LUẬN ÁN: “VẤN ĐỀ LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA SẢN XUẤT VÀ THƯƠNG MAI TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG”

LUẬN ÁN: “VẤN ĐỀ LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA SẢN XUẤT VÀ THƯƠNG MAITRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG”PHẦN MỞ ĐẦU1. Lựa chọn đề tài và tên gọi của luận án:Lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản, được Mác phản ánh trong bộ "Tư bản", làmột mẫu hình, một con đường chuyển nền sản xuất tiểu thủ công nghiệp truyền thống vànông nghiệp ở nhiều quốc gia, của nhiều dân tộc lên thành nền đại công nghiệp, biến cảinền sản xuất hàng hoá nhỏ thành nền sản xuất lớn tư bản hiện đại, trong đó nổi bật lên làvai trò của hiệp tác và phân công, vai trò của các ngành thương mại và dịch vụ.

Trang 1

LUẬN ÁN: “VẤN ĐỀ LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA SẢN XUẤT VÀ THƯƠNG MAI TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG”

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lựa chọn đề tài và tên gọi của luận án:

Lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản, được Mác phản ánh trong bộ "Tư bản", làmột mẫu hình, một con đường chuyển nền sản xuất tiểu thủ công nghiệp truyền thống vànông nghiệp ở nhiều quốc gia, của nhiều dân tộc lên thành nền đại công nghiệp, biến cảinền sản xuất hàng hoá nhỏ thành nền sản xuất lớn tư bản hiện đại, trong đó nổi bật lên làvai trò của hiệp tác và phân công, vai trò của các ngành thương mại và dịch vụ

Trong phần IV, phần nói về "sản xuất ra giá trị thặng dư tương đối" (Hay ba giaiđoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản), C.Mác trình bày quá trình hình thành phương thứcsản xuất tư bản chủ nghĩa từ hiệp tác giản đơn đến giai đoạn máy móc và đại côngnghiệp Người đã trình bày sự phát triển của quá trình phân công và hợp tác hoá, sự pháttriển của quá trình sản xuất và lưu thông hàng hoá; liên kết những người sản xuất độc lập

từ kiến tạo quan hệ trao đổi kết quả lao động (sản phẩm), đến chỗ kết hợp hiệp tác trựctiếp ngay trong quá trình sản xuất (quá trình lao động) với nhau; từ chỗ hợp tác giữanhững người lao động trong một xưởng thợ, đến chỗ hiệp tác và kết hợp giữa các côngtrường thủ công thành công trường thủ công lớn hơn, giữa các công ty, xí nghiệp thànhcác công ty, xí nghiệp lớn hơn, làm cho quy mô của các doanh nghiệp ngày một lớn vàquá trình tích tụ và tập trung tư bản ngày càng mạnh mẽ Quá trình đó được diễn ra từnhững quan hệ nội tại, phát triển từ thấp đến cao, từ quan hệ ban đầu ngẫu nhiên lỏng lẻocho đến lúc bền chặt cố kết và hoà hợp với nhau tạo nên một chỉnh thể ngày một lớn hơn

Trong các tác phẩm "Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga", "chủ nghĩa đếquốc giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản" và một loạt tác phẩm bàn về "chính sáchkinh tế mới", Lênin cũng vạch ra các quy luật phát triển của chủ nghĩa tư bản trong giaiđoạn mới và con đường đưa nền sản xuất hàng hoá nhỏ lên chủ nghĩa xã hội thông quachủ nghĩa tư bản nhà nước, thông qua "chế độ hợp tác"… Trong tác phẩm "về tác dụngcủa vàng hiện nay và sau khi chủ nghĩa xã hội hoàn toàn thắng lợi" và một số tác phẩmkhác, Người đề cao vai trò to lớn của thương mại trong việc "liên kết hàng chục triệu tiểunông" lại và liên kết chúng với nền đại công nghiệp, đưa chúng vào quỹ đạo hoạt độngcủa chủ nghĩa xã hội, bằng sự thuyết phục những lợi ích thiết thực trước mắt và lâu dài đểtạo nhanh và rộng sự liên kết ấy Nghĩa là, việc tổ chức quá trình liên kết kinh tế giữa sảnxuất và thương mại sẽ góp phần quan trọng vào việc đưa nền sản xuất hàng hoá (tiểunông) lên sản xuất lớn đại công nghiệp của chủ nghĩa xã hội

Sau này, với nhận thức và những sáng tạo mới mẻ về phương diện lý luận và bằngtài tổ chức của mình, Lênin đã thực hiện trong đời sống kinh tế - xã hội Nga công cuộcliên kết sản xuất tiểu nông với công nghiệp và thương mại và thông qua hoạt động baotiêu của thương mại để đưa một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu ở Liên Xô thành mộtnền kinh tế tiên tiến lúc đó Trong vài chục năm gần đây, vấn đề liên kết kinh tế lại đượcnhiều nhà kinh tế học của các nước xã hội chủ nghĩa đề cập tới ở các khía cạnh sau:

1 Liên kết kinh tế trong sản xuất theo sản phẩm và theo ngành chủ yếu trên lĩnhvực công nghiệp trong phạm vi hệ thống Xã hội chủ nghĩa

Trang 2

2 Liên kết nông - công nghiệp trong phạm vi một vùng và một nước (chủ yếutrong công nghiệp chế biến nông sản, thực phẩm).

3 Liên kết kinh tế giữa khoa học và sản xuất

Ở nước ta, vào đầu những năm 80, kể từ khi có Nghị quyết Hội nghị trung ươngĐảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 6 (khoá IV) với chủ trương "bung ra" trong sản xuất,vấn đề liên kết kinh tế đã nổi lên như một vấn đề nóng hổi của thực tiễn đời sống kinh tế.Đặc biệt sau khi có Nghị quyết của Hội nghị trung ương 3 (khoá VI) với chủ trương pháttriển nền sản xuất hàng hoá nhiều thành phần, thì liên kết kinh tế đã trở thành một hiệntượng "thường nhật" của các doanh nghiệp và ở các địa phương Từ đó, trên các sách,báo, tạp chí, hội nghị, đề tài khoa học, đã có không ít tác giả bàn đến vấn đề liên kết kinh

tế Nhưng cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có

hệ thống về bản chất, nội dung, bước đi và triển vọng của quá trình liên kết kinh tế ởnước ta Hơn nữa, về các vấn đề cơ bản này, còn có những ý kiến khác nhau

Từ sau đại hội lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, chúng ta đã quyết tâmchuyển nền kinh tế từ hoạt động trong cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tếhàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước,

mở rộng quan hệ kinh tế với bên ngoài Thực chất của công cuộc đổi mới kinh tế này lànhằm đưa đất nước thoát khỏi sự trì trệ, nghèo nàn, lạc hậu, đẩy nhanh tốc độ tăng trưởngkinh tế quốc dân và tìm ra con đường phát triển kinh tế ngắn nhất

Thực hiện chủ trương đổi mới đó, đã, đang và sẽ xuất hiện nhiều hình thức kinh tếnăng động, nhiều loại hình doanh nghiệp sản xuất và thương mại khác nhau, thuộc nhiềuhình thức sở hữu thuần khiết hoặc đan xen nhau Hình thức quan hệ kinh tế chủ yếu vàngày càng trở nên phổ biến giữa các doanh nghiệp khác nhau cũng như trong một doanhnghiệp là quan hệ liên kết sản xuất và thương mại Đến lượt mình, nó làm xuất hiệnnhững loại hình doanh nghiệp và quan hệ kinh tế mới phức tạp hơn, nhưng hiệu quả kinh

tế cao hơn, góp một phần nhất định vào việc đưa đất nước từng bước thoát ra khỏi sựkhủng hoảng, trì trệ, giữ vững sự ổn định và phát triển

Tuy nhiên, trong sự vận động, chuyển hoá, "bung ra" ban đầu và trong điều kiệnluật pháp chưa ban hành kịp thời, đầy đủ hoặc chưa thể giải phóng hoàn toàn khỏi tư duy

cũ thì có không ít những quan hệ kinh tế được xem như là "một hiện tượng không lànhmạnh" cần phải "uốn nắn" Vì vậy cần có một công trình nghiên cứu tương đối công phuhơn về thực chất và những vấn đề liên quan của quá trình liên kết kinh tế giữa các doanhnghiệp trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, trong đó đi sâu vào việc liên kếtgiữa sản xuất và thương mại Để một lần nữa minh chứng và trên cơ sở đó khẳng địnhnhững mặt đúng và chưa đúng, những mặt được và chưa được của quá trình liên kết kinh

tế ở nước ta, thực sự làm cho nó trở thành một biện pháp tăng hiệu quả sản xuất-kinhdoanh, tạo công ăn việc làm và tăng thu nhập cho người lao động, góp phần nâng cao tốc

độ tăng trưởng kinh tế quốc dân và quá trình tái sản xuất xã hội vận động phát triểnnhanh Xuất phát từ những nhận thức trên, tôi đã lựa chọn "Vấn đề liên kết kinh tế giữasản xuất và thương mại trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường" làm đề tàiluận án

2 Mục đích nghiên cứu của luận án:

Lựa chọn đề tài nghiên cứu trên, chúng tôi nhằm những mục tiêu chủ yếu sau:

Trang 3

- Trên cơ sở nghiên cứu, tiếp thu một cách có chọn lọc những kết quả của nhữngcông trình đã công bố, cùng với những suy nghĩ nghiên cứu của bản thân, cố gắng làm rõthêm cơ sở lý luận và thực tiễn của sự hình thành và phát triển các quan hệ liên kết kinh

tế trong nền kinh tế quốc dân

- Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh của cácdoanh nghiệp, các quan hệ liên kết giữa sản xuất và thương mại, bản luận án nêu lênnhững nội dung chủ yếu trong sự phát triển của quá trình liên kết sản xuất với thương mạitrong nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước

- Phân tích, vạch rõ phương hướng, những nguyên tắc điều kiện cần thiết và kiếnnghị một số giải pháp nhằm đẩy mạnh sự phát triển của các quan hệ liên kết kinh tế giữasản xuất và thương mại, góp phần làm cho nền kinh tế thị trường phát triển nhanh chóng

3 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu:

