Tuy chỉ chinh phục tự nhiên trong tưởng tượng vàbằng tưởng tượng nhưng những ước mơ đó đã góp phần kích thích thái độcách mạng đối với hiện thực, một thái độ thực tiễn làm thay đổi thế g
NỘI DUNG
ĐỊNH NGHĨA
Thần thoại là các câu chuyện kể về các vị thần và những điều huyền diệu, phản ánh quan niệm cổ đại về nguồn gốc thế giới và đời sống con người Qua các truyền thuyết này, thần thoại giải thích hiện tượng tự nhiên, vận dụng niềm tin và lễ nghi của cộng đồng để mô tả sự hình thành vũ trụ và vị trí của con người trong đó Đây cũng là kho tư liệu văn hóa giúp ta hiểu sâu hơn về nguồn gốc tri thức của các nền văn minh cổ và các giá trị, truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Tổng thể, thần thoại không chỉ là nghệ thuật kể chuyện mà còn là công cụ phản ánh nhân sinh quan và cách con người cổ đại nhìn nhận thế giới.
Thần thoại là thể loại văn học dân gian ra đời từ buổi bình minh của nhân loại và kết thúc sứ mệnh của nó khi nhận thức về thế giới của con người phát triển, tư tưởng thần linh ít ngự trị và đời sống cộng đồng nguyên thủy bị tan rã Về phương diện sáng tạo nghệ thuật, nó là sự sáng tạo tự phát, vô ý thức và chưa được chuyên môn hóa Nguồn gốc và sự phát triển ban đầu của thần thoại hẳn là sản phẩm của trí tuệ con người trong trạng thái ấu trĩ xa xưa Đặc điểm nổi bật trong tư duy thời nguyên thủy là sự ngự trị của chủ nghĩa thần linh; người nguyên thủy sống rất thực, nhưng đầu óc và bụng dạ của họ lại huyền ảo Cho nên thay vì nhận thức và giải thích tự nhiên theo hướng khoa học, họ nhận thức và giải thích theo hướng mê tín, gắn với tín ngưỡng và các tục thờ cúng Thần thoại ra đời chính là kết quả của trình độ tư duy nguyên thủy đó.
Bên cạnh đặc điểm của chủ nghĩa thần linh chiếm ưu thế, tư duy nguyên thủy đã tiến tới mức độ cho phép kể lại một câu chuyện hoàn chỉnh Mặc dù thần thoại phần lớn là sáng tác nghệ thuật vô thức, để tạo nên một tác phẩm thần thoại, trí tuệ của con người thời kỳ ấy đã đạt được khả năng khái quát hóa, ngôn ngữ và trí tưởng tượng phát triển phong phú Nhờ vậy, con người có thể xây dựng những cốt truyện với tình tiết mạch lạc và có hệ thống.
1.1.2 Nội Dung của thần thoại
Việt Nam có nhiều tộc người, mỗi tộc đều có thần thoại phản ánh đặc điểm và giá trị văn hóa riêng của họ Kho tàng thần thoại Việt Nam vô cùng phong phú, tập trung các nội dung chủ yếu về nguồn gốc, anh hùng dân tộc, thế giới thần linh và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên; từ đó phản ánh bản sắc và cách người Việt nhìn nhận sự hình thành vũ trụ, cũng như vai trò của truyền thống trong đời sống cộng đồng.
* Giải thích thế giới bằng tưởng tượng
Giải thích sự hình thành vũ trụ thông qua các truyền thuyết cho thấy vũ trụ ra đời từ thời hỗn mang nguyên thủy, được hình dung qua cảnh hỗn độn và sự sáng tạo của các vị thần Trong nhiều câu chuyện, trời đất ban đầu là một mớ hỗn độn bồng bềnh, và nhờ các vị thần kiến tạo mà trời đất dần phân đôi, vũ trụ mới được hình thành Các vị thần này thường có vóc dáng khổng lồ và sức mạnh phi thường: ở Việt Nam, thần Trụ Trời dùng đôi tay khổng lồ đào đất, đắp cột đá để chống trời; khi trời đất phân đôi, thần phá cột khiến đất đá văng ra, tạo nên núi non, hải đảo, và biến nơi đào đất thành biển cả, sông hồ Ở người Chăm, nguồn gốc vũ trụ được kể qua vị thần Tầm Thênh; ở người Êđê, Aiđiê cũng được coi là vị thần sáng tạo từ hỗn mang Những câu chuyện cổ này không chỉ kể về sự hình thành vũ trụ mà còn nhấn mạnh vai trò của các vị thần khổng lồ và các hiện tượng thiên nhiên trong quá trình sáng tạo.
