôi cũng đưa ra một số yêu cầu, quy định mỗi học sinh phải có đầy đủ sách vở, đồ dùng học tập Các bậc phụ huynh cần hướng cho cho con tìm đọc sách truyện về địa lí, địa danh Việt Nam Học sinh phải có sự chuẩn bị bài trước ở nhà, sưu tầm tranh ảnh, tư liệu có liên quan đến bài học

Trong quá trình học tập trên lớp, mỗi cá nhân học sinh cần tham gia tích cực vào tiết học dưới sự hướng dẫn của cô giáo, sự điều hành của nhóm trưởng khi tham gia các hoạt động nhóm

Biện pháp 2: Tạo cho học sinh hứng thú học tập, tính tò mò, khám phá, hào hứng trước khi bắt đầu tiết học

Học tập cũng như làm việc muốn có hiệu quả thì phải có sự hứng thú, say

mê Kinh nghiệm thực tế cho thấy bất kì học sinh nào, từ học sinh có lực học trung bình đến học sinh khá, giỏi, muốn học tốt môn Địa lí thì trước hết phải ham thích, say mê Địa lí Có hứng thú, say mê với môn học thì mới có tiền đề để học giỏi phân môn Địa lí, đồng thời, các em sẽ tự tin, mạnh dạn hơn Chính vì vậy, tôi rất quan tâm đến việc nuôi dưỡng hứng thú học tập của học sinh

Bước vào đầu mỗi tiết học Địa lí, tùy từng nội dung bài, tôi thường kết hợp

cùng Ban học tập áp dụng những hình thức dẫn dắt vào nội dung bài như: Sử dụng những câu hỏi mở, khơi gợi vấn đề; Đặt câu đố hay, thú vị để học sinh đoán ra tên bài học; Hay khởi động bằng một bài hát liên quan đến bài học; Sử dụng các trò chơi khởi động…

Để mở đầu tiết học Địa lí, tạo cho học sinh hứng thú khi bắt đầu tiết học, tôi

thường tổ chức các trò chơi nhanh như: Đuổi hình bắt chữ, Giải ô chữ, Ong tìm mật, Vòng quay kì diệu,… Các trò chơi này giúp cho tiết học trở nên sôi nổi, cuôn

hút, giúp học sinh rèn luyện sự mạnh dạn, tự tin, khả năng phản xạ nhanh, sự sáng tạo, nâng cao tinh thần đoàn kết và sự tương tác giữ học sinh với học sinh, học ính với giáo viên,… Mở đầu tiết học Địa lí, các trò chơi thường được tôi tổ chức liên quan đến kiến thức của các tiết học trước như học sinh sẽ được tái hiện kiến thức

về các vùng miền đã học hay tìm ra từ khóa liên quan đến nội dung bài học mới, làm tiền đề để giáo viên dẫn vào bài học một cách hấp dẫn

2.2 Khởi động tiết học bằng các câu hỏi gợi mở, khơi gợi vấn đề

Các câu hỏi trong phần khởi động có thể là những câu hỏi gợi mợ, liên quan đến nội dung bài mới để cho học sinh phát hiện hay huy động vốn hiểu biết của mình để trả lời các câu hỏi ấy Các vấn đề hay câu hỏi được đưa ra sẽ giúp học sinh phát triển tư duy, xâu chuỗi vấn đề một cách mạch lạc đồng thời tạo hứng thú cho học sinh vào tiết học mới để khám phá vấn đề vừa được gợi mở

Ví dụ 1: Khi dạy bài Dãy Hoàng Liên Sơn (Hướng dẫn học Lịch sử và Địa

lí lớp 4, tập 1)

Để dẫn dắt vào nội dung bài học, tôi đặt ra câu hỏi cho học sinh: Em hãy nói

về một dãy núi mà em biết? Đó là dãy núi nào? Dãy núi đó ở đâu? Học sinh sẽ trả

lời các câu hỏi theo hiểu biết của mình Từ đó, tôi sẽ liên kết với nội dung bài học của ngày hôm đó là tìm hiểu về dãy núi Hoàng Liên Sơn

2.3 Khởi động bằng một bài hát hay một câu đố

Khi khởi động tiết học bằng một bài hát hay một câu đố giúp cho tiết học trở nên vui vẻ Qua việc múa hát hay giải câu đố, học sinh sẽ có tinh thần thoải mái hơn khi vào tiết học, phát huy óc sáng tạo nghệ thuật và tư duy khi giải câu đố

