Tiểu luận Xã hội Học: “Dư luận xã hội và vị trí, vai trò của dư luận xã hội trong lãnh đạo quản lý”

Nghiên cứu dư luận xã hội có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác lãnh đạo quản lý xã hội, đối với việc đề ra và triển khai thực hiện các chủ trương nhiệm vụ cụ thể trong từng thời điểm nhất định. Dư luận xã hội giúp ta nắm bắt kịp thời thực trạng tư tưởng của các nhóm xã hội khác nhau, cũng như những diễn biến của thực trạng này trong từng thời kỳ. Đây cũng là những nguồn thông tin vô cùng quý giá giúp ta khắc phục bệnh quan liêu xa rời thực tiễn, xa rời quần chúng, khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí trong lãnh đạo quản lý xã hội. Vì các thông tin này còn là những tín hiệu phản hồi từ phía xã hội, từ phía quần chúng đối với việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế xã hội từ đó có cơ sở điều chỉnh, bổ sung các chủ trương biện pháp cho phù hợp hơn.

MỞ ĐẦU

Nghiên cứu dư luận xã hội có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác lãnh đạo quản lý xã hội, đối với việc đề ra và triển khai thực hiện các chủ trương nhiệm vụ cụ thể trong từng thời điểm nhất định Dư luận xã hội giúp ta nắm bắt kịp thời thực trạng tư tưởng của các nhóm xã hội khác nhau, cũng như những diễn biến của thực trạng này trong từng thời kỳ Đây cũng là những nguồn thông tin vô cùng quý giá giúp ta khắc phục bệnh quan liêu xa rời thực tiễn, xa rời quần chúng, khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí trong lãnh đạo quản lý xã hội Vì các thông tin này còn là những tín hiệu phản hồi từ phía xã hội, từ phía quần chúng đối với việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế

-xã hội từ đó có cơ sở điều chỉnh, bổ sung các chủ trương biện pháp cho phù hợp hơn

Hiện nay sự nghiệp đổi mới đất nước diễn ra càng nhanh, càng nhiều vấn đề mới nảy sinh vì vậy việc nghiên cứu, tìm hiểu và phân tích dư luận xã hội về các vấn đề mới đó càng giúp cho cơ quan lãnh đạo có thêm cơ sở để đề

ra những quyết định đúng thúc đẩy sự nghiệp đổi mới đi đúng hướng và đem lại hiệu quả thiết thực Việc tìm hiểu và nghiên cứu dư luận xã hội đã trở thành điều kiện quan trọng để đảm bảo công tác lãnh đạo và quản lý xã hội đạt được hiệu quả cao Đảng, nhà nước ta hết sức coi trọng công tác nắm bắt dư luận xã hội vì mọi hoạt động của Đảng, nhà nước đều xuất phát từ lợi ích của nhân dân lao động và của cả dân tộc Qua dư luận xã hội để nắm bắt được tâm trạng của nhân dân, hiểu được nguyện vọng và lợi ích của họ để đề ra chủ trương chính sách phù hợp, “giữ chặt mối liên hệ với dân chúng và luôn lắng

nghe ý kiến dân chúng đó là nền tảng lực lượng của đoàn thể và nhờ đó mà đoàn thể thắng lợi” (lời: Hồ Chí Minh)

Nhận thấy đây là vấn đề có tính cấp thiết và quan trọng trong trong thời

kỳ đổi mới ở nước ta hiện nay và cũng nhằm mục đích có cái nhìn toàn diện

và sâu sắc hơn đối với bản thân về vấn đề này, do đó tác giả chọn chủ đề: “Dư luận xã hội và vị trí, vai trò của dư luận xã hội trong lãnh đạo quản lý” làm

bài thu hoạch hết môn Xã hội học trong lãnh đạo quản lý trong Chương trình học Lớp hoàn chỉnh cao cấp lý luận chính trị

NỘI DUNG

1 Dư luận xã hội, bản chất và chức năng của dư luận xã hội

1.1 Dư luận xã hội và cách tiếp cận, nghiên cứu về dư luận xã hội

Dư luận xã hội có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong lãnh đạo, quản

lý Vậy trước hết cần hiểu rõ dư luận xã hội là gì?