- Đối tượng chính được nghiên cứu trong bản luận án này là các quan hệ liên kếtkinh tế dưới góc độ kinh tế chính trị học Nghĩa là, bản luận án tập trung vào các vấn đề:

cơ sở hình thành, bản chất, xu hướng vận động, những hình thức, những điều kiện cầnthiết và những giải pháp thích hợp thúc đẩy quá trình phát triển liên kết kinh tế giữa sảnxuất và thương mại

- Phạm vi nghiên cứu được giới hạn chủ yếu trong các mối quan hệ liên kết kinh tếgiữa các doanh nghiệp sản xuất và thương mại (một số đơn vị tiêu biểu), cùng các mốiquan hệ giữa các khâu sản xuất và thương mại, dịch vụ trong một doanh nghiệp

- Tác giả luận án sử dụng các phương pháp biện chứng duy vật, phương pháp hệthống, kết hợp chặt chẽ các phương pháp minh hoạ, đối chiếu so sánh, kết hợp kinhnghiệm trong nước với kinh nghiệm thế giới, lịch sử và hiện đại Đồng thời cũng vậndụng tổng hợp các phương pháp của công việc tổng kết thực tiễn như điều tra chọn mẫu,phân tích, khái quát để làm sáng tỏ các vấn đề

4 Đề tài đã được nghiên cứu đến đâu:

Như ở phần trên chúng tôi đã trình bày, trong vài chục năm qua, vấn đề liên kếtkinh tế đã được nhiều nhà kinh tế học ở các nước xã hội chủ nghĩa bàn đến Nhiều tácphẩm đã được dịch sang tiếng Việt Các cuốn sách này chủ yếu trình bày quá trình pháttriển các mối quan hệ liên kết kinh tế trên phạm vi hệ thống xã hội chủ nghĩa trên thếgiới, liên kết khoa học và sản xuất, liên kết nông- công nghiệp ở Liên Xô cũ Đáng chú ý

Có một số được viết theo các bài tạp chí và các chương của các cuốn sách Trong số đó

có một vài cuốn sách nói về các khía cạnh của liên kết kinh tế đáng chú ý như:

- "Liên kết dọc của sản xuất: Sự đền bù thất bại của thị trường" của Wiliamson O.,nhà xuất bản tự do, Newyork ấn hành năm 1971

- "Sự hợp nhất: Quá khứ và hiện tại" của Randall Smith và Dennis Brooks - doHiệp hội của các Trớt ấn hành năm 1963

Trang 4

- "Lý thuyết tổ chức: Sự tiếp cận liên kết" của Robert C.Ford, Barry R.Armandi vàCherril P.Heaton, do Happer và Row xuất bản tại New York 1988.

Ở Việt Nam, vào những năm 80, vấn đề liên kết kinh tế cũng được khá nhiều nhàkinh tế quan tâm Đã có nhiều công trình công bố trên các sách báo, tạp chí và tại các hộinghị khoa học Phần lớn là các bài báo, tạp chí và các chương trong cuốn sách Các côngtrình nghiên cứu tương đối công phu như:

- "Liên kết kinh tế xã hội chủ nghĩa - giai đoạn hiện nay của phân công lao độngquốc tế xã hội chủ nghĩa", của tập thể tác giả, do nhà xuất bản Thông tin lý luận ấn hànhnăm 1985, tại Hà Nội

- Đề tài cấp Nhà nước 98a-03-08" các hình thức liên kết kinh tế trong thời kỳ quá

độ ở nước ta, chú ý đến liên kết nông-công nghiệp, liên kết ngành-lãnh thổ, liên kết cácthành phần kinh tế" do Phó Giáo sư Hoàng Kim Giao làm chủ nhiệm và tác giả bản luận

án là một thành viên Đề tài nghiệm thu tháng 5 năm 1989

- Đề tài khoa học cấp Bộ "Phát triển và hoàn thiện cơ chế hoạt động các hình thứcliên kết kinh tế giữa các thành phần kinh tế trong sản xuất-kinh doanh công nghiệp" doPhó giáo sư Nguyễn Đình Phan làm chủ nhiệm Đề tài nghiệm thu tháng 5-1992

Các công trình trên chưa đề cập nhiều đến vấn đề liên kết kinh tế giữa sản xuất và thươngmại, đặc biệt trong cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước

5 Đóng góp mới của luận án:

- Bằng tư duy lý luận kết hợp logic và lịch sử, tác giả bản luận án trình bày mộtcách tương đối hệ thống về quá trình hình thành và phát triển các quan hệ liên kết kinh tếgiữa các doanh nghiệp, cố gắng làm rõ bản chất của liên kết kinh tế

- Là bản luận văn đầu tiên trình bày và phân tích thực trạng và xu hướng vận độngcủa các quan hệ liên kết kinh tế giữa sản xuất và thương mại ở nước ta trong quá trìnhchuyển sang nền kinh tế thị trường

- Cuối cùng, đóng góp mới của tác giả bản luận án là những kiến nghị về nhữnggiải pháp ở tầm kinh tế vĩ mô nhằm thúc đẩy quá trình liên kết kinh tế giữa sản xuất vàthương mại, đồng thời góp phần đẩy mạnh sự phát triển của nền kinh tế quốc dân

6 Phần kết quả nghiên cứu:

- Kết cấu của luận án:

Ngoài lời mở đầu và phần kết luận, bản luận án được trình bày thành ba chương:Chương I: Sự hình thành, phát triển của quan hệ liên kết kinh tế trong nền kinh tếthị trường

Chương II: Thực trạng của các quan hệ liên kết kinh tế giữa sản xuất và thươngmại

Chương III: Một số nội dung và giải pháp chủ yếu để phát triển các quan hệ liênkết kinh tế giữa sản xuất và thương mại

Sau đây là nội dung các chương, mục cụ thể:

CHƯƠNG I

SỰ HÌNH THÀNH PHÁT TRIỂN CỦA QUAN HỆ LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG

NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Sự hình thành và phát triển của các loại quan hệ liên kết kinh tế trong nền kinh tế thị trường

Trang 5

Lịch sử ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản được C.Mác khái quát trình bàytrong bộ "Tư bản", chính là quá trình hình thành và phát triển các doanh nghiệp Tư bảnchủ nghĩa , cũng chính là quá trình hình thành và phát triển các quan hệ liên kết kinh tếgiữa các doanh nghiệp trong nền kinh tế đó.

Phân công lao động xã hội và chế độ tư hữu là tiền đề cơ bản của sự ra đời nền sảnxuất hàng hoá Đặc trưng chủ yếu của nền sản xuất hàng hoá nói chung là mỗi người sảnxuất chỉ chuyên sâu ở một hoặc vài nghề nhất định nào đó Họ không tự mình sản xuấtđược những thứ mà họ cần cho đời sống của bản thân và gia đình Để thoả mãn các nhucầu của mình buộc những người sản xuất phải trao đổi sản phẩm cho nhau, tức phải quan

hệ với nhau thông qua trao đổi trên thị trường

Một trong những con đường làm xuất hiện các doanh nghiệp tư bản chủ nghĩa,phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa là quy luật giá trị làm phân hoá những người sảnxuất hàng hoá trong nền sản xuất hàng hoá giản đơn

Trong nền sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa, ngày nay gọi là nền kinh tế thịtrường hiện đại, luôn luôn có những doanh nghiệp mới ra đời, một số doanh nghiệp thì bịphá sản, bị thôn tính, sát nhập và một số khác thì ngày càng phát triển lớn mạnh, theo quyluật mà C.Mác gọi là quy luật "tích tụ và tập trung tư bản chủ nghĩa" hay quy luật "tíchluỹ tư bản chủ nghĩa" Chính quy luật tích luỹ tư bản chủ nghĩa chịu sự chi phối của quyluật giá trị trong nền kinh tế thị trường

Phân công lao động làm cho quá trình tái sản xuất xã hội ngày càng chia nhỏ thànhnhiều khâu, nhiều công đoạn và rất nhiều người sản xuất hàng hoá khác nhau đã chuyêntâm vào một số công việc, một số sản phẩm, tức là quá trình chuyên môn hoá Chuyênmôn hoá ngày càng sâu sắc làm xuất hiện ngày càng nhiều các loại doanh nghiệp khácnhau về chức năng, về sản phẩm Sự xuất hiện các doanh nghiệp độc lập, chuyên mônhoá đã buộc họ phải quan hệ với nhau, lúc đầu thông qua trao đổi sản phẩm trên thịtrường Các mối quan hệ trao đổi sản phẩm giữa các doanh nghiệp ban đầu diễn ra mộtcách ngẫu nhiên Các doanh nghiệp là những chủ thể sản xuất và kinh doanh hàng hoáluôn luôn có nhu cầu trao đổi hàng hoá với nhau Hàng hoá "có thể trao đổi được là nhờmột hành vi tự nguyện của những người chủ của chúng, muốn nhượng chúng lại chonhau"(4) Vì động cơ của các chủ doanh nghiệp là sản xuất - kinh doanh hàng hoá nhằmthu lợi nhuận, cho nên họ luôn luôn tìm đến nhau và đến với người tiêu dùng để trao đổi,tiêu thụ hàng hoá của mình Hành vi mang tính "tự nguyện", nhưng là bắt buộc đối vớimọi người sản xuất hàng hoá nói chung và đối với các doanh nghiệp nói riêng, trở thànhhành động thường xuyên của chúng Và "sự không ngừng lặp đi lặp lại của trao đổi đãlàm cho nó trở thành một quá trình xã hội đều đặn",(4) và nhờ có những người khácmuốn tiêu dùng chúng Một loạt các cuộc trao đổi (bán-mua) sản phẩm ngẫu nhiên giữacác doanh nghiệp, bạn hàng bất kỳ cứ diễn ra liên tiếp trên thị trường Sau rất nhiều lầnquan hệ trao đổi khi thì với doanh nghiệp này, khi thì với doanh nghiệp khác, đến một lúcnào đó doanh nghiệp X nhận thấy những mối lợi to lớn trong quan hệ kinh tế với doanhnghiệp Y hoặc doanh nghiệp Z Ngược lại doanh ngiệp Y hoặc doanh nghiệp Z cũngnhận ra những mối lợi đáng kể xét trên nhiều khía cạnh khi quan hệ làm ăn với doanhnghiệp X Nghĩa là, họ đã tìm thấy những bạn hàng mạng lại lợi ích kinh tế to lớnthường xuyên cho nhau, nếu như tiến hành quan hệ làm ăn với nhau lâu dài Cuối cùng

họ đi đến thoả thuận ký kết những hợp đồng kinh tế tay đôi, tay ba hoặc nhiều bên để tiến