Ví dụ : Khi dạy bài Thủ đô Hà Nội (Hướng dẫn học Lịch sử và Địa lí lớp 4, tập 2)

Trước khi bắt đầu vào tiết học, tôi kết hợp cùng Ban văn nghệ của lớp tổ chức

cho cả lớp hát bài “Em yêu Hà Nội” để tạo không khí vui tươi, sôi nổi và nối kết vào

bài học ngày hôm đó

Ví dụ 3: Để dẫn dắt vào bài Đồng bằng Nam Bộ (Hướng dẫn học Lịch sử

và Địa lí lớp 4, tập 2)

Tôi đưa ra câu đố cho học sinh:

Sông nào chảy xuống Nam phần

Đổ ra chín nhánh cửa sông như rồng

Phun nước vào đến biển Đông

Phù sa bồi đắp cho đồng lúa xanh?

(Sông Cửu Long)

Sau đó tôi dẫn dắt vào bài học: Sông Cửu Long là một con sông lớn thuộc Đồng bằng Nam Bộ của đất nước ta Vì sao sông lại có tên là Cửu Long? Và con sông này có vai trò quan trọng gì đối với đời sống sinh hoạt và sản xuất của người dân Nam Bộ Hôm nay, cô trò mình sẽ cùng tìm hiểu điều đó trong bài “Đồng bằng Nam Bộ”

Biện pháp 3: Xây dựng bài giảng sinh động, sáng tạo

Giáo viên là yếu tố quan trọng để có thể khơi gợi niềm yêu thích môn học đối với học sinh Tiểu học Một bài giảng không có điểm nhấn hay sáng tạo thì khả năng tiếp thu của học sinh bị ảnh hưởng rất nhiều Chính vì thế, tôi luôn tìm tòi, đổi mới trong từng tiết giảng Cụ thể:

3.1.Sử dụng các hình ảnh, video có liên quan đến nội dung bài học

Đối với học sinh tiểu học, các em luôn bị lôi cuốn, hấp dẫn với những hình ảnh sinh động, màu sắc Với phân môn Địa lí thì kiến thức thực tế là rất cần thiết với các em Vì qua thực tế, qua những hình ảnh trực quan các em dễ dàng hình dung và hiểu được các nội dung trong sách Chính vì thế, để tiết học thêm sinh động, tôi thường tìm hiểu và chọn lọc những hình ảnh, những đoạn video đan xen vào các bài giảng Địa lí của mình

Với kho tư liệu phong phú có sẵn trên mạng internet, mỗi giáo viên đều dễ dàng tìm cho mình nhiều hình ảnh đa dạng, đặc sắc minh họa cho bài học, như: hình ảnh các dãy núi, vùng đồng bằng Bắc Bộ, vùng Trung du Bắc Bộ , Tây Nguyên hay các hoạt động của các vùng miền… sinh động hơn nữa là các đoạn video mô tả, như: video mô tả hoạt động của người dân Tây Nguyên, video về thủ

đô Hà Nội, video về các làng nghề của địa phương… Để thực hiện tốt biện pháp này, người giáo viên cần học hỏi các kĩ năng soạn bài trên các phần mềm: MS PowerPoint, Word, MindMaps,… Khi dạy học cần có các phương tiện: máy tính, maý chiếu, tivi, loa,… Các hình ảnh rõ nét, đẹp, sinh động còn có thể thay thế bản

đồ, lược đồ trong sách Sử dụng những phương tiện này sẽ gây được sự hứng thú

và tập trung chú ý của học sinh

Ví dụ: Khi dạy bài Tây Nguyên (Hướng dẫn học Lịch sử và Địa lí lớp 4, tập 21

Khi nhắc tới các dân tộc, hoạt động sản xuất của người dân ở Tây Nguyên, sách Hướng dẫn học đưa ra ít các tranh ảnh về Tây Nguyên Nên tôi tìm kiếm thêm hình ảnh về các dân tộc ở Tây Nguyên, hình ảnh thành phố Đà Lạt, video về các hoạt động sản xuất của người dân Tây Nguyên,…Qua quan sát các hình ảnh về các dân tộc ở Tây Nguyên, hoạt động sản xuất ở Tây Nguyên học sinh rất thích thú, nhiều học sinh thấy lạ, tò mò và muốn hiểu rõ hơn về đời sống của người dân ở Tây Nguyên

