Chương I : Lý luận chung về giáo dục giới tính cho thanh thiếu niên 1.1.Khái quát đặc điểm văn hóa xã hội Việt Nam với vấn đề giáo dục giới tính Ở Việt Nam, cho đến đầu thập kỷ 1990, giáo dục giới tính chưa bao giờ được đặt ra. Trong thời kỳ đó GDGT cho TTN bị coi là không cần thiết bởi một quan niệm đơn giản rằng chúng chưa cần có kiến thức về tình dục vì chúng chưa được phép. Tình dục chỉ được phép xảy ra trong hôn nhân giữa những người đã trưởng thành. Hơn nữa, lý tưởng vì độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội cùng với sự khó khăn sau hai cuộc kháng chiến trường kỳ đã khiến vấn đề tình dục trở nên mờ nhạt bên cạnh vấn đề cơm áo hàng ngày. Những thay đổi về kinh tế và xã hội từ khi Đổi mới đã dẫn đến nhiều thay đổi trong quan niệm tình dục. Quan hệ tình dục trước hôn nhân và đi kèm với nó là sự gia tăng nạo phá thai của vị thành niên, tiếp đó là sự bùng nổ của dịch HIVAIDS. Các băn khoăn về đạo đức vẫn còn nhưng những lo ngại về sức khỏe đã thắng thế. Năm 1994 GD tình dục đã bắt đầu manh nha, chương trình giáo dục thử nghiệm về dân số và đời sống được đưa vào một số trường phổ thông trung học. Trên bình diện văn hóa đạo đức, hệ tư tưởng Nho giáo sau quá trình phát triển hàng ngàn năm, đã trở thành một học thuyết chính trị, một hệ thống đạo đức xã hội, một triết lý sống có ảnh hưởng sâu sắc lan rộng cả khu vực Đông Bắc Á rộng lớn, đã chính thức được vua Lý Thánh Tông tiếp nhận vào nước Đại Việt từ thế kỷ XI, từ đó Nho giáo đã dần dần trở thành nền tảng cho hệ tư tưởng chính thống qua các triều đại và đóng vai trò quan trọng trong đời sống chính trị xã hội ở nước ta nhiều thế kỷ. Các tín điều Nho giáo đã trở thành cơ sở cho các chuẩn mực đạo đức điều tiết hành vi hàng ngày của cá nhân. Người đàn ông được dạy hành xử trở thành người tài giỏi theo các quy tắc của « Tam cương », « Ngũ thường », « tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ ». Để người phụ nữ xứng đáng với đàn ông, Nho giáo đặt ra « Tam tòng », « Tứ đức »… « Nho giáo khẳng định một trật tự nam tôn, nữ ti. Tình dục trong con mắt của bậc đại nho là thấp kém, đáng phải bị kiểm soát chặt chẽ. Tình dục của phụ nữ đồng nghĩa với sinh đẻ. Phụ nữ quan hệ tình dục ngoài mục đích sinh đẻ là dâm đãng » 18, trg 41. Với xã hội Việt Nam hiện nay, Nho giáo vẫn tiếp tục tồn tại như một hệ tư tưởng trong nhiều khía cạnh của đời sống xã hội, đặc biệt là trong các khuôn mẫu giới và nhận thức, thái độ đối với tình dục. Khi nói đến các gia đình « gia giáo » trong xã hội hiện đại là nói đến những quy tắc gia đình chuẩn mực bắt nguồn từ Nho giáo. Trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, tinh thần Nho giáo vẫn tồn tại một cách dai dẳng. Thế hệ các bậc cha mẹ hôm nay chịu ảnh hưởng tinh thần Nho giáo từ thế hệ ông cha đi trước, vì vậy sự cấm đoán, dè dặt trước sự tò mò của con trẻ về tình yêu, tình dục vẫn không thay đổi. Sự tác động của đời sống xã hội hiện đại tạo cho mỗi gia đình sự cởi mở trong nhận thức về giới tính nhưng bản thân những người trưởng thành vẫn chưa tìm được cách tiếp cận vấn đề dễ dàng hơn trong cuộc nói chuyện với con em mình.
Trang 1Chương I : Lý luận chung về giáo dục giới tính cho thanh thiếu niên
1.1.Khái quát đặc điểm văn hóa xã hội Việt Nam với vấn đề giáo dục giới tính
Ở Việt Nam, cho đến đầu thập kỷ 1990, giáo dục giới tính chưa bao giờđược đặt ra Trong thời kỳ đó GDGT cho TTN bị coi là không cần thiết bởi mộtquan niệm đơn giản rằng chúng chưa cần có kiến thức về tình dục vì chúng chưađược phép Tình dục chỉ được phép xảy ra trong hôn nhân giữa những người đãtrưởng thành Hơn nữa, lý tưởng vì độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội cùng với sựkhó khăn sau hai cuộc kháng chiến trường kỳ đã khiến vấn đề tình dục trở nên mờnhạt bên cạnh vấn đề cơm áo hàng ngày Những thay đổi về kinh tế và xã hội từkhi Đổi mới đã dẫn đến nhiều thay đổi trong quan niệm tình dục Quan hệ tình dụctrước hôn nhân và đi kèm với nó là sự gia tăng nạo phá thai của vị thành niên, tiếp
đó là sự bùng nổ của dịch HIV/AIDS Các băn khoăn về đạo đức vẫn còn nhưngnhững lo ngại về sức khỏe đã thắng thế Năm 1994 GD tình dục đã bắt đầu manhnha, chương trình giáo dục thử nghiệm về dân số và đời sống được đưa vào một sốtrường phổ thông trung học
Trên bình diện văn hóa đạo đức, hệ tư tưởng Nho giáo sau quá trình pháttriển hàng ngàn năm, đã trở thành một học thuyết chính trị, một hệ thống đạo đức