Trang 6

hành những quan hệ kinh tế thường xuyên, lâu dài, ổn định với nhau Như vậy, mối quan

hệ kinh tế giữa các doanh nghiệp nói trên đã có sự thay đổi lớn về chất Nó không chỉdừng lại ở quan hệ mua - bán trao đổi ngẫu nhiên bất kỳ, mà đi đến thoả thuận hợp tác,quan hệ kinh tế ổn định, thường xuyên, lâu dài Chúng tôi gọi thời điểm này là mốc khởiđầu của quá trình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp X với doanh nghiệp Y hoặc doanhnghiệp Z

Chuyên môn hoá, đặc biệt trong điều kiện nền kinh tế thị trường có sự cạnh tranhkhốc liệt, không có nghĩa là một doanh nghiệp nào đó chỉ duy nhất sản xuất một loại sảnphẩm hoặc đảm nhiệm duy nhất một giai đoạn công nghệ và sử dụng một loại nguyên vậtliệu Bất kỳ một doanh nghiệp nào cũng thông thường chuyên môn hoá sản xuất - kinhdoanh vào một vài loại sản phẩm hoặc một số giai đoạn công nghệ tuỳ thuộc vào quy môcủa doanh nghiệp, vào trình độ phân công chuyên môn hoá của lực lượng sản xuất xã hộinói chung, vào sự vận động biến đổi của thị trường… Vì vậy, trong vòng xoáy của cáchoạt động kinh tế, các doanh nghiệp không chỉ có quan hệ kinh tế với một doanh nghiệpduy nhất nào đó, mà phải quan hệ với rất nhiều doanh nghiệp khác nhau, đồng thời khôngchỉ thực hiện một loại hình quan hệ kinh tế, mà thực hiện rất nhiều loại hình, thang bậctrình độ khác nhau của quan hệ kinh tế Trong khi doanh nghiệp A thực hiện quan hệ liênkết rất chặt chẽ với doanh nghiệp B, nhưng chỉ thực hiện những quan hệ hợp tác tươngđối lỏng lẻo trên một vài lĩnh vực, trong một quãng thời gian với nhất định với doanhnghiệp C, đồng thời lại phải tiến hành quan hệ trao đổi, mua-bán, vay- mượn một cáchngẫu nhiên, nhất thời với các doanh nghiệp D, E, F và cũng có thể phải cạnh tranh

"sống mái" với các doanh nghiệp N, K, H và Trong vòng xoáy hoạt động kinh tế đanxen ấy, các quan hệ kinh tế nói chung và quan hệ liên kết kinh tế nói riêng, diễn ra chằngchịt với nhau và vận động phát triển, chuyển hoá không ngừng

Cùng với đà phát triển của lực lượng sản xuất, trước hết là phân công lao động xãhội của chuyên môn hoá sản xuất-kinh doanh, của sự vận động biến đổi của thị trường,đồng thời nhằm tăng cường sức mạnh cạnh tranh, hạn chế những cạnh tranh khốc liệt, cácdoanh nghiệp từ chỗ chỉ tiến hành quan hệ trao đổi, mua-bán, vay-mượn nhất thời ngẫunhiên, tiến lên ký kết thoả thuận hợp đồng trao đổi cung cấp các sản phẩm thường xuyêncho nhau và sau đó tiến đến thoả thuận ký kết hợp tác, phân công sản xuất, kinh doanhcác loại sản phẩm khác nhau giữa các doanh nghiệp Các giai đoạn hợp tác nói trên có thểtương ứng với các hình thức Các-ten (Cartel) và Xanh-đi-ca (Syndicate) mà V.I Lênin vàcác nhà kinh tế học trước và sau ông đã nêu lên (xem 25 + 83) Như vậy, về phương diệnlogic và lịch sử, quá trình liên kết kinh tế diễn ra trong lưu thông trao đổi để làm nhiệm

vụ giải quyết "đầu vào" (input) và đầu ra (output) cho các doanh nghiệp, tiếp đến là sựliên kết giữa lĩnh vực sản xuất và lĩnh vực thương mại, sau cùng là sự liên kết chính ngaytrong quá trình sản xuất Nếu phân định theo lĩnh vực (Sector) thì quá trình liên kết đượcphát triển như sau:

- Diễn ra trong bản thân lĩnh vực thương mại

- Liên kết giữa sản xuất và thương mại

- Diễn ra trong bản thân lĩnh vực sản xuất

Ngày nay quá trình liên kết kinh tế diễn ra theo lĩnh vực (ngành) nói trên tồn tạimột cách đồng thời, xen kẽ nhau Thậm chí có những mối quan hệ liên kết chỉ có thểphân biệt được theo sector về phương diện phân tích, nghiên cứu khoa học Sự hợp tác

Trang 7

trong bản thân lĩnh vực lưu thông, thương mại giữa những nhà sản xuất là biểu hiện củaquan hệ liên kết ngang (horizontal intertion) và thiết lập nên sự điều hoà, phối hợp chungnhằm bảo đảm "đầu vào", "đầu ra", là sự phân định về thị trường giữa các nhà sản xuất.

Nó giúp có các nhà sản xuất chuyên tâm hơn vào sản xuất và kết quả là hiệu suất kinh tế

sẽ cao hơn

Tuy nhiên sự khai thông về mặt "đầu ra" và sự đảm bảo một cách ổn định, hợp lý, kịpthời về phương diện "đầu vào" phải là sự hợp tác chặt chẽ giữa lĩnh vực sản xuất(productive sector) với lĩnh vực thương mại (trade sector) Sự hợp tác này là biểu hiệncủa quan hệ liên kết dọc (vartical integration) và là kết quả của hợp tác, phân công chặtchẽ giữa các nhà sản xuất với các nhà thương mại Sự hợp tác chặt chẽ và chuyên mônhoá sâu giữa những nhà doanh nghiệp này sẽ làm cho hiệu quả kinh tế của từng doanhnghiệp nói riêng và của các doanh nghiệp nói chung sẽ cao hơn nhiều Cùng với sự pháttriển của phân công lao động, chuyên môn hoá sản xuất thì quá trình hợp tác giữa nhữngnhà sản xuất cũng xuất hiện đồng thời hoặc xen kẽ, kế tiếp Kết quả của sự hợp tác này là

sự phối hợp có hiệu quả các kế hoạch sản xuất giữa các doanh nghiệp, là giải quyết vấn

đề công nghệ sản xuất - cải tiến quy trình công nghệ, là tìm kiếm thay thế nguyên vật liệumới và cuối cùng là nâng cao hiệu quả kinh tế không ngừng

Sau một quá trình quan hệ, hợp tác làm ăn với nhau khá quen thuộc và đã tin tưởngvào nhau, đồng thời xuất phát từ nhu cầu về khả năng về vốn thiết bị, công nghệ, về tìnhhình thị trường, các doanh nghiệp tiến tới ký kết thoả thuận góp vốn để thành lập mộtdoanh nghiệp mới gọi là Xí nghiệp liên doanh hoặc Công ty liên doanh Xí nghiệp "liêndoanh" (Joint venture) hay "hợp doanh" là sự "hùn vốn", góp vốn của hai hoặc nhiềudoanh nhân, doanh nhiệp nhỏ nhằm tạo thành một doanh nghiệp có vốn lớn hơn để kinhdoanh Cũng có thể chỉ là một phần vốn nào đó của các doanh nghiệp độc lập góp vào đểthành lập một doanh nghiệp mới hoàn toàn, chỉ để sản xuất - kinh doanh ở một vài ngànhnghề, lĩnh vực khác hẳn so với những lĩnh vực đang hoạt động của các doanh nghiệpthành viên

Xí nghiệp liên doanh có Hội đồng quản trị (bao gồm chủ tịch, phó chủ tịch và các

uỷ viên) đại diện cho các doanh nghiệp thành viên và ban giám đốc để điều hành hoạtđộng của Xí nghiệp Ban giám đốc có thể là những nhà quản lý của các doanh nghiệpthành viên, cũng có thể là những nhà quản lý chuyên nghiệp do Hội đồng quản trị liêndoanh thuê Các bên liên doanh cùng nhau chịu rủi ro, lỗ, lãi đến cùng và cùng nhau thoảthuận phân chia lợi nhuận theo tỷ lệ góp vốn liên doanh Có thể các thành viên vẫn tồn tại

và hoạt động độc lập Chỉ có Xí nghiệp liên doanh là hoạt động dưới sự điều hành chungthông qua Hội đồng quản trị và Ban giám đốc Tuỳ theo khả năng và nhu cầu về vốn,thiết bị, công nghệ, yêu cầu của thị trường đối với các bên tham gia liên doanh, cũng nhưtuỳ thuộc vào trình độ kinh tế, luật pháp của từng nước mà các bên tham gia liên doanh(góp vốn) có thể thành lập các doanh nghiệp với các hình thức như: "Xí nghiệp chungvốn" (Partnership), hoặc "Công ty" (company), hay "Công ty trách nhiệm hữu hạn"(Co.Ltd) (xem 3 + 9 + 32 + 57 + 84 + 94)

Cùng với đà tiến bộ của lực lượng sản xuất, trước hết là khoa học và công nghệ,sau một quá trình hợp tác, quan hệ gắn bó lâu dài, đồng thời nhằm mục đích tăng cườngtiềm lực cạnh tranh trên thị trường ngày càng mở rộng phạm vi, các doanh nghiệp đã tựnguyện "sát nhập", "hợp nhất", "hoà hợp", "liên hợp", "kết hợp" lại với nhau về cả