Dư luận xã hội là từ ghép của Public Opinion, trong đó Public có nghĩa

là công chúng, công cộng, công khai và Opinion có nghĩa là kiến, quan niệm, quan điểm của cá nhân, đám đông, công chúng Dư luận xã hội được hiểu là ý kiến chung của đám đông, của dân chúng, của xã hội và trong nhiều trường hợp dư luận xã hội là ý kiến của nhân dân

Trong đời sống xã hội, dư luận xã hội là tiếng nói công khai của quần chúng nhân dân về những vấn đề công cộng Trong xã hội phân chia thành giai cấp thống trị và giai cấp bị trị thì tiếng nói của nhân dân bao giờ cũng là tiếng nói ngợi ca cái đẹp, chân, thiện, mỹ và phê phán cái xấu, cái ác và bảo

vệ lợi ích của nhân dân chống lại lợi ích của giai cấp thống trị Do vậy, mặc

dù dư luận xã hội đã tồn tại rất sớm và rất lâu trong lịch sử xã hội loài người, nhưng mãi đến thế kỷ của ánh sáng khoa học, của cách mạng công nghiệp nó mới trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học

Dưới góc độ triết học mác xít, dư luận xã hội là một bộ phận của ý thức

xã hội phản ánh thực tại xã hội Luận điểm triết học này cho thấy nguồn gốc của dư luận xã hội là cuộc sống thực của con người, là hành vi, hoạt động của những con người đang sống, lao động và sinh hoạt Dư luận xã hội phản ánh những gì xảy ra trong đời sống thực Do đó, có thể nói toàn bộ nội dung phản ánh của dư luận xã hội đều bắt nguồn từ thực tiễn Tuy nhiên, là một hình thức

phản ánh xã hội, dư luận xã hội có thể sao lại, chụp lại những gì có thật một cách sống động hoặc sơ cứng, một cách tích cực hoặc tiêu cực, một cách chủ động hoặc thụ động và có thể toàn diện đầy đủ hoặc phiến diện, thiếu sót, có thể đúng hoặc có thể sai Điều này phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố mà các khoa học cụ thể như kinh tế học, tâm lý học và xã hội học quan tâm nghiên cứu

Dưới góc độ kinh tế học, dư luận xã hội là hiện tượng thuộc về thị hiếu, nhu cầu của các khách hàng đối với một loại hàng hoá, dịch vụ nhất định Quan niệm kinh tế học cho thấy rõ mấy điểm rất quan trọng sau đây: thứ nhất

dư luận xã hội có chủ thể, đó là nhóm khách hàng, thứ hai dư luận xã hội có đối tượng, đó là những đặc điểm, tính chất của hàng hoá, dịch vụ nhất định và thứ ba, dư luận xã hội biểu hiện dưới hình thức của những trạng thái nhu cầu, thị hiếu và cả xu hướng tiếp cận, kiểm soát và sử dụng những loại hàng hoá, dịch vụ nhất định Điều này mở ra hướng nghiên cứu thực nghiệm về dư luận

xã hội trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh Rất nhiều công ty và tổ chức doanh nghiệp thường xuyên tổ chức tiến hành thăm dò dư luận xã hội tức là tìm hiểu thị hiếu khách hàng Có thể nói dư luận xã hội là một bộ phận không thể thiếu của nghiên cứu thị trường và marketing

Dưới góc độ tâm lý học, dư luận xã hội là trạng thái tâm lý phản ánh tâm tư, nguyện vọng, thái độ và tình cảm của các nhân đối với những gì đang trực tiếp tác động tới họ Định nghĩa tâm lý học này nhấn mạnh các khía cạnh tâm lý cá nhân của dư luận xã hội Đối với xã hội học, cần ghi nhận mặt mạnh này của quan niệm tâm lý học về dư luận xã hội nhưng cũng rất cần chú ý một điều cơ bản là dư luận xã hội không phải là tổng hợp các ý kiến của từng cá nhân Mà đối với xã hội học, dư luận xã hội là ý kiến được nhiều người chia

sẻ, đồng tình và cùng bày tỏ Từ quan niệm của tâm lý học đặt ra một câu hỏi

rất quan trọng đòi hỏi xã hội học phải trả lời, đó là làm thế nào mà một ý kiến của một cá nhân lại trở thành dư luận xã hội?

