Nhằm phục vụ cho sự xuyên suốt của tiến trình tập huấn, tài liệu này sẽ được phân chia thành bốn phần sau đây: Bài một, Hành vi con người trong tương tác với môi trường sống, cho thấy h
Trang 1LỜI GIỚI THIỆU
Theo Từ điển Tiếng Việt (1992) của Viện Khoa Học Xã hội Việt Nam, hành vi
là “toàn bộ nói chung những phản ứng, cách cư xử biểu hiện ra ngoài của một người trong hoàn cảnh cụ thể nhất định”
Theo Collins Dictionary Sociology (3rd edition, 2000, Nhà Xuất bản Harper Collins), hành vi (behavior) cũng có nghĩa như Từ điển Tiếng Việt nói trên Tuy
nhiên, Collins Dictionary cho thêm ý nghĩa tâm lý học của hành vi là: “sự đáp trả bên ngoài có thể thấy được của một động vật hay con người với kích thích môi trường”
Hành vi có tính cách sinh học này (công thức S-R = Stimulus – Response = kích thích – đáp trả) làm nên nền tảng cho thuyết “chủ nghĩa hành vi” (behaviorism) trong tâm lý học với tên tuổi nổi bật của nhà tâm lý học B.F Skinner (1904-1990) Như vậy, hành
vi con người là một đối tượng nghiên cứu của một số ngành khoa học xã hội: tâm lý học và xã hội học Công tác xã hội (CTXH) chuyên nghiệp cũng coi hành vi con người, đặc biệt khi hành vi này gắn liền với môi trường xã hội, là nền tảng kiến thức quan trọng trong thực hành CTXH (An, CTXH nhập môn, 2006:79)
Trong tập tài liệu, chúng ta sẽ dựa trên định nghĩa hành vi theo định nghĩa của
Từ điển Tiếng Việt Từ đó, “hành vi được hiểu như là một yếu tố mang tính xã hội và được hình thành trong quá trình hoạt động sống và giao tiếp xã hội Mọi ứng xử của con người đều có những nguyên tắc nhất định, đối với mỗi cá nhân trong từng thời điểm, từng hoàn cảnh, cần có những hành vi ứng xử phù hợp Không thể có cách ứng
xử chung cho tất cả mọi người, nó tuỳ thuộc vào từng hoàn cảnh, tâm trạng, mục đích
sẽ có những hành vi, cách ứng xử khác nhau” (Danao et al, 2012)
Trong khuôn khổ của dự án tập huấn “Nâng cao năng lực cho nhân viên CTXH
cơ sở ở TP.HCM”, hành vi lệch chuẩn (deviant behavior) là một trong mười lăm chủ
đề tập huấn và được đặt trong phần “Nền tảng của CTXH” Nhằm phục vụ cho sự
xuyên suốt của tiến trình tập huấn, tài liệu này sẽ được phân chia thành bốn phần sau đây:
Bài một, Hành vi con người trong tương tác với môi trường sống, cho thấy hành
vi con người được tạo ra trong môi trường xã hội và được chuyển trao tới từng cá nhân qua tiến trình xã hội hóa
Trang 2Bài hai, Hành vi lệch chuẩn, cho thấy những chuẩn mực về xã hội, văn hóa và
vai trò – địa vị là những khung qui chiếu giúp xác định hành vi lệch chuẩn, khi hành
vi này không đáp ứng được những mong đợi của xã hội
Bài ba, Hành vi lệch chuẩn và kiểm soát xã hội, cho thấy mức độ của hành vi
lệch chuẩn ở bình diện rộng sẽ trở thành vấn đề xã hội Để giúp cho xã hội cân bằng
và ổn định, xã hội nào cũng cần có những hình thức kiểm soát xã hội để ngăn chặn, hạn chế hoặc chấm dứt hành vi lệch chuẩn và vấn đề xã hội
Bài bốn, CTXH và hành vi lệch chuẩn, như một phần đóng góp cho ngành
CTXH khi giúp nhân viên CTXH có thái độ tôn trọng và chấp nhận thân chủ cũng như đưa ra một hướng trị liệu cho thân chủ Đó là hướng trị liệu nhấn mạnh trên môi trường xã hội của thân chủ (Miley et al, 1995: 28-30; 40)
Tập tài liệu nhỏ này như một cố gắng sử dụng các quan điểm XHH để trình bày
về hành vi lệch chuẩn của con người trong môi trường hệ thống cũng như trong tiến trình xã hội hóa Người biên soạn rất mong nhận được nhiều đóng góp xây dựng để tài liệu được hoàn thiện và có ích lợi hơn Chân thành cám ơn