Ví dụ: Khi dạy Bài Đồng bằng Bắc Bộ (Hướng dẫn học Lịch sử và Địa lí lớp 4, tập 1)

Khi nhắc tới các làng nghề thủ công truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ, để các em hiểu rõ hơn về làng gốm Bát Tràng – một làng nghề nổi tiếng ở Hà Nội , tôi

tổ chức cho học sinh xem video, để tìm hiểu kĩ hơn về làng nghề thủ công này với các công đoạn : Nhào đất và tạo dáng gốm, phơi gốm, vẽ hoa văn, tráng men, nung gốm, các sản phẩm gốm Các công đoạn để tạo ra một sản phẩm gốm đẹp mắt, học sinh chưa bao giờ được chứng kiến tận mắt Khi được trực quan bằng video, học sinh sẽ hiểu rõ hơn về nghề thủ công truyền thống này Học sinh nắm được các bước tạo ra sản phẩm gốm Học sinh cũng có thể nhận biết được các sản phẩm bằng gốm có xung quanh mình Qua đó, biết trân trọng, giữ gìn những thành quả

mà những nghệ nhân gốm đã dày công tạo ra

3.2.Tổ chức các trò chơi học tập để khám phá, củng cố kiến thức trong tiết học

Trò chơi học tập bên cạnh chức năng giải trí còn giúp học sinh tự củng cố kiến thức, kĩ thuật, thói quen học tập một cách hứng thú, thói quen làm việc theo nhiều quy mô (cá nhân, nhóm, lớp) Các tiết học có trò chơi sẽ thu hút mức

độ tập trung của học sinh mà không một phương pháp nào sánh được

Những kiến thức khô khan và cứng nhắc sẽ sinh động, hấp dẫn nếu được tổ chức dưới hình thức trò chơi và nhờ đó kết quả học tập của học sinh sẽ tăng lên Như vậy, việc sử dụng trò chơi học tập trong dạy học nói chung và trong dạy học môn Địa lí nói riêng là một trong những biện pháp tăng cường tích cực hoá hoạt đọng học tập của học sinh Hơn thế nữa, mối quan tâm và hoạt động của học sinh thể hiện qua các tiết học có trò chơi làm tăng thêm cảm tình của các em đối với môn học và thầy cô giáo Trò chơi là chiếc cầu nối môn Địa lí với thực tiễn, bởi vì thông qua trò chơi các em thấy ứng dụng quan trọng của môn Địa lí trong thực tiễn Và như vậy là đã phát huy được tính tích cực nhận thức của các em Thông qua các trò chơi, học sinh ghi nhớ kiến thức rất nhanh Chính vì thế, để tổ chức các trò chơi học tập củng cố kiến thức, tôi đã thực hiện các bước như sau:

Bước 1: Giáo viên giới thiệu tên, mục đích của trò chơi

Bước 2: Hướng dẫn chơi Bước này bao gồm những việc làm sau:

- Tổ chức người tham gia trò chơi: Có thể tổ chức chơi cả lớp hoặc chơi theo nhóm, số người tham gia, số đội tham gia (mấy đội chơi), quản trò, trọng tài

- Các dụng cụ dùng để chơi (giấy khổ to, thẻ từ, thẻ a,b,c,d, Đ,S, cờ…)

- Giáo viên công bố luật chơi: Từng việc làm cụ thể của người chơi hoặc đội chơi, thời gian chơi, những điều người chơi không được làm…

- Cách xác nhận kết quả và cách tính điểm chơi, cách giải của cuộc chơi (nếu có)

Bước 3: Tổ chức trò chơi

Bước 4: Nhận xét sau cuộc chơi Bước này bao gồm những việc làm sau:

- Giáo viên hoặc trọng tài là HS nhận xét về thái độ tham gia trò chơi của từng đội, những việc làm chưa tốt của các đội để rút kinh nghiệm

+ Trọng tài công bố kết quả chơi của từng đội, cá nhân và trao phần thưởng cho đội đoạt giải

+ Một số học sinh nêu kiến thức, kỹ năng trong bài học mà trò chơi đã thể hiện

Dưới đây là một số trò chơi tôi đã lựa chọn và tổ chức cho học sinh chơi:

a.Trò chơi: Ai nhanh, ai đúng

Ví dụ: Khi dạy Hoạt động thực hành 4 bài Dãy Hoàng Liên Sơn, tôi sẽ chia

học sinh trong lớp thành các nhóm, mỗi nhóm 6 học sinh

- Dụng cụ: Giáo viên và học sinh chuẩn bị bộ thẻ chữ ghi 4 cụm từ: Khai thác quặng a-pa-tít; Làm giàu quặng; Sản xuất phân lân; Phân lân