Trang 8

phương diện liên kết ngang, lẫn liên kết dọc thành một doanh nghiệp lớn hơn Các doanhnghiệp tham gia vào quá trình liên kết này không còn là những doanh nghiệp hoạt độngđộc lập, trở thành một bộ phận trong doanh nghiệp mới lớn hơn Nó còn được gọi là quátrình liên hợp hoá Quá trình này được hình thành theo hai cách: hoặc là một doanhnghiệp mẹ (doanh nghiệp lớn) có sức mạnh trong cạnh tranh đã thu hút, "sát nhập" cácdoanh nghiệp nhỏ (không đủ sức tồn tại trong cạnh tranh), và trở thành doanh nghiệpngày càng lớn mạnh lên, hoặc là các doanh nghiệp tự nguyện cùng nhau thoả thuận kếthợp, hợp nhất lại với nhau thành một doanh nghiệp lớn hơn Khi bàn về quá trình xã hộihoá nền sản xuất C.Mác đã gọi quá trình "sát nhập", "hợp nhất" nói trên là quá trình tậptrung hoá sản xuất, là "quá trình tập trung tư bản" Các loại doanh nghiệp lớn này đượchình thành từ những doanh nghiệp cùng ngành hoặc khác ngành với nhau theo kiểu liênkết ngang và theo kiểu liên kết dọc Các hình thức của các kiểu liên kết này có thể thấytrong lịch sử tương ứng với các loại tờ-rớt, công-xooc-xi-om (Consortium), hoặc các xínghiệp liên hợp (combinate), liên hợp các xí nghiệp (union of enterprises), tổ hợp sảnxuất lãnh thổ (APK)… (xem 4 + 24 + 25 + 79 + 96) Trong quá trình này mối quan hệgiữa cạnh tranh và liên kết vận động phát triển một cách biện chứng không ngừng Chínhnhân tố cạnh tranh trên thị trường đã thúc đẩy các doanh nghiệp phải có nhu cầu hợp tácliên kết với nhau Sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp làm hạn chế và đi đến thủtiêu cạnh tranh trong nội bộ một tổ chức liên kết, đồng thời lại tăng cường sức mạnh cạnhtranh của tổ chức trên thị trường.

Sự vận động phát triển của các quan hệ liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp đếngiai đoạn cao, tức là liên hợp hoá, đi đến sát nhập, kết hợp, hợp nhất lại hình thành mộtdoanh nghiệp mới, có quy mô lớn hơn, tạo ra khả năng tiếp thu, đổi mới công nghệ kỹthuật tiến bộ, nâng cao năng suất lao động, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn, có sứccạnh tranh lớn trên thị trường Khi trở thành doanh nghiệp có tư cách pháp nhân mới, lớnhơn, các doanh nghiệp này lại tiến hành hoạt động và quan hệ kinh tế với nhiều loại hình

từ thấp lên cao với rất nhiều doanh nghiệp khác Chúng lại tiến hành quan hệ trao đổi ,buôn bán lẫn nhau và với các doanh nghiệp khác một cách ngẫu nhiên, nhất thời tiến lênquan hệ hợp tác trao đổi sản phẩm một cách thường xuyên, ổn định, lâu dài, quan hệ phâncông hợp tác trong sản xuất-kinh doanh, liên doanh và liên hợp, hợp nhất… Quá trình đóluôn luôn vận động, biến đổi, phát triển theo những vòng xoáy trôn ốc, làm cho lực lượngsản xuất ngày càng phát triển, quy mô của các doanh nghiệp ngày càng mở rộng, côngnghệ, kỹ thuật, năng lực quản lý càng ngày càng tiến bộ, năng suất lao động và hiệu quảkinh tế ngày càng nâng cao và sức cạnh tranh trên thị trường ngày càng lớn mạnh Cứ thế

sẽ vận động mãi không ngừng, làm cho nền kinh tế ngày càng phát triển, trình độ xã hộihoá ngày càng nâng cao

Quá trình liên kết kinh tế ở giai đoạn liên hợp hoá diễn ra liên tục nếu không bịgiới hạn bởi điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội nào đó ràng buộc sẽ có xu hướng liên hợphoá theo ngành rất cao hình thành những công ty, liên hiệp ngành độc quyền Nghĩa làquá trình tập trung hoá về phương diện tổ chức sản xuất-kinh doanh ở quy mô rất cao, tạo

ra những tổ hợp độc quyền trong một ngành, lĩnh vực nào đó Nhưng bản thân sự độcquyền lại kìm hãm sự phát triển kinh tế Vì thế ngày nay ở rất nhiều nước có nền kinh tếphát triển trên thế giới người ta ban hành luật chống độc quyền Luật đó sẽ quy định giớihạn doanh thu về một loại sản phẩm, một lĩnh vữc hoạt động nào đó chỉ chiếm tỷ lệ phần

Trang 9

trăm nào đó trong tổng doanh thu của cả nước về lĩnh vực hoặc sản phẩm đó, tuỳ theotình hình đặc điểm của mỗi nước.

Để thích ứng với luật chống độc quyền, phù hợp với quy luật vận động phát triểntheo kiểu vòng xoáy trôn ốc của các quan hệ kinh tế nói trên, ngày nay ở các nước có nềnkinh tế thị trường hiện đại, phát triển, đã và đang hình thành những hình thức tổ chứckinh tế khổng lồ: concern, conglomerate và Group Các loại tập đoàn kinh tế khổng lồnày là một hình thức liên kết kinh tế cao, xét về quy mô của tập đoàn là hết sức lớn, song

về phương diện tổ chức thì tương đối "lỏng lẻo" so với các hình thức liên hợp hoá đã nói

ở trên, đồng thời chúng lại chứa đựng nhiều lĩnh vực hoạt động kinh doanh, nhiều loạisản phẩm được sản xuất và buôn bán Nó là một tổ chức kinh tế thực sự nhưng lại không

có tư cách pháp nhân kinh tế đầy đủ hoạt động độc lập Hoạt động chung của các tậpđoàn này chủ yếu trên các lĩnh vực tài chính, đầu tư, tín dụng công nghệ và thương mại

Nó là những sự góp vốn của các doanh nghiệp thành viên và được tập trung đầu tư vàonhững dự án có hiệu quả nhất của một vài doanh nghiệp thành viên nào đó … (xem 61 +

83 + 91)

Nhìn lại lịch sử hoạt động kinh tế của nhân loại chúng ta thấy liên kết kinh tế xuấthiện từ khá lâu Ngay từ thời kỳ tiền sử của chủ nghĩa tư bản - hình thức "phường hội"của những người thợ thủ công và những người buôn bán nhỏ đã ra đời Phường hội chính

là phương thức sơ khai của liên kết kinh tế giữa những người thợ thủ công cá thể nhỏ lẻ,sản xuất phân tán manh mún và những người buôn bán nhỏ để giúp nhau sản xuất-kinhdoanh, để tập hợp lại nhằm tăng thêm sức mạnh cạnh tranh Vào thời kỳ đầu của chủnghĩa tư bản, thời kỳ tích luỹ nguyên thuỷ, thời kỳ "công trường thủ công" thể kỷ 16-17,những công ty cổ phần đầu tiên đã xuất hiện, đã có những sự liên kết khá chặt chẽ giữanhững công trường thủ công độc lập hoặc có sự kết hợp ngay trong một công trường thủcông những lĩnh vực sản xuất khác nhau Vào thời kỳ này ở Anh, người ta thấy nhữngcông trường thủ công làm ra tư liệu sản xuất gắn liền với công trường thủ công làm ra sảnphẩm Những xí nghiệp thuỷ tinh lớn ở Anh đều tự mình làm lấy những nồi nấu bằng đấtchịu lửa Có những công trường thủ công làm pha lê kết hợp với công trường thủ côngmài thuỷ tinh và công trường thủ công đúc đồng (xin xem 4)

Vào cuối thế kỷ 19, các hình thức kinh tế theo chiều ngang như Các-ten,

Xanh-di-ca, tờ-rớt là chiếm ưu thế Các-ten lầ hình thức liên kết kinh tế thấp nhất Các doanhnghiệp tham gia vào Các-ten vẫn hoàn toàn độc lập trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm

và họ thoả thuận với nhau về giá cả, thị trường tiêu thụ và khối lượng sản phẩm sản xuất

ra Các-ten nổi tiếng nhất là Các-ten dầu lửa đã thống nhất những công ty lớn nhất thếgiới để giữ giá dầu nhằm thu nhiều lợi nhuận cho những giếng dầu ở Tếch-dát (Texas).Gần đây nổi tiếng là Các-ten của các nước dầu lửa (OPEC) Trong các Xanh-di-ca thì sảnxuất là hoạt động độc lập của các doanh nghiệp, còn tiêu thụ do một ban quản trị của tổchức đảm nhiệm So với Các-ten, nó là hình thức liên kết kinh tế cao hơn Tờ-rớt là hìnhthức liên kết kinh tế cao nhất vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20 Nó liên kết toàn bộ cáchoạt động sản xuất, tiêu thụ và tài chính của doanh nghiệp thành viên, dưới dự điều hànhcủa Ban quản trị Tổ chức Mỗi doanh nghiệp tham gia Tờ-rớt trở thành như một cổ đông

và hưởng lợi nhuận theo cổ phần đóng góp Nó trở thành một công ty cổ phần khổng lồduy nhất thống trị trong một ngành nào đó, là những tổ chức độc quyền lũng đoạn thịtrường các nước và thế giới Vào thời kỳ này ở Đức thì hình thức Các-ten chiếm ưu thế, ở

Trang 10

Pháp thì hình thức Xanh-đi-ca chiếm ưu thế, còn ở Mỹ thì hình thức Tờ-rớt lại chiếm ưuthế (xin xem 25 + 44).