Bài 1: HÀNH VI CON NGƯỜI TRONG TƯƠNG TÁC VỚI
MÔI TRƯỜNG SỐNG
I LÝ THUYẾT VỀ MÔI TRƯỜNG HỆ THỐNG
1 Khái quát
Trong con mắt của nhà xã hội học, con người là một “sinh vật xã hội”, tức
là con người với tư cách là một thành viên trong tương quan với một nhóm, một cộng đồng hay một xã hội Xã hội học (XHH) nghiên cứu con người là một cá nhân trong tương tác xã hội (social interaction) với những cá nhân khác hay những nhóm cá nhân khác XHH nghiên cứu chú ý tới những mối quan hệ và những mô hình ứng xử của cá nhân như là thành viên trong nhóm
Trang 3Như vậy, xã hội học quan niệm cá nhân là “sản phẩm” được làm nên từ văn hóa và các thiết chế xã hội của họ Tuy nhiên, con người không chỉ tiếp nhận thụ động những giá trị và chuẩn mực từ văn hóa và từ môi trường xã hội; con người có thể là chủ thể tạo nên hay góp phần tạo nên văn hóa và môi trường
xã hội
2 Lý thuyết về môi trường hệ thống (Ecosystem theory)
Lý thuyết hay cách tiếp cận về môi trường hệ thống được nhiều nhân viên CTXH sử dụng để làm nổi bật sự tương tác giữa con người với môi trường xã hội và vật lý của họ Cách tiếp cận này cho phép chúng ta giải thích được hành
vi hiện tại của con người, khi đặt con người trong môi trường sống của họ (môi trường ở đây là môi trường xã hội hơn là môi trường thiên nhiên)
Trong số những lý thuyết về hệ thống và môi trường, một lý thuyết nổi bật
là “lý thuyết sinh thái tác động tới sự phát triển của con người” (Ecology
theory of development) của Urie Bronfenbrenner (Danao et al, 2012)
Bronfenbrenner (1979) mô tả sự ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến trẻ em bằng một khung phân tích bao gồm các hệ thống xã hội ở các cấp độ khác nhau Ông sử dụng thuật ngữ hệ thống vi mô, trung mô và vĩ mô (microsystem, exosystem and macrosystem) Ông đưa ra nhận định rằng ở mỗi cấp đều có môi trường ở đó Mỗi cấp độ đều có sự tương tác lẫn nhau để tạo nên cuộc sống tổng hợp và phức tạp của con người
Hệ thống vi mô đề cập tới các hệ thống nhỏ chung quanh cá nhân, đây là môi trường cá nhân sống như: gia đình, trường học, tôn giáo, nhóm cùng địa
vị (peergroup) …
Hệ thống trung mô dùng để mô tả những hệ thống nằm ngoài môi trường vi
mô của cá nhân như, truyền thông đại chúng, dịch vụ xã hội, dịch vụ luật pháp…
Hệ thống vĩ mô bao gồm các yếu tố xã hội rộng lớn hơn, ví dụ như các thái
độ và ý thức hệ của văn hóa
Lý thuyết của cũng mô tả hai cấp độ khác Đó là các hệ thống ngoại vi
(mesosystem) và hệ thống niên đại (chronosystem) Hệ thống ngoại vi mô tả
Trang 4cách thức mà các yếu tố trong một hoặc hai hệ thống vi mô tương tác với nhau Ví dụ: hệ thống ngoại vi về sự tương tác giữa gia đình và trường học nơi
một cá nhân Hệ thống niên đại mô tả sự ảnh hưởng của sự phát triển của cá
nhân về mặt thời gian Hệ thống niên đại cho thấy tiến trình phát triển của cả cuộc đời cá nhân qua các sự kiện, các giai đoạn chuyển tiếp cũng như bối cảnh lịch sử xã hội, dấu ấn quan trọng mà họ đã trải qua
Chúng ta có thể sử dụng một mô hình tổng hợp khác về môi trường hệ thống và các lực tác động tới hành vi con người như sau (An, CTXH nhập môn, 2006: 24-33):
Ba cấp độ của hệ thống xã hội:
1- Cấp vi mô: hệ thống này đề cập đến một cá nhân và kết hợp các hệ thống sinh học, tâm lý và xã hội tác động lên cá nhân ấy
2- Cấp trung mô: hệ thống này đề cập đến các nhóm nhỏ ảnh hưởng đến cá nhân như gia đình, nhóm làm việc và những nhóm xã hội khác
Vi mô
Trung mô
Vi mô
Thái d?, ý th?c h?