xã hội, một triết lý sống có ảnh hưởng sâu sắc lan rộng cả khu vực Đông Bắc Árộng lớn, đã chính thức được vua Lý Thánh Tông tiếp nhận vào nước Đại Việt từthế kỷ XI, từ đó Nho giáo đã dần dần trở thành nền tảng cho hệ tư tưởng chínhthống qua các triều đại và đóng vai trò quan trọng trong đời sống chính trị xã hội ởnước ta nhiều thế kỷ Các tín điều Nho giáo đã trở thành cơ sở cho các chuẩn mựcđạo đức điều tiết hành vi hàng ngày của cá nhân Người đàn ông được dạy hành xửtrở thành người tài giỏi theo các quy tắc của « Tam cương », « Ngũ thường », « tuthân - tề gia - trị quốc - bình thiên hạ » Để người phụ nữ xứng đáng với đàn ông,
Trang 2Nho giáo đặt ra « Tam tòng », « Tứ đức »… « Nho giáo khẳng định một trật
tự nam tôn, nữ ti Tình dục trong con mắt của bậc đại nho là thấp kém, đáng phải
bị kiểm soát chặt chẽ Tình dục của phụ nữ đồng nghĩa với sinh đẻ Phụ nữ quan
hệ tình dục ngoài mục đích sinh đẻ là dâm đãng » [18, trg 41]
Với xã hội Việt Nam hiện nay, Nho giáo vẫn tiếp tục tồn tại như một hệ tưtưởng trong nhiều khía cạnh của đời sống xã hội, đặc biệt là trong các khuôn mẫugiới và nhận thức, thái độ đối với tình dục Khi nói đến các gia đình « gia giáo »trong xã hội hiện đại là nói đến những quy tắc gia đình chuẩn mực bắt nguồn từNho giáo Trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, tinh thần Nho giáo vẫn tồn tại một cáchdai dẳng Thế hệ các bậc cha mẹ hôm nay chịu ảnh hưởng tinh thần Nho giáo từthế hệ ông cha đi trước, vì vậy sự cấm đoán, dè dặt trước sự tò mò của con trẻ vềtình yêu, tình dục vẫn không thay đổi Sự tác động của đời sống xã hội hiện đại tạocho mỗi gia đình sự cởi mở trong nhận thức về giới tính nhưng bản thân nhữngngười trưởng thành vẫn chưa tìm được cách tiếp cận vấn đề dễ dàng hơn trongcuộc nói chuyện với con em mình
1.2 Giới tính và các khái niệm liên quan đến giới tính
- Khái niệm giới tính
Theo wikipedia, giới tính là một khái niệm xuất phát từ môn sinh học, chỉnhững đặc điểm khác biệt về cấu tạo cơ thể, liên quan đến chức năng sinh sản củanam giới và nữ giới Đây là những đặc điểm khác biệt chỉ có ở phụ nữ hoặc namgiới Cụ thể là phụ nữ mang thai, sinh con, cho con bú, nam giới có râu, sản xuất ratinh trùng để thụ thai… Những khác biệt nêu trên giữa phụ nữ và nam giới gọi làkhác biệt sinh học, mang tính tự nhiên Sự khác biệt sinh học giữa phụ nữ và nam
giới được gọi là giới tính
Trang 3Theo SEAGEP (Chương trình bình đẳng giới khu vực Đông Nam Á thuộc
Ủy ban quốc gia vì sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam, 2001) định nghĩa : Giới tính là
sự khác biệt về mặt sinh học giữa nam giới và phụ nữ không thể thay đổi được Chỉ
có một số khác biệt nhỏ về vai trò của nam và nữ về mặt sinh học và sinh lý trên cơ
sở giới tính Ví dụ như việc mang thai, sinh nở và sự khác biệt về sinh lý có thể là
nội hàm của giới tính rộng hơn Phân tích khái niệm thấy rằng: xét theo nguồn gốc
sinh học thì giới tính được quy định bởi nhiễm sắc thể X (nữ giới) và nhiễm sắc thể
XY (nam giới) Sự kết hợp các nhiễm sắc thể X và Y sẽ sản sinh ra thế hệ F1…Theo nguồn gốc xã hội, giới tính còn có đặc điểm của xã hội đó là tác phong, tínhtình, những đặc điểm về giới của con người chỉ thông qua và hình thành qua sựgiao tiếp với những người xung quanh dưới ảnh hưởng của giáo dục gia đình, nhàtrường và xã hội Các mối quan hệ của mỗi người khác nhau sẽ chi phối giới tínhcủa mỗi con người cũng khác nhau, mỗi xã hội phân công lao động khác nhau theochuẩn mực đạo đức, văn hóa từ nguồn gốc sinh học sẽ tạo nên vai trò của giớitrong xã hội cũng khác nhau
Trang 4- Phân biệt Giới và Giới tính
Giới thường bị nhầm lẫn với Giới tính, theo tổ chức Y tế thế giới WHO,
“Giới chỉ vai trò, hành vi, các hoạt động và các thuộc tính do quan niệm xã hộihình thành nên được coi là chuẩn mực của nam giới và nữ giới” Nếu giới tính làchỉ những đặc trưng về mặt sinh học thì giới chỉ những đặc trưng về mặt xã hội dodạy và học mà có được, có sự khác biệt giữa vùng miền, thay đổi theo thời gian
- Một số thuật ngữ liên quan đến giới tính
Đầu thế kỷ XXI, người Việt Nam dần dần quen thuộc với một số thuật ngữmới về giới tính như: dị tính, đồng tính, song tính, nhận dạng giới, chuyển giới
TS Khuất Thu Hồng – chuyên gia số 1 về giới và tình dục học Việt Nam phân tích:
“ Khi ai đó nói rằng anh ta hoặc chị ta là người đồng tính có nghĩa là anh ta hoặc chị ta chỉ bị hấp dẫn tình dục bởi người cùng giới với mình Người dị tính chỉ bị hấp dẫn tình dục bởi người khác giới Trong khi đó người song tính hay còn gọi là lưỡng tính bị hấp dẫn tình dục bởi cả người cùng giới và người khác giới” [18, tr.278] “ Nhận dạng giới là cảm nhận của cá nhân về đặc điểm, giá trị và các mối