Từ cuối những năm 20 của thế kỷ này trở đi ở Mỹ và một số nước tư bản chủ nghĩakhác liên kết kinh tế theo chiều dọc trở nên chiếm ưu thế Những liên minh (union) kinh

tế giữa sản xuất và tiêu thụ của một loạt ngành khác nhau, có mối liên hệ với nhau, kếtiếp nhau vào một tổ chức kinh tế lớn, vào một công ty cổ phần Nó thống nhất tổ chức từcác khâu khai thác nguyên liệu đến chế biến sản xuất thành phẩm và tổ chức tiêu thụđược tập trung vào trong một công ty cổ phần Nổi bật là trong các ngành luyện kim, hoáchất, chế tạo ô tô và máy móc, công nghiệp thực phẩm… vài chục năm gần đây xuất hiệnnhững hình thức liên kết kinh tế đa ngành, (theo như Phó giáo sư Nguyễn Đình Phan gọi

là "liên kết kinh tế ngoại vi") như các tổ chức Côngxoocxiom, Công xen, Công – gờ

-lô - mê - rát, Nhóm công ty (group) Chúng là những công ty cổ phần, những tập đoànkinh tế khổng lồ, tập hợp những lĩnh vực hoạt động độc lập về mặt kỹ thuật, nhằm phân

bổ những rủi ro trên nhiều lĩnh vực hoạt động và đảm bảo phương tiện tài chính và vậtchất để mở rộng và tập trung sản xuất-kinh doanh Ngày nay hình thức liên kết kiểuConglemerate phát triển mạnh nhất và rộng khắp Tập đoàn SAMSUNG (Nam TriềuTiên) với 176.947 công nhân, doanh thu 35 tỷ USD (1989) đã liên kết 32 công ty, cómạng lưới chi nhánh là 180 ở 54 nước và 90 thành phố Các lĩnh vực kinh doanh của nólà: trao đổi mậu dịch (Trades): chiếm 33% doanh thu; tài chính (Finance) chiếm 25%doanh số, còn sản xuất (productions) chiếm 42% doanh thu (trong đó: điện tử: 22%doanh thu, dệt - thực phẩm: 7%, chế tạo máy móc: 5%, hoá chất: 4%, xây dựng: 4%) ởNhật, những hãng lớn như TOYOTA MOTOR, NISSAN MOTOR, MITSUBISHI,SAUWA, MITSUI, SUMITOMO… thì tránh "Luật chống độc quyền" bằng hình thức liênkết các công ty vừa và nhỏ thành một hệ thống các vành đai "vệ tinh" bao quanh các công

ty "mẹ" (Công ty lớn) thành nhiều tầng lớp lớn nhỏ khác nhau Các công ty mẹ đảm nhậnkhâu lắp ráp chính, cuối cùng và tiêu thụ sản phẩm trên thị trường Việc tiêu thụ cũngđược tiến hành bởi hệ thống các nấc thang chi nhánh, đại lý thương mại ở khắp đất nước

và trên thế giới (xem 9 + 44 + 61 + 62 + 63 + 78) Để cạnh tranh trên thị trường thế giới,

ở hầu khắp các nước trên thế giới, các doanh nghiệp đều liên kết với nhau dưới hình thức

"Hiệp hội" Hiệp hội là những tổ chức liên kết kinh tế dọc theo ngành bao gồm các nhàsản xuất và tiêu thụ trong một ngành hàng nào đó Nó là một tổ chức liên kết kinh tế theo

"mô hình cấu trúc lỏng" (Slack - Structure Model) Các doanh nghiệp tham gia vào Hiệphội vẫn hoạt động một cách độc lập với pháp nhân đầy đủ Hiệp hội được Nhà nước thừanhận và được tham gia với Nhà nước trong việc điều hoà phối hợp thị trường trong vàngoài nước thông qua việc cấp hạn ngạch (quota) xuất - nhập khẩu Các doanh nghiệptham gia và Hiệp hội được thảo luận thống nhất giá cả thị trường, phối hợp hoạt động sảnxuất - kinh doanh và được phân phối quota xuất khẩu vào thị trường một nước nào đó Córất nhiều Hiệp hội hiện đang tồn tại và mở rộng phạm vi ảnh hưởng của nó như:CHEMICAL INDUSTRIES ASSOCIATION OF JAPAN, PETROLIUM ASSOCIATION

OF BRITIAN … (Xem: 85 + 87 + 89 + 90 + 92)

Chúng ta vừa trình bày về phương diện logic và lịch sử quá trình hình thành vàphát triển của liên kết kinh tế, thông qua những nấc thang của những mối quan hệ, nhữnghình thức liên kết kinh tế và được thể hiện bởi những hình thức tổ chức và quan hệ kinh

Trang 11

doanh Vậy thì bản chất hay thực chất và những đặc trưng chủ yếu của liên kết kinh tế làgì? Chúng ta sẽ chuyển qua phần tiếp theo.

1.2 Bản chất và những đặc trưng chủ yếu của liên kết kinh tế

a/ Chúng ta nhận thấy rằng, cho đến nay, trong hệ thống dịch thuật và giữa các nhà khoa học hầu như thống nhất coi danh từ quốc tế tương đương của "liên kết" là integration.

Trong hệ thống thuật ngữ kinh tế quốc tế, integration (hay integratio) nguyên làmột từ gốc latinh, có nghĩa là sự góp vào, hợp nhất, hoà hợp, phối hợp, sát nhập nhiều bộphận thành một chỉnh thể (xem 46 + 81…) Chính vì vậy có một thời kỳ, danh từ ấy đượcdịch sang tiếng Việt với nghĩa là "nhất thể hoá", hơn mười năm lại nay nó mới được dịchnghĩa là "liên kết" Mặc dù vậy, cách hiểu về "liên kết kinh tế" (Economic Integration)trong những năm qua vẫn rất khác nhau Một số thì coi liên kết kinh tế là một hình thức

tổ chức sản xuất xã hội giống như tập trung hoá, hiệp tác hoá, liên hiệp hoá sản xuất Sốkhác lại coi nó là hình thức quản lý (xem 34 + 42 + 66 + 70) Đề tài do Phó giáo sưHoàng Kim Giao làm chủ nhiệm thì coi liên kết kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánhcác mối quan hệ về hiệp tác, liên doanh, liên hợp hoá (xem 15 + 16) Đề tài do Phó Giáo

sư Nguyễn Đình Phan làm chủ nhiệm thì coi nó là một phạm trù biểu hiện sự phối hợphoạt động giữa các cá nhân, các tổ chức hoặc giữa các quốc gia nhằm thực hiện nhữngmục tiêu nhất định với những hiệu quả kinh tế cao nhất (xem 45+45) Phổ thông hơn(những nhà quản lý thực tiễn, các nhà báo…) mà nhiều người gọi là quan niệm "dân dã "thì họ coi liên kết kinh tế gần như đồng nghĩa với những quan hệ kinh tế theo chiềungang giữa các doanh nghiệp và giữa các cá nhân, chủ thể quản lý… (xem 30 + 31 + 67).Các văn bản của nhà nước thì coi "liên kết kinh tế là những hình thức phối hợp hoạtđộng, do các đơn vị kinh tế tự nguyện tiến hành đề cùng nhau bàn bạc và đề ra các chủtrương biện pháp có liên quan đến công việc sản xuất, kinh doanh của mình, nhằm thúcđẩy sản xuất phát triển theo hướng có lợi nhất" (54)

Như đã trình bày ở mục trên, chúng ta thấy tiền đề của quá trình liên kết kinh tế là

sự phát triển của quá trình phân công lao động xã hội, chuyên môn hoá sản xuất kinhdoanh Quá trình liên kết kinh tế xuất hiện trong nền sản xuất hàng hoá, nền kinh tế thịtrường, khởi thuỷ của nó là các quan hệ kinh tế, quan hệ trao đổi, mua-bán sản phẩm,hàng hoá trên thị trường vận động phát triển qua nhiều nấc thang trình độ cố kết bền vữngcủa các quan hệ kinh tế giữa các doanh nghiệp Quá trình liên kết kinh tế giữa các doanhnghiệp diễn ra trước hết trong lưu thông, trao đổi sản phẩm Nó được đánh dấu bởi sựhợp tác trao đổi sản phẩm giữa các doanh nghiệp Sự bán - mua, trao đổi hàng hoá khôngphải diễn ra một cách ngẫu nhiên, nhất thời giữa các doanh nghiệp mà đã trở nên thườngxuyên, liên tục, có hợp đồng kế hoạch từ trước và ổn định bạn hàng trong một thời giantương đối dài Rõ ràng là, vào thời điểm này, quan hệ kinh tế giữa các doanh nghiệp đãchuyển biến về chất, nâng tầm quan hệ lên một trình độ cao hơn, thường xuyên, ổn định

và cố kết hơn, có sự thoả thuận hợp tác lâu dài và bền vững hơn

Quá trình đó được phát triển lên một giai đoạn cao hơn, tức là sự hợp tác diễn rangay trong quá trình sản xuất Giai đoạn này cũng được phát triển qua nhiều nấc thangcủa nó Bắt đầu chỉ là sự thoả thuận phân công chuyên môn hoá sản xuất sản phẩm, chitiết, bán thành phẩm hoặc kinh doanh tiêu thụ sản phẩm, cung ứng vật tư thiết bị giữa cácdoanh nghiệp với nhau, hoặc là cùng nhau góp vốn để thực hiện một dự án, một nhiệm vụ

Trang 12

chung cho các doanh nghiệp, như đầu tư vào nghiên cứu khoa học, công nghệ, áp dụngtiến bộ khoa học-kỹ thuật, tìm nguồn nguyên liệu mới, khai thác thị trường, nguồn tàinguyên và lao động dồi dào… Quá trình liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp còn pháttriển lên đến những giai đoạn cao hơn đó là liên hiệp, hợp nhất các doanh nghiệp lại vớinhau hình thành một doanh nghiệp thống nhất lớn hơn.