- Cách chơi: Đại diện các nhóm lấy bộ thẻ chữ về cho nhóm mình Khi giáo viên hô “Bắt đầu” các nhóm sẽ xếp thẻ vào đúng sơ đồ theo quy trình sản xuất Nhóm nào xếp nhanh nhất sẽ giành chiến thắng

b.Trò chơi: Rung chuông vàng

Đây là một trò chơi rất phổ biến và được sử dụng nhiều ở các tiết ôn tập hay

để củng cố bài học Hầu hết các bài Địa lí đều có thể sử dụng trò chơi này

Ví dụ: Khi học xong bài Trung du Bắc Bộ, tôi sẽ cho các nhóm cử ra một

đại diện nhóm để tham gia chơi

- Hình thức: Đại diện các nhóm

- Dụng cụ: Thẻ hoa có các đáp án a, b, c, d, Đ, S Màn hình tivi

- Cách chơi: Ban học tập đọc các câu hỏi và các đáp án Sau thời gian 5s,

đại diện các nhóm giơ thẻ chọn đáp án đúng Mỗi câu trả lời đúng được 10 điểm

Ai trả lời sai, sẽ không được tham gia trả lời các câu hỏi nữa Các câu hỏi bao gồm:

Câu 1 Đặc điểm của vùng đồi ở trung du Bắc Bộ là:

A.Hà Nội, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Hà Nam

B.Nam Định, Ninh Bình, Phú Thọ, Bắc Giang

C.Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Giang

Câu 4: Để phủ xanh đất trống, đồi trọc, người dân ở đây đã làm gì?

A Di dân tự do

B Khai thác rừng

C Trồng rừng

Câu 5: Trong các loại cây sau đây, cây nào không trồng được ở trung du Bắc Bộ?

A.Cây ăn quả

B Rau xứ lạnh

C Cây công nghiệp

Câu 6: Loại cây nào được coi là biểu tượng của trung du Bắc Bộ?

A Rừng cọ đồi chè

B Cây thông

C Câu ăn quả

Câu 7: Cây trồng nổi tiếng ở Thái Nguyên là:

- Dụng cụ: Chiếc hộp được trang trí đẹp, trong đó có chứa các câu hỏi liên

quan đến nội dung bài

- Cách chơi: Học sinh sẽ đứng thành vòng tròn, quản trò sẽ bắt nhịp một bài

hát vui nhộn, học sinh vừa hát vừa truyền cho nhau chiếc hộp Khi quản trò hô

“Dừng”, chiếc hộp đang trên tay ai, người đó sẽ bốc một câu hỏi có trong hộp và trả lời Nếu Học sinh trả lời sai thì các bạn khác được xung phong trả lời lại

d Trò chơi Tập làm hướng dẫn viên du lịch

Trò chơi này có thể dử dụng trong các bài liên qua đến địa danh như khi dạy bài Tây Nguyên (Học sinh tìm hiểu và giới thiệu về đặc điểm về các cao nguyên ở Tây Nguyên); Bài Thủ đô Hà Nội (học sinh giới thiệu về các địa điểm tham quan du lịch tại Hà Nội) ….Nhưng để tổ chức được trò chơi này, đòi hỏi học sinh phải có sự chuẩn bị trước ở nhà, chính vì thế, khi muốn tổ chức trò chơi này, tôi thường giao việc trước cho học sinh 1 tuần, đồng thời qua nhóm Zalo của lớp, tôi cũng thông tin cho phụ huynh và yêu cầu phụ huynh hỗ trợ con em mình trong việc chuẩn bị

Học sinh tập làm Hướng dẫn viên du lịch

e Trò chơi Mảnh ghép bí ẩn

Thông qua việc tìm thông tin và ghép những mảnh ghép lại với nhau, học sinh sẽ biết được nội dung kiến thức mà giáo viên muốn truyền tải

Ví dụ : Khi dạy bài “Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Cần Thơ”

Sau khi học sinh đã tìm hiểu và nắm được các kiến về hai thành phố Hồ chí Minh và thành phố Cần Thơ, tôi tổ chức cho học sinh chơi trò chơi này để nhằm củng cố kiến thức cảu bài cho học sinh