quan hệ của mình như là nam giới, phụ nữ hay của một giới khác nữa Căn cứ theođặc điểm của bộ phận sinh dục ngoài mà một người từ khi sinh ra được coi là manggiới tính nam hay giới tính nữ và được nuôi dạy để trở thành phụ nữ hay nam giớitheo các khuôn mẫu và chuẩn mực tương ứng… ” [25, tr.278] “ Một số ngườikhông chấp nhận giới được gán cho mà tự coi mình hoặc muốn được những người
xung quanh coi là thành viên của giới khác Những người này được gọi là chuyển giới ”[3, tr.279] Những năm gần đây, cùng với sự hoàn thiện của phương pháp
phẫu thuật chuyển đổi giới tính, việc xác định giới tính di truyền và tái xác địnhgiới tính ngày càng trở nên nhạy cảm hơn Vì vậy, quan niệm về giới tính cũngnhạy cảm hơn và được mở rộng hơn
Trang 5Giới tính được xác định dựa trên sự tự nhận thức của bạn về bản thân không
phụ thuộc vào cấu tạo bộ phận sinh dục từ khi ra đời Quan niệm này phản ánh suynghĩ, thái độ về giới tính, khuynh hướng tình dục hiện nay trong một bộ phận côngchúng, trong đó có thanh thiếu niên
1.1.2 Khái niệm giáo dục
PGS.TS Phạm Viết Vượng quan niệm “Giáo dục là hiện tượng xã hội đặcbiệt, bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội củacác thế hệ loài người ” [3, tr.5] Định nghĩa này nhấn mạnh đến sự truyền đạt vàlĩnh hội giữa các thế hệ, nhấn mạnh đến yếu tố dạy học, nhưng không thấy nói đếnmục đích sâu xa hơn, mục đích cuối cùng của việc đó
Nhà triết học, nhà tâm lí học và nhà cải cách giáo dục người Mỹ JohnDewey (1859 – 1952) thì cho rằng : “Giáo dục là khả năng của loài người để đảmbảo tồn tại xã hội” Như vậy, John Dewey cũng đề cập đến việc truyền đạt nhưngông nói rõ hơn mục tiêu cuối cùng của việc giáo dục, dạy dỗ
Trong tiếng Việt, từ ngữ “Giáo dục” có nghĩa: giáo là chỉ bảo, uốn nắn, biếnđổi và làm cho hoàn hảo Dục là bản chất hoặc tính khí con người cần được uốnnắn chỉ bảo Vậy giáo dục là tiến trình uốn nắn, hướng dẫn con người ngày càngtrở nên toàn diện Muốn thực hiện tiến trình đó, giáo dục cần sự hiện diện đồnghành của nhà giáo dục và người được giáo dục, nó vừa mang tính trao ban, vừa rèncặp và tư vấn, nhằm chuẩn bị những kiến thức và kỹ năng cần thiết, hoặc làm thayđổi hành vi có hại bằng hành vi có lợi Giáo dục cũng là quá trình giao tiếp haichiều qua đó người dạy và người học cùng chia sẻ hiểu biết, kinh nghiệm và cùnghọc tập lẫn nhau
Có thể kết luận rằng, giáo dục là sự hoàn thiện của mỗi cá nhân, đây cũng là
mục tiêu sâu xa của giáo dục; người giáo dục, hay có thể gọi là thế hệ trước, cónghĩa vụ phải dẫn dắt, chỉ hướng, phải truyền tải lại cho thế hệ sau tất cả những gì
Trang 6có thể để làm cho thế hệ sau trở nên phát triển hơn, hoàn thiện hơn Với ý nghĩa
đó, giáo dục đã ra đời từ khi xã hội loài người mới hình thành, do nhu cầu của xãhội và trở thành một yếu tố cơ bản để làm phát triển loài người, phát triển xã hội 1.1.3 Khái niệm giáo dục giới tính
Theo wikipedia, giáo dục giới tính là một thuật ngữ rộng miêu tả việc giáo
dục về giải phẫu sinh dục, sinh sản, quan hệ tình dục, sức khỏe sinh sản, các quan
hệ tình cảm, quyền sinh sản và các trách nhiệm, tránh thai, và các khía cạnh kháccủa thái độ tình dục loài người Những cách giáo dục giới tính thông thường làthông qua cha mẹ, người chăm sóc, các chương trình trường học và các chiến dịchsức khỏe cộng đồng
Bác sĩ Đào Xuân Dũng – chuyên gia tình dục học, y khoa Việt Nam địnhnghĩa : “Giáo dục giới tính trước hết là phải tôn trọng tâm lý lứa tuổi, mỗi độ tuổiphải có cách giáo dục khác nhau Nói một cách đơn giản, mục đích của giáo dụcgiới tính bảo vệ sức khỏe và cung cấp các kỹ năng cần thiết để xây dựng mối quan
hệ lành mạnh và có trách nhiệm giữa hai giới” [10, tr.4]
Nhà nghiên cứu V.Vladi – D.CapuXtin chỉ rõ : “Giáo dục giới tính là bộphận không thể tách rời của giáo dục đạo đức, gắn liền với một loạt các vấn đềgiáo dục học và y học Nó giúp cho trẻ hiểu biết được vai trò của con trai hoặc congái, của một thanh niên hoặc một phụ nữ, tiếp đó là phải hiểu vai trò của người đànông hoặc người đàn bà, cả vai trò của người chồng hoặc người vợ, người bố hoặcngười mẹ cho phù hợp với các nguyên tắc đạo đức xã hội…” [13, tr.5]
Như vậy có thể hiểu giáo dục giới tính là một khoa học và nghệ thuật dạy
cho con người có kiến thức, kỹ năng, có đạo đức và hành vi lành mạnh, bảo vệ sức
Trang 7khỏe cho bản thân, xây dựng một nhân cách phù hợp với mong muốn của xã hội vàhình thành mối quan hệ có trách nhiệm trong tình bạn cũng như tình yêu.