Nó là một quá trình kinh tế với nhiều hình thức cụ thể luôn luôn vận động và pháttriển, là những hình thức vận động của quan hệ sản xuất xã hội thích ứng với trình độ củalực lượng sản xuất ở từng giai đoạn trong nền kinh tế hàng hoá Nó phản ánh các mốiquan hệ về hợp tác, liên doanh và liên hợp Khi quá trình liên kết đạt tới việc sát nhậphình thành nên một tổ chức, một doanh nghiệp mới lớn hơn, đó là sự biểu hiện của tậptrung sản xuất Như vậy, chúng tôi hiểu, thực chất hay bản chất của liên kết kinh tế chính

là quá trình xã hội hoá về phương diện kinh tế nền sản xuất xã hội Sự phát triển của liênkết kinh tế làm cho lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, mức độ tập trung hoá ngàycàng cao, làm cho các khu vực kinh tế ngày càng xích lại gần nhau, gắn bó, cố kết vớinhau hơn Động cơ và mục đích chủ yếu của liên kết kinh tế là nhằm đạt tới lợi nhuận tối

đa và ổn định, là nhằm tăng cường sức mạnh trong cạnh tranh trên thị trường ngày càng

mở rộng phạm vi Lợi ích kinh tế là sợi dây, là chất nhựa làm gắn bó các doanh nghiệp,các chủ thể liên kết lại với nhau Cạnh tranh là nhân tố khách quan thúc đẩy các doanhnghiệp "tự nguyện bắt buộc" liên kết lại với nhau trên cơ sở đảm bảo lợi ích sống còn trênthị trường Để đạt tới lợi nhuận tối đa và ổn định giữa các thành viên, hoạt động liên kếtkinh tế lầ nhằm phát triển, tìm kiếm, khai thác ngày càng nhiều nguồn nguyên liệu chosản xuất, đa dạng hoá mặt hàng, tăng nhanh khối lượng và chất lượng sản phẩm, rút ngắn

và đẩy nhanh quá trình lưu thông, tiêu thụ sản phẩm, mở rộng phát triển thị trường, tức lànâng cao năng suất lao động, tồn tại, phát triển và mang lại hiệu quả kinh tế ngày càngcao

Liên kết kinh tế là một quá trình vận động phát triển tự nhiên, tuỳ thuộc trình độ,phạm vi của phân công và chuyên môn hoá sản xuất kinh doanh, tuỳ thuộc vào quá trìnhvận động phát triển của các quan hệ kinh tế giữa các doanh nghiệp, vào lợi ích của cácbên tham gia liên kết, vào môi trường cạnh tranh Nó còn tuỳ thuộc vào mối quan hệ nộitại giữa các doanh nghiệp, cũng như giữa các bộ phận, các khâu của quá trình tái sản xuất

xã hội, phụ thuộc vào sự "thử thách" của quá trình quan hệ, vào trình độ công nghệ quản

lý, cũng như năng lực điều hành của đội ngũ cán bộ quản lý Không thể áp đặt về phươngdiện tổ chức từ bên ngoài, hoặc từ bên trên bất kỳ một hình thức tổ chức liên kết kinh tếtheo ý muốn chủ quan

b Xem xét trên những khía cạnh khác nhau ta thấy liên kết kinh tế có những nét đặc trưng sau:

Một là, liên kết kinh tế là một phạm trù kinh tế khách quan Nó phản ánh những

mối quan hệ nội tại khách quan xuất phát từ những lợi ích kinh tế khách quan giữa nhữngchủ thể kinh tế Đồng thời nó phản ánh một quá trình vận động phát triển tự nhiên của lựclượng sản xuất xuất phát từ trình độ và phạm vi của sự phân công lao động xã hội,chuyên môn hoá sản xuất-kinh doanh

Hai là, chúng là những quan hệ kinh tế đạt đến trình độ gắn bó chặt chẽ, ổn định,

thường xuyên, lâu dài, thông qua những thoả thuận hợp đồng từ trước giữa các bên thamgia liên kết Khác với cách quan niệm có tính chất "phổ thông", "dân dã", không phải tất

Trang 13

cả các quan hệ kinh tế theo chiều ngang giữa các doanh nghiệp đều là liên kết kinh tế.Những quan hệ kinh tế nhất thời, những quan hệ buôn bán trao đổi thường nhật, ngẫunhiên bất kỳ giữa các doanh nghiệp… không phải là liên kết kinh tế.

Ba là, liên kết kinh tế là một quá trình là xích lại gần nhau và ngày càng cố kết, đi

đến thống nhất trên tinh thần tự nguyện giữa các thành viên liên kết Quá trình này vậnđộng phát triển qua những nấc thang quan hệ từ hợp tác, liên doanh đến liên hợp, liênminh, hợp nhất lại.Và như vậy, quá trình phân công chuyên môn hoá là quá trình tiền đề,điều kiện, là quá trình vừa đối lập biện chứng , vừa bổ sung không thể thiếu được của quátrình liên kết kinh tế Còn hợp tác hoá và liên hợp hoá là những hình thức biểu hiện củanhững nấc thang, những bước phát triển khác nhau của liên kết kinh tế Quá trình liên kếtkinh tế phát triển đến bước hợp nhất, thống nhất lại thành một đơn vị kinh tế lớn hơn, sẽchuyển sang một giai đoạn mới khác hẳn về chất Đó là sự thể hiện của sự tập trung(concentration) sản xuất Giữa các phạm trù trên vừa có sự phân biệt, vừa có sự thốngnhất biện chứng với nhau

Tóm lại: quá trình liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp diễn ra theo nấc thang với

- Liên hiệp hoá sản xuất-kinh doanh và liên minh kinh tế

Bốn là, liên kết kinh tế là những hình thức hay những biểu hiện của sự phối hợp

hoạt động giữa các thành viên liên kết thông qua những "giao kèo", "thoả thuận", "hợpđồng", "hiệp định", "điều lệ", thông qua những hình thức, hình thể nào đó, nhằm thựchiện những mục tiêu nhất định với hiệu quả kinh tế cao nhất trong tất cả các lĩnh vựckhác nhau của hoạt động kinh tế (đầu tư, sản xuất, kinh doanh, khoa học, công nghệ, bảo

vệ tài nguyên, môi trường…) Tuỳ theo góc độ xem xét, nếu quá trình liên kết được diễnra:

- Giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành kinh tế-kỹ thuật goị là liên kết theongành;

- Giữa các doanh nghiệp thuộc các ngành và các khâu khác nhau của quá trình táisản xuất xã hội gọi là liên kết liên ngành;

- Giữa các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác nhau (có các hình thức

sở hữu khác nhau) gọi là liên kết giữa các thành phần kinh tế (còn gọi là giữa các khu vựckinh tế);

- Giữa các doanh nghiệp trong một vùng lãnh thổ địa phương nhất định gọi là liênkết theo vùng (địa phương);

- Giữa các doanh nghiệp vượt ra ngoài phạm vi một vùng lãnh thổ địa phương nào

đó gọi là liên kết liên vùng;

- Giữa các doanh nghiệp thuộc các quốc gia khác nhau, tức là vượt ra ngoài phạm

vi khuôn khổ một quốc gia nào đó, gọi là liên kết quốc tế

Các hình thức liên kết kinh tế được biểu hiện về phương diện tổ chức hình thể đã

và đang diễn ra trong lịch sử với nhiều tên gọi rất phong phú: Các ten (Cartel), Xanh

-đi - ca (Syndicate), Tờ - rớt (Trust), Công – xooc – xi - om (Consortium), doanh nghiệp

Trang 14

chung vốn (Partnership), Công ty, Công ty cổ phần, Tổng công ty (Company,Corporation, General Co.), Công ty trách nhiệm hữu hạn (Co.Ltd), Tập đoàn (Concern,Conglomerate, Group), Xí nghiệp (Công ty) liên doanh (Joint venture), Nhóm sản phẩm,

Vệ tinh, Xí nghiệp liên hợp (Combinate), Liên hiệp các xí nghiệp (Union of enterprises),

Tổ hợp sản xuất - lãnh thổ (APK), Tổ chức hiệp tác (Cooperation), Hiệp hội (Society,Association)…

1.1 Sự hình thành và phát triển của các loại quan hệ liên kết kinh tế trong nền kinh tế thị trường

Lịch sử ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản được C.Mác khái quát trình bàytrong bộ "Tư bản", chính là quá trình hình thành và phát triển các doanh nghiệp Tư bảnchủ nghĩa , cũng chính là quá trình hình thành và phát triển các quan hệ liên kết kinh tếgiữa các doanh nghiệp trong nền kinh tế đó

Phân công lao động xã hội và chế độ tư hữu là tiền đề cơ bản của sự ra đời nền sảnxuất hàng hoá Đặc trưng chủ yếu của nền sản xuất hàng hoá nói chung là mỗi người sảnxuất chỉ chuyên sâu ở một hoặc vài nghề nhất định nào đó Họ không tự mình sản xuấtđược những thứ mà họ cần cho đời sống của bản thân và gia đình Để thoả mãn các nhucầu của mình buộc những người sản xuất phải trao đổi sản phẩm cho nhau, tức phải quan

hệ với nhau thông qua trao đổi trên thị trường

Một trong những con đường làm xuất hiện các doanh nghiệp tư bản chủ nghĩa,phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa là quy luật giá trị làm phân hoá những người sảnxuất hàng hoá trong nền sản xuất hàng hoá giản đơn

Trong nền sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa, ngày nay gọi là nền kinh tế thịtrường hiện đại, luôn luôn có những doanh nghiệp mới ra đời, một số doanh nghiệp thì bịphá sản, bị thôn tính, sát nhập và một số khác thì ngày càng phát triển lớn mạnh, theo quyluật mà C.Mác gọi là quy luật "tích tụ và tập trung tư bản chủ nghĩa" hay quy luật "tíchluỹ tư bản chủ nghĩa" Chính quy luật tích luỹ tư bản chủ nghĩa chịu sự chi phối của quyluật giá trị trong nền kinh tế thị trường

Phân công lao động làm cho quá trình tái sản xuất xã hội ngày càng chia nhỏ thànhnhiều khâu, nhiều công đoạn và rất nhiều người sản xuất hàng hoá khác nhau đã chuyêntâm vào một số công việc, một số sản phẩm, tức là quá trình chuyên môn hoá Chuyênmôn hoá ngày càng sâu sắc làm xuất hiện ngày càng nhiều các loại doanh nghiệp khácnhau về chức năng, về sản phẩm Sự xuất hiện các doanh nghiệp độc lập, chuyên mônhoá đã buộc họ phải quan hệ với nhau, lúc đầu thông qua trao đổi sản phẩm trên thịtrường Các mối quan hệ trao đổi sản phẩm giữa các doanh nghiệp ban đầu diễn ra mộtcách ngẫu nhiên Các doanh nghiệp là những chủ thể sản xuất và kinh doanh hàng hoáluôn luôn có nhu cầu trao đổi hàng hoá với nhau Hàng hoá "có thể trao đổi được là nhờmột hành vi tự nguyện của những người chủ của chúng, muốn nhượng chúng lại chonhau"(4) Vì động cơ của các chủ doanh nghiệp là sản xuất - kinh doanh hàng hoá nhằmthu lợi nhuận, cho nên họ luôn luôn tìm đến nhau và đến với người tiêu dùng để trao đổi,tiêu thụ hàng hoá của mình Hành vi mang tính "tự nguyện", nhưng là bắt buộc đối vớimọi người sản xuất hàng hoá nói chung và đối với các doanh nghiệp nói riêng, trở thànhhành động thường xuyên của chúng Và "sự không ngừng lặp đi lặp lại của trao đổi đãlàm cho nó trở thành một quá trình xã hội đều đặn",(4) và nhờ có những người khácmuốn tiêu dùng chúng Một loạt các cuộc trao đổi (bán-mua) sản phẩm ngẫu nhiên giữa