Trong nhiều truyền thuyết, việc kiến tạo vũ trụ và sắp đặt tự nhiên thường được thực hiện bởi một cặp thần nam nữ, thể hiện sự cân bằng giữa hai giới và nguồn sống của vũ trụ Điển hình cho quan niệm này là các cặp thần Ông Đực - Mụ Cái, Ông Đùng - Bà Đà và Nữ Oa, mỗi đôi tượng trưng cho sức sáng tạo và khả năng nuôi dưỡng sự tồn tại của vũ trụ.
- Tứ Tượng (Việt); Ông Thu Tha - Bà Thu Thiên (Mường); Ông Chày -
2 [(1) Tập bài giảng VHDGVN hoàn thiện ,30 -3 - 2019 , Trường đại học nội vụ khoa quản lý xã hội,tr68]
Bà Chày (Mông); Ông Thu Cún - Bà Thu Cún (Thái) Mô típ phổ biến trong những thần thoại này là mô típ thi tài.
Qua những câu chuyện thần thoại giải thích nguồn gốc vũ trụ, ta nhận thấy yếu tố duy vật rõ nét trong cảm nhận của người xưa về thế giới Dù các vị thần ở riêng lẻ hay thành đôi, họ đều tượng trưng cho sức lao động của con người; những kỳ tích mà thần thánh làm ra đều dựa trên sức mạnh thể lực chứ không chỉ là phép thuật Điều này cho thấy tư duy cổ xưa, dù có thơ mộng đến đâu hay trí tưởng tượng bay bổng thế nào, cũng không vượt khỏi nhận thức về khả năng cải tạo thiên nhiên bằng chính sức lao động của con người.
Con người từ thế giới săn bắt và hái lượm chuyển sang trồng trọt và chăn nuôi, bắt đầu quan sát thế giới quanh mình và đặt ra những câu hỏi mang niềm khao khát khám phá thiên nhiên đầy bí ẩn, nhằm giải thích hiện tượng tự nhiên Những câu hỏi về tại sao có hiện tượng này và tại sao có hiện tượng kia chưa được thỏa mãn bởi hiểu biết còn hạn chế, nên niềm khao khát ấy dễ bị gán nhận thức lệch lạc cho các vị thần qua các câu chuyện được thêu dệt bằng trí tưởng tượng bay bổng Ví dụ, để giải thích hiện tượng thủy triều lên xuống, người xưa kể về một vị thần biển có hình dáng con rùa khổng lồ nằm dưới đáy đại dương; khi thần hít vào thủy triều xuống, khi thần thở ra thủy triều lên Độ dài của ngày và đêm thay đổi theo mùa cũng được giải thích bằng câu chuyện Nữ Thần Mặt Trời ngồi trên kiệu đi thị sát hạ giới.
Qua cách giải thích của người nguyên thủy về các hiện tượng tự nhiên, ta thấy họ cố gắng lôi kéo các vị thần về phía mình bằng sự sùng bái và cho rằng những hành động gây hại cho con người chỉ là do sự nhầm lẫn, vô ý hoặc tính tình của các vị thần Ví dụ, sét đánh lầm kẻ vô tội khi thần nóng nảy, hoặc hạn hán được xem là do thần Mưa quên nhiệm vụ Những quan niệm như vậy cho thấy yếu tố duy vật trong tư duy nguyên thủy, bởi mọi hiện tượng tự nhiên không xuất phát từ hư vô mà là kết quả của công lao và sự can thiệp của các vị thần Thần Gió phải liên tục quạt để sinh ra gió, Thần Mưa phải xuống hạ giới hút nước sông, nước biển vào bụng để cung cấp nước cho thế gian.
Giải thích nguồn gốc loài người: Mô típ phổ biến nhất của thần thoại về nguồn gốc loài người là mô típ quả trứng thiêng và quả bầu mẹ.
Mô típ quả trứng thiêng sinh ra loài người là một motif quan trọng trong thần thoại dân gian Việt Nam và các dân tộc thiểu số, được thể hiện qua các truyện như Đẻ đất đẻ nước của người Mường, Ăm Ệt Luông của người Thái và truyền thuyết Lạc Long Quân với Âu Cơ của người Việt Bên cạnh đó, mô típ quả bầu mẹ được sưu tầm ở hơn 100 truyện dân gian, với nhiều câu chuyện cho thấy sự sinh sôi của con người từ một quả bầu; ví dụ trong thần thoại của người Dao, hai anh em sống sót sau một trận đại hồng thủy cưới nhau và người vợ đẻ ra một quả bầu, người chồng cắt quả bầu lấy hạt gieo, mỗi hạt mọc lên thành một con người.
Giải thích nguồn gốc loài người thông qua hai mô típ quả trứng thiêng và quả bầu mẹ thực ra phản ánh một vấn đề thời sự lúc đó: con người có nhu cầu giải thích nguyên nhân sinh sản, nhưng hiểu biết của họ rất ấu trĩ và chưa đủ khả năng trình bày Sự sai lệch trong nhận thức ấy vô tình dẫn dắt những tình tiết ly kỳ và hấp dẫn trong những câu chuyện thần thoại.