1.1.4 Vấn đề đồng tính – một khía cạnh của giáo dục giới tính
Trong nội hàm của giới tính và giáo dục giới tính có đề cập đến sự ý thức
về giới tính, quan hệ tình dục và các thái độ tình dục của con người Thời gian gầnđây các khuynh hướng về giới tính và tình dục đang phát triển trong xã hội khôngchỉ ở Việt Nam mà còn ở các nước tiên tiến Theo nghiên cứu của các nhà khoahọc tại hội thảo « Người đồng tính, song tính, chuyển giới: Những qui định phápluật và quan điểm cộng đồng » tổ chức tại Hà Nội ngày 10/5/2013, tỉ lệ người đồngtính, song tính chiếm 3% dân số nước ta tức 1,65 triệu người, trong khi đó ngườichuyển giới chiếm khoảng 1 – 2% Mặc dù ở Việt Nam không có sự kỳ thị và cấmđoán gay gắt như các quốc gia khác nhưng tư tưởng Nho giáo và các giá trị giađình từ xưa khiến cho những người đồng tính, chuyển giới có sự thận trọng, giấudiếm bản thân trong các mối quan hệ ứng xử
Luật Hôn nhân và gia đình tại chương II, điều 10, khoản 5 ban hành vàotháng 6 năm 2000 qui định cấm hôn nhân đồng giới Chỉ thị 54 của Ban Bí thưTrung ương ĐCSVN về tăng cường lãnh đạo phòng chống HIV/AIDS trong tìnhhình mới ban hành ngày 30/11/2004 là tài liệu đầu tiên của Đảng nhắc đến quan hệtình dục đồng giới Chỉ thị kêu gọi “Xây dựng nhận thức đúng về nguy cơ và hiểmhọa của dịch HIV” trong đó nam tình dục đồng giới là nhóm nguy cơ cao Tại ViệtNam, tính đến đầu năm 2012, có 126.625 thanh thiếu niên dưới 29 tuổi bị nhiễmHIV Vậy quan hệ đồng giới có phải là vấn đề gây nhiều nguy cơ cho xã hội? Cácnghiên cứu xã hội học của TS Khuất Thu Hồng và các cộng sự về vấn đề “Namquan hệ tình dục đồng giới ở Hà Nội: chân dung xã hội và một số vấn đề sức khỏetình dục” từ năm 2005 đã chứng minh rằng chính sự kỳ thị đã hạn chế tiếp cận đến
Trang 8thông tin về sức khỏe tình dục và do đó làm tăng nguy cơ của nhóm nam quan hệtình dục đồng giới đối với lây nhiễm HIV và các bệnh dễ lây nhiễm qua đường tìnhdục khác
Cho đến nay kết quả của quá trình dân chủ hóa, tuyên truyền những văn bảnchính sách mới về HIV/AID của Đảng và Nhà nước trên phương tiện thông tin đạichúng góp phần mở rộng nhận thức và hiểu biết cho công chúng Những thay đổitrong quan điểm về tự do cá nhân, sự cởi mở trong nhận thức xã hội về các vấn đềtình dục đã khiến cho khuynh hướng tình dục đồng giới trở nên rõ nét hơn trongđời sống xã hội Sự can thiệp của một số tổ chức xã hội đã hỗ trợ những ngườiđồng giới sống lành mạnh và an toàn hơn Các chuyên gia y tế, sức khỏe, các nhànghiên cứu khoa học và các nhà báo đã thực sự gia công trong việc tìm tòi kiếnthức, hiểu rõ hơn về khuynh hướng mới này Thực chất đồng tính là một bệnh lýbẩm sinh, số lượng những người bị đồng tính bẩm sinh rất hiếm Số còn lại hầu hết
là đồng tính “giả” Họ thường là các thanh niên trẻ, bị bạn bè rủ rê lôi cuốn nêncũng quan hệ tình dục với người cùng giới để tỏ ra “chịu chơi”mặc dù họ hoàntoàn bình thường về sinh lý, tâm lý Theo các chuyên gia, chính môi trường giađình, sự chăm sóc, cách giáo dục của bố mẹ và sự tương tác của cuộc sống xungquanh gây ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến căn bệnh này Vì vậy một số bậcphụ huynh khi thấy đứa con còn nhỏ mà có biểu hiện không đúng với giới tính đãđưa con đi thăm khám và tìm cách giúp con mình sống đúng với giới tính thật.Chính truyền thông đại chúng đã góp phần phổ biến, tạo ra dư luận xã hội về vấn
đề đồng giới Trong một cuộc phỏng vấn trên Vietnamnet.vn năm 2004, bà Lê ThịHoài Thu – Chủ niệm Ủy ban Các Vấn đề Xã hội của Quốc hội nêu quan điểm
“Chỉ có những nhà khoa học trên cơ sở nghiên cứu về tâm sinh lý của con người,giúp cho thanh niên xác định được việc đồng tính là tốt hay xấu Nếu như nókhông phương hại đến sức khỏe, không hại gì đến đạo đức lối sống thì không nên
Trang 9cấm! Nếu nó phương hại đến cuộc sống của con người, của thanh niên, các nhàkhoa học nên khuyên thanh niên: không nên yêu người cùng giới, nhất là khôngnên sinh hoạt tình dục Nên tập trung cho công tác tuyên truyền giáo dục cho thanhniên, tổ chức những hoạt động bổ ích thì những cái không lành mạnh sẽ bị lất át1”Hiện tượng đồng tính luyến ái ở ta chưa phổ biến, nó chỉ ở trong một bộ phậnkhông nhiều đối với nam nữ thanh niên Theo thời gian, vấn đề mới này đang nhậnđược sự quan tâm nghiêm túc của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sáchpháp luật Tuy nhiên nó không phải là vấn đề cảnh báo cấp thiết như tỉ lệ nạo pháthai đang xếp hàng đầu khu vực châu Á và thế giới, ảnh hưởng nghiêm trọng đếnchất lượng cuộc sống của thanh thiếu niên Việt Nam Ngoài ra quan hệ đồng tínhcũng không phải là mảng đề tài phổ biến, dễ tiếp cận với các chương trình truyềnhình Chính vì vậy trong phạm vi nghiên cứu đề tài nhỏ hẹp, người viết sẽ tập trungphân tích những vấn đề thời sự về sức khỏe giới tính hiện nay đang phổ biến trêncác kênh truyền hình chuyên biệt Dù là giới tính nào thì mục đích chung của tuyêntruyền giáo dục giới tính là định hướng, nâng cao nhận thức cho thanh thiếu niên