Các cách tiếp cận khoa học khác nhau về dư luận xã hội đều thống nhất với nhau ở một điểm cơ bản là: ngay cả khi dư luận xã hội đã chiếm vị trí nhất định trong đối tượng nghiên cứu khoa học, nhưng dư luận xã hội vẫn có cuộc sống riêng của nó, tức là nó có bản chất, vai trò và những quy luật riêng mà khoa học có mục tiêu tìm tòi, nghiên cứu và phát hiện để có thể vận dụng trong thực tiễn

Tuy nhiên, khoa học về dư luận không trực tiếp tạo ra dư luận, nó chỉ có thể soi sáng dư luận, làm cho dư luận ý thức được mình hơn Các tri thức khoa học có thể được vận dụng vào để suy nghĩ, tìm tòi, phát hiện ra các biện pháp định hướng hay điều tiết dư luận xã hội Các cán bộ lãnh đạo, quản lý có thể dựa vào những hiểu biết khoa học về dư luận xã hội để sử dụng dư luận xã hội làm công cụ tác động vào các quá trình, hiện tượng xã hội nhằm đạt được mục tiêu xác định

Quan niệm xã hội học về dư luận xã hội: Có thể tổng tích hợp các quan niệm nêu trên để đưa ra định nghĩa xã hội học về dư luận xã hội như sau:

Dư luận xã hội là hiện tượng xã hội đặc biệt gồm phức thể các ý kiến phán xét, đánh giá biểu thị quan niệm, thái độ và xu hướng hành động của nhóm xã hội đối với những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống của họ

Dư luận xã hội không nhất thiết xuất hiện một cách trực tiếp từ các bằng chứng, các sự vật hay sự kiện xã hội mà dựa vào sự hiểu biết, niềm tin, tình cảm và nguyện vọng đối với những sự vật, hiện tượng xã hội dư luận xã

hội là sản phẩm của các quá trình tâm lý-xã hội phức tạp của nhóm người, là sản phẩm của quá trình trao đổi, thảo luận trong xã hội

Quan niệm xã hội học về dư luận xã hội là cơ sở cho khoa học và nghệ thuật lãnh đạo, quản lý dư luận xã hội.Cán bộ lãnh đạo quản lý cần đối xử với

dư luận xã hội một cách khách quan, khoa học với nghĩa là phải nhìn thẳng vào sự thật rằng cuộc sống có nhiều vấn đề và mỗi một nhóm người (cán bộ công nhân viên trong và ngoài cơ quan và các nhóm xã hội khác nhau) đều có quyền và trách nhiệm bày tỏ ý kiến của mình

Một mặt, ý kiến của lãnh đạo, quản lý chỉ là một loại ý kiến (của cá nhân hay tập thể) và nó chỉ có thể trở thành dư luận xã hội khi được nhóm xã hội nhất định chia sẻ, đồng tình, ủng hộ

Mặt khác, ý kiến của lãnh đạo, quản lý cũng là đối tượng của dư luận xã hội: mọi người có quyền và trách nhiệm phán xét, khen chê cả ý kiến của lãnh đạo quản lý! Do đó lãnh đạo quản lý cần có cách nghe (dựa vào các điều tra, nghiên cứu khoa học ) để nắm bắt dư luận xã hội và nghệ thuật lắng nghe (kỹ năng kiềm chế cảm xúc để không khó chịu khi nghe thấy điều nói thật, nói thẳng)

Để có thể sử dụng được dư luận xã hội làm công cụ quản lý xã hội cần hiểu rõ các thành phần và cấu trúc của dư luận xã hội

Như vậy, hiểu một cách chung nhất dư luận xã hội được hiểu là ý kiến chung của đám đông, của dân chúng, của xã hội và trong nhiều trường hợp dư luận xã hội là ý kiến của nhân dân