Chuẩn bị: 12 thẻ, mỗi thẻ có một mặt hình và một mặt chữ Mặt hình của

mỗi thẻ là một phần của lược đồ, còn mặt chữ là thông tin về một trong hai thành phố: Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Cần Thơ

Cách chơi như sau: Nhóm trưởng sẽ lên lấy một bộ gồm 12 thẻ Sau đó úp

mặt hình của các thẻ xuống mặt bàn Học sinh sẽ đọc thông tin ở mặt chữ rồi chia các tấm thẻ thành hai nhóm theo đặc điểm của Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Cần Thơ Sau đó lật mặt hính lên và xếp các thẻ trong mỗi nhóm thành một lược đồ lớn Nhóm nào xếp được thành hia lược đồ hoàn chỉnh cảu hai thành phố

Trò chơi Hái hoa dân chủ

Thông qua tổ chức trò chơi cho học sinh, tôi nhận thấy:

- Trò chơi học tập là một hình thức học tập bằng hoạt động, hấp dẫn HS do

đó duy trì tốt hơn sự chú ý của các em với bài học

- Trò chơi làm thay đổi hình thức học tập chỉ bằng hoạt động trí tuệ, đo đó giảm tính chất căng thẳng của giờ học, nhất là các giờ học kiến thức lý thuyết mới

- Trò chơi có nhiều học sinh tham gia sẽ tạo cơ hội rèn luyện kỹ năng học tập hợp tác cho HS

Tuy nhiên, khi tổ chức trò chơi học tập trong môn Địa lí , cũng có những tồn tại người giáo viên cần khắc phục như:

- Học sinh dễ sa đà vào việc chơi mà ít chú ý đến tính chất học tập của các trò chơi Vì vậy, giáo viên cần làm chủ các trò chơi, định hướng khéo léo giúp học sinh thực hiện đúng mục đích của trò chơi

- Đồ dùng của một số trò chơi cần chuẩn bị kĩ nên cần có sự phối kết hợp trong tổ chuyên môn khi chuẩn bị, như: giáo viên trong tổ cùng nhau làm đồ dùng, hay có thể tạo đồ dùng chung cho cả khối sử dụng để tránh lãng phí

3.3 Sử dụng hiệu ứng trình chiếu để khắc sâu kiến thức cho học sinh

Khi thiết kế các tiết dạy Địa lí, tôi sử dụng hiệu ứng trình chiếu với 2 mục địch chính sau:

a Tạo hiệu ứng khi trình chiếu bản đồ, lược đồ:

Nói tới Địa lí là nói tới bản đồ, lược đồ Tuy nhiên, lược đồ, bản đồ là các yếu

tố mới đối với học sinh lớp 4 Mặc dù trong chương trình lớp 4, theo Tài liệu Hướng dẫn học môn Lịch sử và Địa lí 4, có một bài hướng dẫn học sinh làm quen với bản đồ Tuy nhiên, giáo viên thường dạy qua loa, khiến cho học sinh nắm kiến thức về lược

đồ, bản đồ không chắc, nhiều học sinh không phân biệt được hướng Đông, Tây, Nam, Bắc của bản đồ hay không phân biệt được các đối tượng trên bản đồ Vì vậy, để học sinh có ấn tượng sâu sắc với bản đồ, lược đồ, tôi xây dựng và cho học sinh quan sát trên bản đồ động Khi học sinh được tri giác trực tiếp trên bản đồ động, học sinh sẽ nắm rõ hơn vị trí các đối tượng mà bản đồ đang hướng tới

Lược đồ các cao nguyên ở Tây Nguyên

b.Tạo hiệu ứng trình chiếu khắc sâu kiến thức cho học sinh

Biện pháp này tôi áp dụng chủ yếu ở các bài ôn tập kiến thức cho học sinh Giúp học sinh có thể khái quát kiến thức đã học, phân biệt được vị trí, đặc điểm tự nhiên giữa các vùng miền Khi giáo viên thao tác kết hợp chạy hiệu ứng với kiến thức cần chốt cho học sinh trên giáo án điện tử sẽ vô cùng hiệu quả khi hệ thống kiến thức ôn tập cho học sinh Bởi đây đều là các hình ảnh sống động, cụ thể hóa giúp các em ghi nhớ lâu kiến thức

Biện pháp 4: Giúp học sinh nắm bắt, khám phá, ghi nhớ kiến thức bằng phương pháp sơ đồ tư duy