có được lối sống lành mạnh, an toàn trong cộng đồng xã hội
1.1.5 Khái niệm thanh thiếu niên
Thanh thiếu niên là một giai đoạn chuyển tiếp thể chất và tinh thần trong sự
phát triển của con người diễn ra giữa giai đoạn trẻ em và trưởng thành Sự chuyểntiếp này liên quan tới những thay đổi về sinh học, xã hội và tâm lý, trong đó nhữngthay đổi về sinh học và tâm lý là dễ nhận thấy nhất
Một số quan điểm phân loại lứa tuổi thanh thiếu niên:
Năm 1998, Tổ chức y tế thế giới (WHO), Quỹ nhi đồng liên hiệp quốc(UNICEF) và Quỹ dân số liên hiệp quốc (UNFPA) đã thống nhất phân loại nam nữ
1 Vietnamnet 11/11/2004
Trang 10còn trẻ tuổi thành 3 loại: vị thành niên (adolescent) 10-19 tuổi, thanh niên (youth)15-24 tuổi, người trẻ (young people) 10-24 tuổi Với định nghĩa này, vị thành niên(VTN) chiếm 20% dân số thế giới.
Tuổi vị thành niên được phân định thành 3 giai đoạn (hoặc 3 nhóm):
Vị thành niên sớm: từ 10-14 tuổi
Vị thành niên trung bình: từ 15 - 17 tuổi
Vị thành niên muộn: từ 18 - 19 tuổi
Chương trình Sức khỏe sinh sản/ Sức khỏe tình dục vị thành niên – thanhniên của khối Liên minh châu Âu (EU) và Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA)lấy độ tuổi thanh thiếu niên là 15 – 24 tuổi
Ở Việt Nam, Hội KHHGĐVN xác định vị thành niên từ 10 – 19 tuổi, thanhthiếu niên là độ tuổi từ 10 – 24 tuổi Trẻ em được luật pháp bảo vệ chăm sóc giáodục là dưới 16 tuổi
Theo Luật Thanh niên được thông qua vào ngày 29/11/2005 tại kỳ họp thứ 8Quốc hội khóa XI và được Chủ tịch nước công bố tại lệnh số 24/2005/L/CTN ngày09/12/2005 thì độ tuổi của thanh niên là từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi
Nhìn chung, các tổ chức xã hội và pháp luật quy định tương đối giống nhau
về lứa tuổi thanh thiếu niên được xác định là 10 – 24 tuổi Tuy nhiên ba kênhtruyền hình được khảo sát trong đề tài nghiên cứu này lại xác định độ tuổi khán giảkhác nhau Kênh VTV6 hướng tới lứa tuổi là 20+-5 bởi đó là lứa tuổi mà nhữngbạn trẻ ở ngưỡng cửa cuộc đời đối diện với những suy nghĩ, mâu thuẫn khi bắt đầubước chân ra thế giới bên ngoài gia đình Kênh VTV2 là kênh khoa học giáo dụccho tất cả mọi người, O2TV chuyên về sức khỏe, 2 kênh này cùng hướng tới độtuổi vị thành niên theo luật định từ 10 đến dưới 20 tuổi, vì có những chương trình
Trang 11khác dành cho trẻ em dưới 10 tuổi và người trưởng thành Vì độ tuổi khán giả mụctiêu của ba kênh khá chênh lệch nên người viết lựa chọn độ tuổi thanh thiếu niên
để khảo sát trong đề tài theo qui định của pháp luật tức là từ 10 đến 24 tuổi Cáchxác định độ tuổi liên hệ mật thiết đến nội dung và cách thể hiện của chương trìnhphù hợp với từng nhóm khán giả mục tiêu của từng kênh
1.1.6 Giáo dục giới tính cho thanh thiếu niên
Do quan niệm hẹp về giới tính nên đã từng có quan niệm phiến diện cho
rằng, giáo dục giới tính chỉ là việc khai sáng những kiến thức về sinh lý và tìnhdục, nên vấn đề này bị phản đối và có quan niệm cũng cho rằng : tuyên truyền giáodục giới tính là “vẽ đường cho hươu chạy” Thanh thiếu niên hiện nay có điều kiệntiếp xúc sớm với nhiều nguồn thông tin nhưng do thiếu hiểu biết hoặc hiểu chưađúng, không được gia đình, nhà trường giáo dục đúng đắn nên dễ dẫn đến nhữnghành vi thiếu trách nhiệm, thiếu văn hóa và đạo đức Sau đây là những con số cảnhbáo về vấn đề này:
-Bảng số liệu thống kê các báo cáo của Tổng Cục Cảnh Sát, GuttmacherInstitute và Hội Kế hoạch hoá Gia đình Việt Nam về tình hình phát triển giới tính
của thanh thiếu niên trong nước trong năm 2011 đưa ra các con số: 1000 vụ xâm hại tình dục diễn ra hàng năm 1/5 những ca nạo phá thai/ năm ở độ tuổi từ 15 đến
19 Dẫn đầu danh sách các quốc gia có tỉ lệ phá thai cao nhất Đông Nam Á và thứ
5 thế giới với 2 triệu lượt phá thai/ năm
- Năm 2012, có 126.625 thanh thiếu niên dưới 29 tuổi bị nhiễm HIV
(nguồn : Văn phòng UNESCO tại Việt Nam)
- 1/3 thanh niên từng có mối quan hệ tình cảm không làm bất cứ điều gì để đảm bảo an toàn vì các em không thấy có bất cứ nguy cơ gì, chỉ có 1/10 cô gái mang theo bao cao su và 1/3 nam giới làm việc này… (Báo cáo của Trung tâm
Trang 12Sáng kiến Sức khỏe và dân số (CCIHP) khảo sát trong học sinh sinh viên tháng12/2013).