* Phản ánh ước mơ chinh phục tự nhiên của con người
Cùng với khát vọng giải thích tự nhiên, con người còn nuôi dưỡng ước mơ chinh phục tự nhiên, một động lực được thể hiện qua các nhân vật anh hùng thần thánh trong cộng đồng Những hình tượng này phản ánh sự tò mò khoa học lẫn ý chí can đảm, biến các câu chuyện dân gian thành nguồn cảm hứng và bài học về đối mặt với thử thách Ví dụ cho hiện tượng này là truyện Cường Bạo đại vương đánh thần, nơi một vị đại vương vượt qua các thế lực siêu nhiên để bảo vệ cộng đồng, thể hiện cách con người tưởng tượng về sức mạnh tự nhiên và khẳng định niềm tin vào khả năng chinh phục thế giới tự nhiên.
Trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam, Sét và câu chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh là biểu tượng điển hình cho khát vọng chống hạn hán và mong muốn chiến thắng lũ lụt của người xưa Các nhân vật như chàng Quải của người Thái và chàng Lương Vương của người Mường mở rộng hệ thống truyện kể, phản ánh sự đoàn kết và sáng tạo của cộng đồng trong cuộc đối đầu với thiên tai Những truyện này tập trung làm nổi bật khả năng thích nghi với thiên nhiên khắc nghiệt và niềm tin vào sức mạnh của con người để vượt qua hạn hán và lũ lụt, từ đó nuôi dưỡng bản sắc văn hóa và truyền thống Việt Nam.
Những anh hùng nửa thần nửa người phản ánh một cách sống động và sâu sắc ước mơ lớn lao của con người trong cuộc đối đầu với thiên nhiên Dù chỉ chinh phục thiên nhiên bằng trí tưởng tượng, những ước mơ ấy vẫn kích thích thái độ cách mạng đối với hiện thực và nuôi dưỡng một ý thức thực tiễn Chính sự giao thoa giữa khát vọng và thực tế đã dẫn tới những thay đổi sâu rộng, góp phần làm thay đổi thế giới.
1.1.3 Đặc trưng nghệ thuật của thần thoại
Thần thoại là những câu chuyện kể về các vị thần nhằm gửi gắm niềm tin của con người vào các lực lượng siêu nhiên và đáp ứng nhu cầu nhận thức về thế giới tự nhiên Những câu chuyện này thường dùng hình tượng thần thánh, truyền thuyết và phép ẩn dụ để giải thích nguồn gốc vũ trụ, sự hình thành của hiện tượng tự nhiên và các giá trị xã hội Đặc trưng cơ bản của thần thoại gồm có các nhân vật thần linh và sự can thiệp của họ vào đời sống con người, lối kể mang tính biểu tượng, mục đích giáo dục và việc lưu truyền tinh hoa văn hóa qua các thế hệ.
SO SÁNH THẦN THOẠI ,TRUYỀN THUYẾT,CỔ TÍCH
Các thể loại ngữ văn dân gian như thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích đã góp phần hình thành xã hội Việt Nam ngày nay và làm bật lên nguồn gốc khai sinh của thần thoại qua các mô-típ và nhân vật được ghi nhận Truyền thuyết mang tính chất lịch sử giúp ghi nhận quá khứ, tái hiện các sự kiện và bài học về lòng dũng cảm, sự kiên nhẫn và tinh thần cộng đồng Truyện cổ tích mang tới những câu chuyện diệu kỳ để giải thích hiện tượng tự nhiên và dạy các giá trị tốt đẹp như nhân ái, công bằng và trí tuệ Ba thể loại văn học dân gian này cùng nhau xây dựng nền văn học Việt Nam hiện đại, góp phần hình thành ngôn ngữ, văn hóa và nhận thức xã hội.
lỜI KẾT
Ba thể loại văn học dân gian - thần thoại, truyền thuyết và chuyện cổ tích - đã góp phần hình thành xã hội Việt Nam như ngày nay Nguồn gốc khai sinh của thần thoại giải thích những niềm tin và quan niệm vốn có của người xưa, đồng thời tính lịch sử của truyền thuyết ghi lại các sự kiện, bài học và giá trị xã hội qua các thời kỳ Chuyện cổ tích mang tính diệu kỳ, góp phần giảng dạy các phẩm chất tốt đẹp như nhân hậu, dũng cảm và sự kiên nhẫn cho thế hệ trẻ Nhờ sự kết hợp của ba thể loại văn học dân gian này, nền văn học Việt Nam được làm giàu thêm ngôn ngữ, tạo nên bản sắc văn hóa và tiếp tục truyền cảm hứng cho các tác phẩm hiện đại.