Yếu tố khiến hầu hết học sinh tiểu học sợ môn Địa lí đó chính là kiến thức mang tính lí thuyết nhiều và khó học thuộc Tuy nhiên chỉ cần trẻ có phương pháp học tập đúng thì những rắc rối đó sẽ được khắc phục hoàn toàn Nắm bắt được tâm

lí của học sinh tiểu học là “nhanh nhớ, nhanh quên” Tôi thường ít cho học sinh học thuộc lòng, vì nhiều khi học thuộc lòng các em không nắm chắc kiến thức, học xong lại quên ngay nên trong mỗi tiết học Chính vì vậy, để phát huy được tính tích cực trong nhận thức của học sinh, tôi dạy cho các em khám phá kiến thức, cách ghi nhớ bằng sơ đồ tư duy Cụ thể:

1.Vận dụng sơ đồ tư duy trong khám phá, hình thành kiến thức mới

Sau khi giới thiệu xong nội dung kiến thức cần nắm trong bài học hôm nay, tôi tổ chức cho học sinh làm việc theo cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ, dựa vào nội dung trong tài liệu hướng dẫn học, bản đồ trong sách, bản đồ treo tường để hoàn thành bài tập Cuối cùng, GV cùng HS hoàn thiện được một bản đồ tư duy kiến thức theo ý muốn của mình.Có thể tiến hành theo hai cách sau:

Cách 1:

Bước 1: GV hướng dẫn HS đọc nội dung trong tài liệu hướng dẫn học, đưa

ra tình huống có vấn đề trước khi cho HS đọc

Bước 2: GV và HS tìm hiểu, phân tích đặt tên các chủ đề(hoặc GVchọn trước tên chủ đề cần nghiên cứu cho HS thiết lập BĐTD với các từ khóa đó)

Bước 3: GV hướng dẫn HS vẽ BĐTD theo các nội dung chính

Bước 4: Chia nhóm, giao việc khai triển các nhánh của BĐTD theo ý của

HS (có thể tất cả các nhóm cùng chung nội dung hoặc mỗi nhóm có nội dung khác nhau tùy theo mục tiêu, nội dung bài và đối tượng HS)

Bước 5: HS báo cáo, trình bày BĐTD của nhóm mình

Bước 6: Nhận xét, đánh giá, bổ sung thêm cho bạn

Bước 7: GV chốt lại nội dung chính cần ghi nhớ, có thể đưa ra BĐTD đã chuẩn bị, gọi HS đọc lại

Tuy nhiên GV cũng có thể thiết kế sẵn BĐTD theo mục tiêu bài học nhưng còn thiếu nhánh, thiếu nội dung Sau đó, GV giao việc cho HS dưới dạng phiếu học tập để HS vẽ hoặc viết tiếp …Từ đó, các em rút ra kiến thức khoa học cần ghi nhớ của bài học

Cách 2: Giáo viên có thể đặt câu hỏi gợi mở rồi từ từ hình thành một BĐTD

Ví dụ : Khi dạy bài 5 : Đồng bằng Bắc Bộ – Trang 82, Hướng dẫn học Lịch sử và Địa lí 4 tập 1

Tôi tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức mới theo sơ đồ tư duy dưới đây:

Bước 1: Khi vào nội dung bài, giáo viên đưa ra các tình huống có vấn đề

Ví dụ : Giáo viên cho học sinh quan sát Lược đồ đồng bằng Bắc Bộ (Hình 1 – Hướng dẫn học Lịch sử và Địa lí 4, tập 1, trang 83), sau đó gọi học sinh lên chỉ

vị trí địa lí của đồng bằng Bắc Bộ trên lược đồ

- Giáo viên phát phiếu giao việc cho từng nhóm trong đó có các câu hỏi gợi mở: Từ vị trí địa lí đó, các em hãy tìm hiểu xem, đồng bằng Bắc Bộ có những đặc điểm gì nổi bật ? Đồng bằng Bắc bộ nằm ở miền nào của đất nước ta ? ĐBBB do

hệ thống phù sa của con sông nào bồi đắp lên ? Đây là đồng bằng lớn thứ mấy cả nước ? Nêu đặc điểm nước sông ở đồng bằng Bắc Bộ vào mùa mưa ? …

- GV cho cả lớp đọc thầm các nội dung trong tài liệu hướng dẫn học Sau đó hướng dẫn học sinh tìm hiểu, phân tích, đặt tên cho từng chủ đề

Ví dụ : Bài học hôm nay chúng ta tìm hiểu là bài gì? (Đồng bằng Bắc Bộ) Vậy tên chủ đề chính các em có thể đặt là gì? (Đồng bằng Bắc Bộ…) GV vừa hỏi vừa vẽ trên bảng lớp, trực tiếp trên phần mềm hoặc giấy tooky, bảng lớp…

Giáo viên hỏi : Đồng bằng Bắc Bộ có những đặc điểm nào nổi bật? (Học sinh dựa vào nội dung đã chuẩn bị và kiến thức từ việc đọc thầm để trả lời từng câu hỏi khám phá nội dung bài.)