Những hệ lụy mà thanh thiếu niên, đặc biệt là nữ giới gặp phải như: HIV vàcác căn bệnh lây nhiễm qua đường tình dục, vô sinh, không có được hạnh phúc giađình thật sự, nhiều bạn trẻ phải làm mẹ sớm nhưng chưa đủ kiến thức, kỹ năngcũng như tài chính để nuôi nấng đứa trẻ, bản thân cơ thể người mẹ trẻ chưa pháttriển hoàn thiện nên không đủ sức đề kháng để chống chọi lại bệnh tật… Đó lànhững nỗi đau mà về sau này những bạn nữ tuổi vị thành niên mới hiểu thấu Đócòn là một tương lai để học tập, xây dựng cuộc sống với nhiều cơ hội hứa hẹn củatuổi trẻ nhưng không thể thực hiện được,… Bác sĩ Lê Thị Kim Dung – Phó Giámđốc Viện Phát triển sức khỏe RAFH, chuyên gia tư vấn trên kênh O2TV nhận định
“Phải giáo dục sức khỏe tình dục để làm sao mỗi người vẫn hưởng thụ những sungsướng của tình dục mà vẫn an toàn” Chính vì vậy, giáo dục giới tính cho thanhthiếu niên là giúp các em xây dựng một tương lai an toàn, khỏe mạnh và hạnhphúc
Giáo dục giới tính là vấn đề hết sức tế nhị, đòi hỏi gia đình, nhà trường,
cộng đồng xã hội cùng chung tay hỗ trợ Giáo dục giới tính cho thanh thiếu niên sẽgiúp các em có cơ hội được biết thêm kiến thức về sức khỏe sinh sản, sức khỏe tìnhdục; được bày tỏ tâm tư của mình với gia đình, nhà trường, bạn bè, được gia đình
và xã hội lắng nghe, chia sẻ; hiểu những chuẩn mực và giá trị của đời sống gia đìnhliên quan đến hành vi tình dục GDGT là nhằm giúp các em tiếp cận các phươngpháp chăm sóc sức khỏe bản thân, phòng tránh bị xâm hại; hiểu về hậu quả của cáchành vi tính dục và các rủi ro nếu bị lây nhiễm các bệnh tình dục, gây hệ lụy cho cả
xã hội Các em cần được giáo dục để hiểu về các quyền, nghĩa vụ và trách nhiệmvới bản thân, với người khác giới và đồng giới… Từ những hiểu biết đó các em sẽ
Trang 13biết cách xây dựng các mối quan hệ tình cảm lành mạnh, tôn trọng, bình đẳng giữanam và nữ; xây dựng hài hòa giữa quyền lợi cá nhân và trách nhiệm xã hội.
1.2 Những nội dung thuộc phạm trù giáo dục giới tính
Theo tổ chức Y tế thế giới WHO, giáo dục giới tính bao gồm: sự phát triểncủa giới tính, sức khỏe sinh sản, các mối quan hệ cá nhân, tình cảm, về ngoại hình,
về vai trò của giới
Nội dung của giáo dục giới tính bao gồm :
- Giúp các em có những hiểu biết về các phương diện sinh học, giải phẫu sinh lý,tâm lý, xã hội,… có liên quan đến sự khác nhau giữa 2 giới, những quy luật pháttriển theo từng giai đoạn của lứa tuổi để các em có thể làm chủ được bản thân
- Tác động hình thành, củng cố ở các em những phẩm chất đặc trưng của từng giới,văn hóa ứng xử, ý thức và thói quen hành động theo các chuẩn mực đạo đức –thẩm mỹ trong quan hệ giữa 2 giới trên bình diện cá nhân, góp phần làm nên vẻđẹp của từng người, sự tự hào về giới mình, về bản thân giúp các em trở thành mộtđại diện tích cực của giới mình
- Hiện thực hóa quyền trẻ em về phương diện này, giáo dục giới tính đáp ứngquyền tiếp cận thông tin về quy luật phát triển tâm sinh lý lứa tuổi, các vấn đề liênquan đến giữ gìn bảo vệ sức khỏe sinh sản và giúp các em phòng tránh bị xâm hạitình dục (bao gồm bị lạm dụng tình dục và bị bóc lột tình dục) Trẻ em có quyềnđược bảo vệ khỏi mọi hình thức bóc lột tình dục trong đó có lạm dụng tình dục
- Giúp các em biết giữ gìn vệ sinh cơ thể, bảo vệ sức khỏe sinh sản và hiểu biết cảnhững vấn đề về sức khỏe sinh sản (khi các em đã bước vào tuổi dậy thì), hìnhthành xu hướng tính dục lành mạnh, góp phần giúp tuổi trẻ định hướng và chuẩn bị
để bước vào hôn nhân và cuộc sống gia đình
Trang 14Tóm lại, nội dung của GDGT gồm : giáo dục sức khỏe sinh sản, giáo dục vềgiới và tâm sinh lý giới tính, giáo dục quyền – ý thức trách nhiệm của TTN trongcác mối quan hệ.