1.2 Bản chất, chức năng của dư luận xã hội

Dư luận xã hội là hình thức biểu hiện đặc thù của ý thức xã hội thuộc về đời sống tinh thần của xã hội là một hiện tượng tâm lý rất phức tạp

Dư luận xã hội mang tính tổng hợp của các hình thái ý thức xã hội, là kết quả của sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội như là tư tưởng triết học, tư tưởng pháp quyền, chính trị, tôn giáo, đạo đức

Dư luận xã hội mang tính hiện thực tinh thần nhưng có tác động to lớn đối với tiễn Bởi vì dư luận xã hội phản ánh tâm tư nguyện vọng, lợi ích, nhu cầu của công chúng Dư luận xã hội không phải là cái tạo ra để làm phong phú đời sống tinh thần mà là để điều chỉnh tác động đế thực tiễn Trong bản thân

dư luận bao giờ cũng chứa đựng yếu tố nhận thức tư tưởng và xu hướng hành động Dư luận xã hội là cầu nối giữa nhận thức và hành động thực tiễn

Dư luận xã hội mang tính kinh nghiệm được hình thành dựa trên cơ sở của kinh nghiệm đời sống và trên những quan hệ trực tiếp chứ không phải tư duy phân tích logic Nên dư luận xã hội vừa có tính thuyết phục cao nhưng cũng có khi dư luận không chính xác (lệch hướng)

Dư luận xã hội như là một cơ chế tâm lý xã hội Nghĩa là có sức mạnh

xã hội đối với hành động của con người Đứng trước dư luận xã hội con người bắt buộc tuân theo

Chức năng của dư luận xã hội

Chức năng đánh giá: dư luận xã hội đánh giá hành vi xã hội, các chuẩn mực xã hội, các quá trình xã hội Dư luận xã hội đánh giá các hành vi đó đúng hay sai, tốt hay xấu Những chuẩn mực xã hội mà dư luận dự vào để đánh giá

có thể là những điều luật hoặc là chuẩn mực chung của đông đảo công chúng

Sự đánh giá này thường khác nhau trong các nhóm xã hội khác nhau cũng như trong những khoảng thời gian khác nhau

Chức năng giáo dục: dư luận xã hội khi phán xét đánh giá (khen hoặc chê) nó có tác dụng khuyến khích cái tốt, ngăn ngừa cái xấu, giữ gìn và bảo vệ cái đúng, cái đẹp phê phán cái tiêu cực

Chức năng điều hòa: dư luận xã hội góp phần sắp xếp, điều chỉnh các quan hệ xã hội cho đúng mục đích và chuẩn mực Trên cơ sở đánh giá các sự kiện, hiện tượng, dư luận xã hội nêu ra các chuẩn mực chỉ ra những việc nên làm hay nên tránh hoặc điều chỉnh hành vi cách cư xử của con người Đặc biệt khi có những biến cố xã hội lớn đụng chạm trực tiếp và mạnh mẽ đến cộng đồng, dư luận xã hội hình thành nhanh chóng và rộng rãi, tạo ra sức mạnh lớn chỉ hướng cho hoạt động của quần chúng, cổ vũ cho những hành vi phù hợp với lợi ích chung lên án những hành vi không phù hợp

Chức năng kiểm soát: dư luận xã hội còn có khả năng kiểm soát thông qua sự phán xét, đánh giá có tác dụng giám sát hoạt động của các tổ chức xã hội, các cơ quan nhà nước có phù hợp với lợi ích xã hội hay không Mọi hoạt động của con người trong xã hội có sự đánh giá giám sát của xã hội cho nên buộc mọi người phải tuân theo chuẩn mực xã hội

Chức năng tư vấn: thông qua nội dung của mình dư luận xã hội góp ý kiến kiến nghị và giải đáp những vấn đề mà dư luận xã hội quan tâm giúp cho các tổ chức Đảng cơ quan nhà nước giải quyết những vấn đề quan trọng trong

xã hội vì vậy xã hội càng phát triển, trình độ văn hóa của nhân dân càng cao, dân chủ càng mở rộng thì sức mạnh của dư luận xã hội càng lớn có tác dụng đến xã hội và góp phần thúc đẩy xã hội phát triển