Bước 2: Sau khi hướng dẫn đặt tên các chủ đề xong giáo viên yêu cầu tiếp:

- Bây giờ cô chia lớp mình thành các nhóm 4 ( có thể là nhóm ngẫu nhiên, cũng có thể chia nhóm theo đối tượng tùy theo mục đích của giáo viên), các em

đọc thầm các nội dung trong sách kết hợp vốn hiểu biết của mình làm rõ những đặc điểm nổi bật của đồng bằng Bắc Bộ bằng sơ đồ tư duy ứng với tên mỗi chủ đề các

em vừa đặt Trong thời gian 10 - 15 phút Hết thời gian, đại diện các nhóm sẽ báo cáo kết quả trước lớp (Giáo viên có thể giao việc cho mỗi nhóm một nội dung, sau

đó các nhóm báo cáo để ghép lại thành bản đồ tư duy có nội dung hoàn chỉnh của

Sau đó, giáo viên đưa ra sơ đồ tư duy chuẩn của mình đã thiết kế trước, đưa ra điều bỡ ngỡ mong muốn học sinh tìm hiểu thêm

2 Vận dụng sơ đồ tư duy trong củng cố kiến thức

Để củng cố kiến thức cho học sinh, tôi thường cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức bài học thông qua một sơ đồ tư duy do tôi đã chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc giấy bìa), hoặc sơ dồ tư duy mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện Tuy nhiên, giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét vẽ và hình thức nếu cần

Phù hợp với việc củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học thì dạng bài tập thích hợp là cho HS tự thiết kế cho mình một bản đồ theo ý muốn sáng tạo của mình với màu sắc tùy ý, có thể bản đồ thiếu nội dung kiến thức cụ thể hoặc đầy đủ lượng kiến thức của bài học như vừa tiếp thu trong bài học, hoạt động cá nhân hoặc nhóm Tuy nhiên các thông tin còn thiếu này sẽ bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu kiến thức và lưu ý đến trọng tâm của bài học Mỗi em có một cuốn sổ tay địa lí, trong đó là những sơ đồ do chính tay các em thiết kế Việc này, không chỉ giúp các em ghi nhớ kiến thức bài học ngày hôm đó mà còn giúp các em có tài liệu ôn tập trong mỗi lần kiểm tra cuối kì hoặc cuối năm học

Hình ảnh một số sơ đồ tư duy của học sinh

Biện pháp 5: Tổ chức tốt các Hoạt động trải nghiệm để nâng cao vốn kiến thức cho học sinh

Những năm học trước, song song với việc nâng cao chất lượng, trường tiểu học thị trấn Xuân Trường luôn quan tâm đến các hoạt động trải nghiệm của học sinh Để cung cấp thêm vốn kiến thức thực tế cho học sinh, nhà trường đã phối hợp với giáo viên chủ nhiệm các lớp, phụ huynh học sinh xây dựng kế hoạch ngay

từ đầu năm học về các chuyến trải nghiệm cho học sinh từng khối lớp Đây là một

hoạt động rất thiết thực với học sinh tiểu học Bới vì thông qua các hoạt động thực

tế, các em được tham quan, tìm hiểu, khám phá những địa danh, những nét văn hóa của một số vùng miền trên đất nước Học sinh đã được tham quan nhiều di tích lịch

sử, địa điểm nổi tiếng trên mọi miền đất nước, như: Tham quan Lăng Bác – Hà Nội, Làng gốm Bát Tràng – Hà nội, Đền Trần , tường trần Hưng đạo – Nam Định, Làng Văn hóa – du lịch các dân tộc Việt Nam – Hà Nội, Văn Miếu Quốc Tử Giám – Hà Nội,…… Thông qua những chuyến trải nghiệm, học sinh biết thêm nhiều vẻ đẹp của các danh lam thắng cảnh nổi tiếng của đất nước, đồng thời cũng bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, đất nước, biết quý trọng, giữ gìn và phát huy vẻ đẹp của những di tích lịch sử,