Như vậy, giáo dục giới tính là một phần rất cần thiết, không thể tách rời quá
trình giáo dục toàn diện nhân cách đang trưởng thành Một trong số các quyền trẻ
em là được giáo dục toàn diện để phát triển hết tiềm năng (điều 29 – Việt Nam vàcác văn kiện quốc tế về quyền trẻ em – 1997) Đó là một quá trình phức tạp, lâudài, liên tục, tùy theo từng giai đoạn lứa tuổi mà hình thức tuyên truyền sao chokhông quá sớm gây tò mò hoặc lo lắng không cần thiết, nhưng cũng không muộn
để xảy ra những điều đáng tiếc do trẻ không được biết
1.3 Tầm quan trọng của giáo dục giới tính cho thanh thiếu niên
1.3.1 Đặc điểm tâm sinh lý của thanh thiếu niên
Tuổi dậy thì là thời kỳ trung gian giữa trẻ con và người lớn, đó là giai đoạnphân biệt hóa giới tính mạnh nhất như thay đổi về cơ quan sinh dục, phát triển đặctính sinh dục phụ và thay đổi kích thước hình thái cơ thể… Những đặc tính này cóảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển sinh lý, tâm lý của lứa tuổi thiếu niên Giaiđoạn tuổi dậy thì là thời kỳ then chốt của phát triển tâm lý với những biến độngmãnh liệt về tâm lý
Giai đoạn khoảng từ 5 – 8 tuổi, trẻ đã có sự phân biệt rõ rệt giữa con trai vàcon gái Trong gia đình, con gái thường theo mẹ còn con trai thường theo bố
Giai đoạn dậy thì ở nữ từ 12 – 15 tuổi còn ở nam dậy thì muộn hơn so với
nữ, từ 14 – 16 tuổi Giai đoạn dậy thì chính được tính ở nữ từ lúc thấy kinh nguyệtlần đầu tiên, còn ở nam được tính từ lúc xuất tinh đầu tiên về đêm (còn gọi là hiệntượng mộng tinh) Hiện tượng này thể hiện sự trưởng thành về mặt sinh lý
Trang 15Qua các công trình nghiên cứu về hiện tượng dậy thì ở lứa tuổi vị thành niêngần đây và sự phản ánh của các phương tiện truyền thông về sự phát triển nhanhchóng của đời sống xã hội lên thế hệ trẻ ngày nay cho thấy, hiện tượng dậy thì vềmặt sinh lý và tâm lý ở lứa tuổi vị thành niên càng ngày càng sớm hơn so với trướckia vì chế độ ăn uống đầy đủ, đời sống sinh hoạt vật chất và tinh thần được nângcao.
Có thể nói đặc trưng tiêu biểu nhất của tuổi dậy thì là sự phát triển nhanhđược bộc lộ ở hệ cơ, các em trai có một lượng tế bào rất lớn nên rất khỏe, các mô ởdưới da của các em gái và em trai giảm đi một cách đáng kể Sự biến đổi này dẫnđến sự biến đổi sinh lý trong cơ thể của các em Biểu hiện tiêu biểu là, con trai thìcao lên, vai rộng ra, vỡ giọng, có râu, còn các em gái thì tròn trịa dần, xương chậuthì phát triển; các bộ phận sinh dục cũng thay đổi, có kinh nguyệt, ngực nở,…
Về mặt tâm lý, tính tình : trong giai đoạn này tâm tính các em không ổnđịnh, giữa hai trạng thái tích cực và tiêu cực, yêu và ghét, vui vẻ và buồn nản, hấptấp và bình tĩnh, cáu bẳn và bình ổn,… Ở lứa tuổi này, do chưa có nhận thức đầy
đủ với tính phức tạp của xã hội, chưa hiểu thấu tình hợp lý và tính khả thi tronghành vi của bản thân, cũng chưa xác lập được một nhân sinh quan đúng đắn, nêndẫn đến những xao động lớn trong tính tình Nhìn theo hướng phát triển cá tính, ởthời kỳ này sự tự quan sát, tự đánh giá, tự thể hiện,… được tăng cường, bắt đầu cócảm nghĩ mình là người lớn Những biến đổi về sinh lý dẫn đến biến đổi về tâm lý,
ý thức được sự khác nhau giữa hai giới, bắt đầu có sự quý mến, thẹn thùng, xấu hổ.Khi thân thể đã phát triển đến mức gần như người lớn, thanh niên nam nữ thíchgần nhau, nảy sinh tình cảm và mến mộ nhau Lứa tuổi này ưa ảo tưởng, luôn nghĩ
về những cái đẹp tròn trịa hạnh phúc, thuận lợi, lý tưởng, nhưng vì sự hạn chế củanhiều điều kiện, hiểu biết có hạn, nên nếu lý tưởng bị đỗ vỡ là tính tình cũng sụp
đổ theo Sức kiềm chế kém (mừng, giận, buồn, vui), những tình cảm này thường
Trang 16bộc phát hết sức mãnh liệt, khi tình cảm bất ổn, rất dễ bị kích động, cực đoan, thôbạo, bất chấp hậu quả… Trong quá trình trưởng thành, tâm lý thanh thiếu niênthường phát triển không thăng bằng, nếu không chỉ dẫn kịp thời và đúng đắn, sẽnảy sinh rất nhiều mâu thuẫn Tính độc lập trong tư duy nếu không được phát triểnđúng hướng sẽ trở nên tự tin mù quáng, lệch lạc Ba nét lớn trong tâm lý thanhthiếu niên là tích cực, mâu thuẫn, tiêu cực đều được phản ánh khác nhau trong giaiđoạn tuổi dậy thì.