Trang 15

các doanh nghiệp, bạn hàng bất kỳ cứ diễn ra liên tiếp trên thị trường Sau rất nhiều lầnquan hệ trao đổi khi thì với doanh nghiệp này, khi thì với doanh nghiệp khác, đến một lúcnào đó doanh nghiệp X nhận thấy những mối lợi to lớn trong quan hệ kinh tế với doanhnghiệp Y hoặc doanh nghiệp Z Ngược lại doanh ngiệp Y hoặc doanh nghiệp Z cũngnhận ra những mối lợi đáng kể xét trên nhiều khía cạnh khi quan hệ làm ăn với doanhnghiệp X Nghĩa là, họ đã tìm thấy những bạn hàng mạng lại lợi ích kinh tế to lớnthường xuyên cho nhau, nếu như tiến hành quan hệ làm ăn với nhau lâu dài Cuối cùng

họ đi đến thoả thuận ký kết những hợp đồng kinh tế tay đôi, tay ba hoặc nhiều bên để tiếnhành những quan hệ kinh tế thường xuyên, lâu dài, ổn định với nhau Như vậy, mối quan

hệ kinh tế giữa các doanh nghiệp nói trên đã có sự thay đổi lớn về chất Nó không chỉdừng lại ở quan hệ mua - bán trao đổi ngẫu nhiên bất kỳ, mà đi đến thoả thuận hợp tác,quan hệ kinh tế ổn định, thường xuyên, lâu dài Chúng tôi gọi thời điểm này là mốc khởiđầu của quá trình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp X với doanh nghiệp Y hoặc doanhnghiệp Z

Chuyên môn hoá, đặc biệt trong điều kiện nền kinh tế thị trường có sự cạnh tranhkhốc liệt, không có nghĩa là một doanh nghiệp nào đó chỉ duy nhất sản xuất một loại sảnphẩm hoặc đảm nhiệm duy nhất một giai đoạn công nghệ và sử dụng một loại nguyên vậtliệu Bất kỳ một doanh nghiệp nào cũng thông thường chuyên môn hoá sản xuất - kinhdoanh vào một vài loại sản phẩm hoặc một số giai đoạn công nghệ tuỳ thuộc vào quy môcủa doanh nghiệp, vào trình độ phân công chuyên môn hoá của lực lượng sản xuất xã hộinói chung, vào sự vận động biến đổi của thị trường… Vì vậy, trong vòng xoáy của cáchoạt động kinh tế, các doanh nghiệp không chỉ có quan hệ kinh tế với một doanh nghiệpduy nhất nào đó, mà phải quan hệ với rất nhiều doanh nghiệp khác nhau, đồng thời khôngchỉ thực hiện một loại hình quan hệ kinh tế, mà thực hiện rất nhiều loại hình, thang bậctrình độ khác nhau của quan hệ kinh tế Trong khi doanh nghiệp A thực hiện quan hệ liênkết rất chặt chẽ với doanh nghiệp B, nhưng chỉ thực hiện những quan hệ hợp tác tươngđối lỏng lẻo trên một vài lĩnh vực, trong một quãng thời gian với nhất định với doanhnghiệp C, đồng thời lại phải tiến hành quan hệ trao đổi, mua-bán, vay- mượn một cáchngẫu nhiên, nhất thời với các doanh nghiệp D, E, F và cũng có thể phải cạnh tranh

"sống mái" với các doanh nghiệp N, K, H và Trong vòng xoáy hoạt động kinh tế đanxen ấy, các quan hệ kinh tế nói chung và quan hệ liên kết kinh tế nói riêng, diễn ra chằngchịt với nhau và vận động phát triển, chuyển hoá không ngừng

Cùng với đà phát triển của lực lượng sản xuất, trước hết là phân công lao động xãhội của chuyên môn hoá sản xuất-kinh doanh, của sự vận động biến đổi của thị trường,đồng thời nhằm tăng cường sức mạnh cạnh tranh, hạn chế những cạnh tranh khốc liệt, cácdoanh nghiệp từ chỗ chỉ tiến hành quan hệ trao đổi, mua-bán, vay-mượn nhất thời ngẫunhiên, tiến lên ký kết thoả thuận hợp đồng trao đổi cung cấp các sản phẩm thường xuyêncho nhau và sau đó tiến đến thoả thuận ký kết hợp tác, phân công sản xuất, kinh doanhcác loại sản phẩm khác nhau giữa các doanh nghiệp Các giai đoạn hợp tác nói trên có thểtương ứng với các hình thức Các-ten (Cartel) và Xanh-đi-ca (Syndicate) mà V.I Lênin vàcác nhà kinh tế học trước và sau ông đã nêu lên (xem 25 + 83) Như vậy, về phương diệnlogic và lịch sử, quá trình liên kết kinh tế diễn ra trong lưu thông trao đổi để làm nhiệm

vụ giải quyết "đầu vào" (input) và đầu ra (output) cho các doanh nghiệp, tiếp đến là sựliên kết giữa lĩnh vực sản xuất và lĩnh vực thương mại, sau cùng là sự liên kết chính ngay

Trang 16

trong quá trình sản xuất Nếu phân định theo lĩnh vực (Sector) thì quá trình liên kết đượcphát triển như sau:

- Diễn ra trong bản thân lĩnh vực thương mại

- Liên kết giữa sản xuất và thương mại

- Diễn ra trong bản thân lĩnh vực sản xuất

Ngày nay quá trình liên kết kinh tế diễn ra theo lĩnh vực (ngành) nói trên tồn tạimột cách đồng thời, xen kẽ nhau Thậm chí có những mối quan hệ liên kết chỉ có thểphân biệt được theo sector về phương diện phân tích, nghiên cứu khoa học Sự hợp táctrong bản thân lĩnh vực lưu thông, thương mại giữa những nhà sản xuất là biểu hiện củaquan hệ liên kết ngang (horizontal intertion) và thiết lập nên sự điều hoà, phối hợp chungnhằm bảo đảm "đầu vào", "đầu ra", là sự phân định về thị trường giữa các nhà sản xuất

Nó giúp có các nhà sản xuất chuyên tâm hơn vào sản xuất và kết quả là hiệu suất kinh tế

sẽ cao hơn

Tuy nhiên, sự khai thông về mặt "đầu ra" và sự đảm bảo một cách ổn định, hợp lý,kịp thời về phương diện "đầu vào" phải là sự hợp tác chặt chẽ giữa lĩnh vực sản xuất(productive sector) với lĩnh vực thương mại (trade sector) Sự hợp tác này là biểu hiệncủa quan hệ liên kết dọc (vartical integration) và là kết quả của hợp tác, phân công chặtchẽ giữa các nhà sản xuất với các nhà thương mại Sự hợp tác chặt chẽ và chuyên mônhoá sâu giữa những nhà doanh nghiệp này sẽ làm cho hiệu quả kinh tế của từng doanhnghiệp nói riêng và của các doanh nghiệp nói chung sẽ cao hơn nhiều Cùng với sự pháttriển của phân công lao động, chuyên môn hoá sản xuất thì quá trình hợp tác giữa nhữngnhà sản xuất cũng xuất hiện đồng thời hoặc xen kẽ, kế tiếp Kết quả của sự hợp tác này là

sự phối hợp có hiệu quả các kế hoạch sản xuất giữa các doanh nghiệp, là giải quyết vấn

đề công nghệ sản xuất - cải tiến quy trình công nghệ, là tìm kiếm thay thế nguyên vật liệumới và cuối cùng là nâng cao hiệu quả kinh tế không ngừng

Sau một quá trình quan hệ, hợp tác làm ăn với nhau khá quen thuộc và đã tin tưởngvào nhau, đồng thời xuất phát từ nhu cầu về khả năng về vốn thiết bị, công nghệ, về tìnhhình thị trường, các doanh nghiệp tiến tới ký kết thoả thuận góp vốn để thành lập mộtdoanh nghiệp mới gọi là Xí nghiệp liên doanh hoặc Công ty liên doanh Xí nghiệp "liêndoanh" (Joint venture) hay "hợp doanh" là sự "hùn vốn", góp vốn của hai hoặc nhiềudoanh nhân, doanh nhiệp nhỏ nhằm tạo thành một doanh nghiệp có vốn lớn hơn để kinhdoanh Cũng có thể chỉ là một phần vốn nào đó của các doanh nghiệp độc lập góp vào đểthành lập một doanh nghiệp mới hoàn toàn, chỉ để sản xuất - kinh doanh ở một vài ngànhnghề, lĩnh vực khác hẳn so với những lĩnh vực đang hoạt động của các doanh nghiệpthành viên

Xí nghiệp liên doanh có Hội đồng quản trị (bao gồm chủ tịch, phó chủ tịch và các

uỷ viên) đại diện cho các doanh nghiệp thành viên và ban giám đốc để điều hành hoạtđộng của Xí nghiệp Ban giám đốc có thể là những nhà quản lý của các doanh nghiệpthành viên, cũng có thể là những nhà quản lý chuyên nghiệp do Hội đồng quản trị liêndoanh thuê Các bên liên doanh cùng nhau chịu rủi ro, lỗ, lãi đến cùng và cùng nhau thoảthuận phân chia lợi nhuận theo tỷ lệ góp vốn liên doanh Có thể các thành viên vẫn tồn tại

và hoạt động độc lập Chỉ có Xí nghiệp liên doanh là hoạt động dưới sự điều hành chungthông qua Hội đồng quản trị và Ban giám đốc Tuỳ theo khả năng và nhu cầu về vốn,thiết bị, công nghệ, yêu cầu của thị trường đối với các bên tham gia liên doanh, cũng như

Trang 17

tuỳ thuộc vào trình độ kinh tế, luật pháp của từng nước mà các bên tham gia liên doanh(góp vốn) có thể thành lập các doanh nghiệp với các hình thức như: "Xí nghiệp chungvốn" (Partnership), hoặc "Công ty" (company), hay "Công ty trách nhiệm hữu hạn"(Co.Ltd) (xem 3 + 9 + 32 + 57 + 84 + 94).