2 Vị trí, vai trò của dư luận xã hội trong lãnh đạo, quản lý

Dư luận xã hội là đối tượng của lãnh đạo, quản lý: Tại sao dư luận xã hội là đối tượng của lãnh đạo, quản lý các cấp, các lĩnh vực xã hội? Bởi vì lãnh đạo, quản lý luôn ảnh hưởng và tác động trực tiếp đến nhận thức, thái độ

và ý kiến của người khác, tức là tác động tới “ý kiến” (opinion) của cá nhân và

dư luận (ý kiến) xã hội

Cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp thường xuyên phải đối mặt với các luồng ý kiến của các nhân viên dưới quyền và của những người khác Do đó, cán bộ lãnh đạo quản lý có nhu cầu nắm bắt, hiểu biết và có cách ứng xử phù hợp với các loại ý kiến đó để đảm bảo hoàn thành tốt chức năng, nhiệm vụ được giao

Cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp vĩ mô thường xuyên phải đối mặt với các luồng ý kiến của các nhóm người từ các nhân viên dưới quyền và từ các giai tầng xã hội khác nhau Do đó, cán bộ lãnh đạo quản lý này tất yếu cần nắm chắc và có cách ứng xử phù hợp với các loại ý kiến, tức là nắm bắt, định hướng và điều chỉnh dư luận xã hội nhằm đạt được mục đích đã đề ra

Việc định hướng, điều chỉnh dư luận xã hội nhằm vào mục đích kép: vừa khuyến khích dư luận xã hội tích cực, tiến bộ và vừa kiểm soát, kiềm chế, ngăn chặn những luồng dư luận xã hội tiêu cực, những tin đồn thất thiệt

Dư luận xã hội là phương tiện, công cụ của lãnh đạo quản lý: Trên thế giới dư luận xã hội thường xuyên được điều tra, nắm bắt để có thể dự báo, soạn thảo, ban hành hoặc đổi mới đường lối, chủ trương, chính sách Luật Trưng cầu dân ý đã được Quốc hội nước ta thông qua càng chứng tỏ xu hướng

hội nhập thế giới và áp dụng khoa học về dư luận xã hội trong lãnh đạo quản

lý của Việt Nam

Dư luận xã hội là công cụ để ra quyết định trong quản lý xã hội Dựa vào các ý kiến khác nhau nêu ra trong dư luận xã hội để ra quyết định đúng đắn được nhiều người ủng hộ Dư luận xã hội là công cụ để thực hiện quyết định: dựa vào sự hiểu biết, sự nhất trí, đồng lòng và sự sẵn sàng hợp tác cùng chia sẻ để thực hiện quyết định quản lý

Cán bộ lãnh đạo, quản lý cần nắm bắt thường xuyên, liên tục và kịp thời

dư luận xã hội vì đó là công cụ để làm việc Lãnh đạo, quản lý dư luận xã hội cần tuân theo nguyên tắc: “Cung kính không bằng tuân lệnh”, nghĩa là theo nguyên tắc nhấn mạnh vào thực hành công việc, thực hiện các quyết định, đề cao năng suất, chất lượng, hiệu quả lao động chứ không phải dựa vào lời nói mang tính hình thức Do đó, cần tạo ra những luồng dư luận xã hội tích cực và ủng hộ việc thực hiện thành công những quyết định để lãnh đạo quản lý xã hội

Trong công cuộc đổi mới hiện nay cần tạo ra dư luận xã hội nhằm thực hiện mục tiêu chung là dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Dư luận xã hội là nguồn thông tin công cộng rất cần cho việc phát hiện vấn đề

và những phương án giải quyết vấn đề

Dư luận xã hội là một loại thiết chế xã hội đặc biệt với nghĩa là dư luận

xã hộibao gồm cả các bộ máy tổ chức truyền thông đại chúng với các quy định liên quan Dư luận xã hội có khả năng tạo ra những hệ giá trị, những quy tắc

và những chuẩn mực có thể tạo dựng, kiến tạo, củng cố, duy trì, ủng hội, phê phán, xoá bỏ những hệ giá trị, quy tắc và chuẩn mực cũ lạc hậu lỗi thời Cán