Về khía cạnh giới tính, trong giai đoạn tuổi vị thành niên, nữ phát triển vềmọi mặt sớm hơn nam nên dễ bước vào con đường tình dục không an toàn Các
em nam có nhu cầu tình dục cấp bách, dữ dội, một khi đã có điều kiện nảy sinhham muốn thì không tùy thuộc vào tình yêu có sâu sắc và bền vững hay không và
ít khi có đủ bình tĩnh, đủ tinh thần trách nhiệm để sử dụng các biện pháp tránhthai Do vậy, nam dễ có những hoạt động tình dục không kiềm chế được, dẫn đếnnhững bạo lực về tình dục đối với nữ ít tuổi hơn Nam thường ít quan tâm đếnnhững biện pháp tránh thai, ít quan tâm đến trách nhiệm Nữ thường nể nang,thiếu hiểu biết, nên dẫn đến có thai ngoài ý muốn rồi nạo phá thai không an toàn
“Có sự khác biệt giữa lứa tuổi từ 13 đến 17 và lứa tuổi trên 18 về hành vi tìnhdục, ngừa thai và sự chấp nhận nguy cơ Lứa tuổi dưới 17 có khuynh hướng ít chú
ý đến những ảnh hưởng lâu dài do hành động của mình gây ra Lứa tuổi nàythường thiếu kiến thức về các phương pháp ngừa thai, dễ có thai ngoài ý muốn,
dễ mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục Đồng thời lứa tuổi này cũng dễ bịchấn động về tâm lý” [7, tr.19]
1.3.2 Vai trò của thanh thiếu niên trong cộng đồng xã hội
Trong mọi thời kỳ, với mỗi quốc gia, thanh thiếu niên bao giờ cũng có vaitrò hết sức to lớn, họ là sức sống hiện tại và tương lai của dân tộc Năm 1925, Bác
Trang 17Hồ đã chỉ rõ: “Một dân tộc muốn hồi sinh, trước hết phải hồi sinh thanh niên, nếuthanh niên không chịu giác ngộ, không đủ nghị lực, không còn sức sống, khôngđược tổ chức lại, chỉ chìm đắm trong rượu cồn và thuốc phiện thì dân tộc có nguy
cơ bị diệt vong” Nghị quyết TW4 khoá VII Đảng ta đã khẳng định: “Vấn đề thanhniên phải đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát huy nhân tố và nguồn lực conngười… Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước ta bước vào thế kỷXXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không… phần lớn tuỳ thuộcvào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng và rèn luyện thế hệ thanh niên” Điều
14 Luật Thanh niên sửa đổi năm 2005 quy định “Quyền và nghĩa vụ của thanh niêntrong bảo vệ sức khoẻ, hoạt động thể dục, thể thao”: “Thanh niên được bảo vệ,chăm sóc, hướng dẫn nâng cao sức khoẻ, kỹ năng sống lành mạnh, phòng ngừabệnh tật; được chăm lo phát triển thể chất; tích cực tham gia các hoạt động thể dục,thể thao, rèn luyện thân thể Phòng, chống HIV/AIDS; phòng, chống ma tuý và các
tệ nạn xã hội khác”
Vai trò của thanh niên với cộng đồng xã hội, với quốc gia dân tộc đã đượcĐảng và Bác Hồ nhận định trong từng giai đoạn của lịch sử dân tộc Trong thời đạihội nhập hiện nay, giới trẻ đang ngày càng khẳng định vị trí của mình trong sựnghiệp phát triển của đất nước, tiếng nói của họ có vai trò quan trọng trong mọidiễn đàn trong nước và quốc tế Những thành tích họ đạt được trong lĩnh vực giáodục, sáng tạo khoa học kỹ thuật góp phần đưa vị thế đất nước ngang hàng với bèbạn năm châu Các phong trào xã hội vận động lực lượng thanh thiếu niên tham gialàm nòng cốt, xây dựng những tấm gương tiêu biểu cho trí tuệ, lòng nhiệt huyết,bản lĩnh đứng mũi chịu sào trước khó khăn, “đâu cần thanh niên có, đâu khó cóthanh niên” Xét về cơ cấu dân số, nước ta có dân số khá trẻ, lực lượng thanh thiếuniên chiếm khoảng 40% dân số, đây là một lợi thế về nguồn nhân lực trí tuệ phục
vụ cho sự nghiệp phát triển của đất nước sau này nhưng đồng thời cũng tạo ra sức
Trang 18ép về các vấn đề xã hội khác Nhận thấy tầng lớp thanh thiếu niên có vai trò vớicộng đồng xã hội, công tác tuyên truyền, định hướng, bồi dưỡng về kiến thức, đạođức, lối sống cho thanh thiếu niên càng phải được chú trọng và có sự quan tâmđúng mức, tạo nền tảng giúp các bạn trẻ có thể chủ động lựa chọn con đường đúngđắn, phát triển tương lai cho bản thân và cho đất nước sau này
1.3.3 Những thách thức đặt ra với lứa tuổi thanh thiếu niên
Báo cáo của quỹ Nhi đồng LHQ về “Tình hình trẻ em thế giới 2011”: cứ 10trẻ vị thành niên thì có 9 người sống tại các quốc gia đang phát triển, là nhữngnước có nhiều khả năng phải gánh chịu các tác động của sự xuống cấp môi trường,thất thoát các nguồn tài nguyên thiên nhiên thiết yếu, tình trạng mất an ninh lươngthực và nước trầm trọng, những thiệt hại có liên quan đến khí hậu, dịch vụ y tế vàchất lượng cuộc sống không đảm bảo,… có thể để lại những hậu quả lâu dài gâyhủy hoại cuộc sống và các triển vọng trong cuộc sống của người chưa thành niên,
có khả năng làm suy giảm sức khỏe và dinh dưỡng cũng như gây gián đoạn việchọc hành của các em… Trong bối cảnh đó, sức khỏe vị thành niên là một trongnhững thách thức nghiêm trọng nhất đối với những nhà hoạch định chiến lược pháttriển…
Cũng như các quốc gia đang phát triển khác, thanh thiếu niên Việt Namđang phải gánh chịu ảnh hưởng từ những mối đe dọa có tính toàn cầu đó, nhữngvấn đề mà thế hệ đi trước không phải gánh chịu nhiều như thế hệ trẻ hôm nay vàmai sau Có 10 vấn đề điển hình được coi là những rủi ro mà lứa tuổi này gặpphải như : « tình trạng sức khỏe, HIV, sinh nở và mang thai sớm, suy dinh dưỡng,sức khỏe tinh thần, sử dụng thuốc lá, tác hại của rượu, bạo lực, tổn thương, an toànđường phố »
Theo Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) phối hợp với Trung tâm Thanhthiếu niên Trung ương công bố báo cáo Tình trạng Dân số thế giới năm 2013, ở