Cùng với đà tiến bộ của lực lượng sản xuất, trước hết là khoa học và công nghệ,sau một quá trình hợp tác, quan hệ gắn bó lâu dài, đồng thời nhằm mục đích tăng cườngtiềm lực cạnh tranh trên thị trường ngày càng mở rộng phạm vi, các doanh nghiệp đã tựnguyện "sát nhập", "hợp nhất", "hoà hợp", "liên hợp", "kết hợp" lại với nhau về cảphương diện liên kết ngang, lẫn liên kết dọc thành một doanh nghiệp lớn hơn Các doanhnghiệp tham gia vào quá trình liên kết này không còn là những doanh nghiệp hoạt độngđộc lập, trở thành một bộ phận trong doanh nghiệp mới lớn hơn Nó còn được gọi là quátrình liên hợp hoá Quá trình này được hình thành theo hai cách: hoặc là một doanhnghiệp mẹ (doanh nghiệp lớn) có sức mạnh trong cạnh tranh đã thu hút, "sát nhập" cácdoanh nghiệp nhỏ (không đủ sức tồn tại trong cạnh tranh), và trở thành doanh nghiệpngày càng lớn mạnh lên, hoặc là các doanh nghiệp tự nguyện cùng nhau thoả thuận kếthợp, hợp nhất lại với nhau thành một doanh nghiệp lớn hơn Khi bàn về quá trình xã hộihoá nền sản xuất C.Mác đã gọi quá trình "sát nhập", "hợp nhất" nói trên là quá trình tậptrung hoá sản xuất, là "quá trình tập trung tư bản" Các loại doanh nghiệp lớn này đượchình thành từ những doanh nghiệp cùng ngành hoặc khác ngành với nhau theo kiểu liênkết ngang và theo kiểu liên kết dọc Các hình thức của các kiểu liên kết này có thể thấytrong lịch sử tương ứng với các loại tờ-rớt, công-xooc-xi-om (Consortium), hoặc các xínghiệp liên hợp (combinate), liên hợp các xí nghiệp (union of enterprises), tổ hợp sảnxuất lãnh thổ (APK)… (xem 4 + 24 + 25 + 79 + 96) Trong quá trình này mối quan hệgiữa cạnh tranh và liên kết vận động phát triển một cách biện chứng không ngừng Chínhnhân tố cạnh tranh trên thị trường đã thúc đẩy các doanh nghiệp phải có nhu cầu hợp tácliên kết với nhau Sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp làm hạn chế và đi đến thủtiêu cạnh tranh trong nội bộ một tổ chức liên kết, đồng thời lại tăng cường sức mạnh cạnhtranh của tổ chức trên thị trường

Sự vận động phát triển của các quan hệ liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp đếngiai đoạn cao, tức là liên hợp hoá, đi đến sát nhập, kết hợp, hợp nhất lại hình thành mộtdoanh nghiệp mới, có quy mô lớn hơn, tạo ra khả năng tiếp thu, đổi mới công nghệ kỹthuật tiến bộ, nâng cao năng suất lao động, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn, có sứccạnh tranh lớn trên thị trường Khi trở thành doanh nghiệp có tư cách pháp nhân mới, lớnhơn, các doanh nghiệp này lại tiến hành hoạt động và quan hệ kinh tế với nhiều loại hình

từ thấp lên cao với rất nhiều doanh nghiệp khác Chúng lại tiến hành quan hệ trao đổi ,buôn bán lẫn nhau và với các doanh nghiệp khác một cách ngẫu nhiên, nhất thời tiến lênquan hệ hợp tác trao đổi sản phẩm một cách thường xuyên, ổn định, lâu dài, quan hệ phâncông hợp tác trong sản xuất-kinh doanh, liên doanh và liên hợp, hợp nhất… Quá trình đóluôn luôn vận động, biến đổi, phát triển theo những vòng xoáy trôn ốc, làm cho lực lượngsản xuất ngày càng phát triển, quy mô của các doanh nghiệp ngày càng mở rộng, côngnghệ, kỹ thuật, năng lực quản lý càng ngày càng tiến bộ, năng suất lao động và hiệu quảkinh tế ngày càng nâng cao và sức cạnh tranh trên thị trường ngày càng lớn mạnh Cứ thế

sẽ vận động mãi không ngừng, làm cho nền kinh tế ngày càng phát triển, trình độ xã hộihoá ngày càng nâng cao

Trang 18

Quá trình liên kết kinh tế ở giai đoạn liên hợp hoá diễn ra liên tục nếu không bịgiới hạn bởi điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội nào đó ràng buộc sẽ có xu hướng liên hợphoá theo ngành rất cao hình thành những công ty, liên hiệp ngành độc quyền Nghĩa làquá trình tập trung hoá về phương diện tổ chức sản xuất-kinh doanh ở quy mô rất cao, tạo

ra những tổ hợp độc quyền trong một ngành, lĩnh vực nào đó Nhưng bản thân sự độcquyền lại kìm hãm sự phát triển kinh tế Vì thế ngày nay ở rất nhiều nước có nền kinh tếphát triển trên thế giới người ta ban hành luật chống độc quyền Luật đó sẽ quy định giớihạn doanh thu về một loại sản phẩm, một lĩnh vữc hoạt động nào đó chỉ chiếm tỷ lệ phầntrăm nào đó trong tổng doanh thu của cả nước về lĩnh vực hoặc sản phẩm đó, tuỳ theotình hình đặc điểm của mỗi nước

Để thích ứng với luật chống độc quyền, phù hợp với quy luật vận động phát triểntheo kiểu vòng xoáy trôn ốc của các quan hệ kinh tế nói trên, ngày nay ở các nước có nềnkinh tế thị trường hiện đại, phát triển, đã và đang hình thành những hình thức tổ chứckinh tế khổng lồ: concern, conglomerate và Group Các loại tập đoàn kinh tế khổng lồnày là một hình thức liên kết kinh tế cao, xét về quy mô của tập đoàn là hết sức lớn, song

về phương diện tổ chức thì tương đối "lỏng lẻo" so với các hình thức liên hợp hoá đã nói

ở trên, đồng thời chúng lại chứa đựng nhiều lĩnh vực hoạt động kinh doanh, nhiều loạisản phẩm được sản xuất và buôn bán Nó là một tổ chức kinh tế thực sự nhưng lại không

có tư cách pháp nhân kinh tế đầy đủ hoạt động độc lập Hoạt động chung của các tậpđoàn này chủ yếu trên các lĩnh vực tài chính, đầu tư, tín dụng công nghệ và thương mại

Nó là những sự góp vốn của các doanh nghiệp thành viên và được tập trung đầu tư vàonhững dự án có hiệu quả nhất của một vài doanh nghiệp thành viên nào đó … (xem 61 +

83 + 91)

Nhìn lại lịch sử hoạt động kinh tế của nhân loại chúng ta thấy liên kết kinh tế xuấthiện từ khá lâu Ngay từ thời kỳ tiền sử của chủ nghĩa tư bản - hình thức "phường hội"của những người thợ thủ công và những người buôn bán nhỏ đã ra đời Phường hội chính

là phương thức sơ khai của liên kết kinh tế giữa những người thợ thủ công cá thể nhỏ lẻ,sản xuất phân tán manh mún và những người buôn bán nhỏ để giúp nhau sản xuất-kinhdoanh, để tập hợp lại nhằm tăng thêm sức mạnh cạnh tranh Vào thời kỳ đầu của chủnghĩa tư bản, thời kỳ tích luỹ nguyên thuỷ, thời kỳ "công trường thủ công" thể kỷ 16-17,những công ty cổ phần đầu tiên đã xuất hiện, đã có những sự liên kết khá chặt chẽ giữanhững công trường thủ công độc lập hoặc có sự kết hợp ngay trong một công trường thủcông những lĩnh vực sản xuất khác nhau Vào thời kỳ này ở Anh, người ta thấy nhữngcông trường thủ công làm ra tư liệu sản xuất gắn liền với công trường thủ công làm ra sảnphẩm Những xí nghiệp thuỷ tinh lớn ở Anh đều tự mình làm lấy những nồi nấu bằng đấtchịu lửa Có những công trường thủ công làm pha lê kết hợp với công trường thủ côngmài thuỷ tinh và công trường thủ công đúc đồng (xin xem 4)

Vào cuối thế kỷ 19, các hình thức kinh tế theo chiều ngang như Các-ten,

Xanh-di-ca, tờ-rớt là chiếm ưu thế Các-ten lầ hình thức liên kết kinh tế thấp nhất Các doanhnghiệp tham gia vào Các-ten vẫn hoàn toàn độc lập trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm

và họ thoả thuận với nhau về giá cả, thị trường tiêu thụ và khối lượng sản phẩm sản xuất

ra Các-ten nổi tiếng nhất là Các-ten dầu lửa đã thống nhất những công ty lớn nhất thếgiới để giữ giá dầu nhằm thu nhiều lợi nhuận cho những giếng dầu ở Tếch-dát (Texas).Gần đây nổi tiếng là Các-ten của các nước dầu lửa (OPEC) Trong các Xanh-di-ca thì sản

Trang 19

xuất là hoạt động độc lập của các doanh nghiệp, còn tiêu thụ do một ban quản trị của tổchức đảm nhiệm So với Các-ten, nó là hình thức liên kết kinh tế cao hơn Tờ-rớt là hìnhthức liên kết kinh tế cao nhất vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20 Nó liên kết toàn bộ cáchoạt động sản xuất, tiêu thụ và tài chính của doanh nghiệp thành viên, dưới dự điều hànhcủa Ban quản trị Tổ chức Mỗi doanh nghiệp tham gia Tờ-rớt trở thành như một cổ đông

và hưởng lợi nhuận theo cổ phần đóng góp Nó trở thành một công ty cổ phần khổng lồduy nhất thống trị trong một ngành nào đó, là những tổ chức độc quyền lũng đoạn thịtrường các nước và thế giới Vào thời kỳ này ở Đức thì hình thức Các-ten chiếm ưu thế, ởPháp thì hình thức Xanh-đi-ca chiếm ưu thế, còn ở Mỹ thì hình thức Tờ-rớt lại chiếm ưuthế (xin xem 25 + 44)