Ảnh chụp Học sinh đi tham quan tại Bảo tàng Hà Nội

Học sinh tham quan Bảo tàng đồng quê – xã Giao Thịnh –huyện Giao Thủy

Tuy nhiên, những năm học gần đây, do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid – 19 diễn biến phức tạp, nên nhà trưởng không tổ chức được nhiều hoạt động trong nhà trường hay những chuyến tham quan trải nghiệm, khám phá kiến thức thực tế cho các em học sinh Chính vì vậy, để giúp các em có cơ hội chia sẻ, cùng nhau tìm hiểu, khám phá kiến thức địa lí và biết liên hệ kiến thức để giải thích một số vấn đề đơn giản trong thực tiễn cuộc sống, sau mỗi chủ đề, tôi phối hợp cùng phụ huynh

tổ chức hoạt động “Du lịch qua màn ảnh nhỏ” Điều kiện để thực hiện đó là: Máy tính (điện thoại) có kết nối internet, tivi (máy chiếu) Học sinh sẽ được tìm hiểu kĩ hơn về vùng miền địa lí vừa học Để

Ví dụ: Sau khi học xong bài Thủ đô Hà Nội , tôi tổ chức cho học sinh tìm

hiểu về các địa điểm tham quan du lịch tại Hà Nội, như: Lăng Bác, chùa Một Cột,

Hồ Gươm, Văn miếu Quốc Tử Giám, Bảo tàng lịch sử,… và các sự kiện liên quan tới các địa điểm đó Học sinh sau khi tri giác, được nhìn, được nghe sẽ có thêm vốn hiểu biết về thủ đô Hà Nội Những bạn học sinh học tốt còn có khả năng kể lại, nhắc lại cho người thân, bạn bè cùng nghe

Ví dụ 2: Sau khi học xong bài Đồng bằng Bắc Bộ

Tôi cho học sinh tìm hiểu về các địa điểm du lịch, di tích lịch sử nổi tiếng của tỉnh Nam Định, như: Đền Trần, chùa Phổ Minh, Phủ Dày….tìm hiểu di tích lịch sử của quê hương Xuân Trường: Tượng đài Trường Chinh, nhà lưu niệm cố tổng bí thư Trường Chinh, chùa keo Hành Thiện… Cho hoc sinh tìm hiểu về các làng nghề của địa phương, như: đan cói Xuân Phong, thêu Phú Nhai, điêu khắc và

chế biến gỗ Trà Đông, xã Xuân Phương; dệt chiếu, trồng cây cảnh Xuân Dục,

xã Xuân Ninh; cơ khí xã Xuân Tiến… Học sinh có thêm vốn hiểu biết về các địa dan của huyện, của tỉnh, các làng nghề thủ công của các xã trong huyện Từ đó thêm trân trọng những sản phẩm thủ công của địa phương, biết ơn người tạo ra những sản phẩm đó Không chỉ thế, học sinh còn biết tuyên truyền, chia sẻ với mọi người về những địa danh, sản phẩm nổi tiếng của địa phương mình

Để thực hiện được hoạt động này tôi tìm hiểu trên mạng internet, nguồn thực

tế địa phương, xây dựng thành video để học sinh khám phá, tìm hiểu Học sinh rất hào hứng và thích thú khi biết thêm được nhiều kiến thức thực tế Hoạt động này được tổ chức vào tiết sinh hoạt lớp cuối tuần, hoặc các tiết ôn tập

Biện pháp 6: Phối hợp với phụ huynh học sinh trong việc giúp học sinh học tốt môn Địa lí

6.1.Phối hợp cùng phụ huynh giúp học sinh thực hiện tốt Hoạt động ứng dụng sau mỗi bài học

Sau mỗi bài Địa lí đều có phần Hoạt động ứng dụng Đây là phần bài tập nhằm vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào để giải quyết vấn đề thực tế Hoạt động này còn là hoạt động gắn kết giữa Giáo viên – Học sinh - Phụ huynh học sinh Học sinh qua hoạt động này chia sẻ với phụ huynh về kiến thức mà mình học được cũng như cùng với phụ huynh hoàn thành nhiệm vụ ứng dụng Giáo viên truyền đạt tốt kiến thức trên lớp, học sinh nắm chắc kiến thức đã học, phụ huynh học sinh tận tình giúp đỡ con em mình trong việc học ở nhà thì hoạt động ứng