Truy?n thông, D?ch v? XH
Gia dình, tru? ng h?c, Tôn giáo, nhóm
H? th?ng niê n d?i
Ngo?i vi
Lý thuy?t Ecosystem c?a Urie Bronfenbrenner
Trang 53- Cấp vĩ mô: hệ thống này nói đến các nhóm và những hệ thống lớn hơn gia
đình Bốn hệ thống vĩ mô quan trọng tác động đến cá nhân là các tổ chức xã hội 1, các thiết chế xã hội 2, cộng đồng và nền văn hóa
Các lực tương tác làm nảy sinh và tác động tới hành vi con người gồm có: lực bên trong và lực bên ngoài Lực bên trong là những lực thuộc hệ thống vi
mô như tác động tâm lý, sinh học và xã hội qua các giai đoạn phát triển của con người Các giai đoạn phát triển con người cũng góp phần làm nên lực bên trong3 Lực bên ngoài đến từ hai hệ thống trung mô và vĩ mô
Tới đây, chúng ta có thể đưa ra các điểm chính của lý thuyết môi trường hệ thống như sau (Miley et al, 1995:36):
- Trình bày một cái nhìn triết lý về con người luôn ở trong bối cảnh sống
1
Tổ chức xã hội là các nhóm người có cùng chung với nhau một mục đích cần phải đạt đến (Hòa, 1995: 119-125)
2
Thiết chế xã hội là một hệ thống các chuẩn mực, giá trị và cấu trúc nhắm tới một mục tiêu xác định Có năm hình thức thiết chế xã hội chủ yếu: gia đình, giáo dục, tôn giáo, kinh tế và chính quyền (Xuyến et al, 2002: 219-229)
3
“Các giai đoạn phát triển con người” cũng là một trong 15 đề tài tập huấn của dự án này
Trang 6- Nhấn mạnh trên các giao tiếp hỗ tương giữa con người (human
transactions) với môi trường (công thức “person: environment”, dấu (:) trong công thức biểu thị tương quan hỗ tương)
- Nghiên cứu lịch sử hành vi phát triển như thế nào trong việc đáp trả lại
các lực bên trong và lực bên ngoài
- Mô tả hành vi hiện tại như một thích ứng của “con người trong hoàn
cảnh” vốn giúp cân bằng giữa con người và môi trường Sự cân bằng gìn giữ lợi ích hỗ tương giữa con người với môi trường
- Nhìn nhận tất cả mọi hành vi đều nhắm đến sự thích nghi trong bối cảnh
- Đưa ra những giải pháp đa dạng dẫn tới sự thay đổi
- Hệ thống xã hội là “một cấu trúc của những con người tương thuộc
(interdependent) và tương tác (interacting) với nhau” (Miley et al, 1995: 45)
- Các hệ thống xã hội vừa là thành tố của một hệ thống khác lớn hơn đồng
thời cũng được cấu thành từ những “tiểu hệ thống” (subsystems) Hệ thống lớn hơn sẽ được gọi là “môi trường” của các hệ thống nhỏ bên trong Ví dụ: cộng đồng là “môi trường” của làng xóm Làng xóm là
“môi trường” của gia đình Gia đình là môi trường của hai tiểu hệ thống
là “cha mẹ” và “con cái”
- Lý thuyết môi trường hệ thống có thể giải thích về hành vi con người
được sinh ra cũng như được điều chỉnh trong tương tác và tương thuộc với các hệ thống khác và với môi trường của mình Hệ quả của lý thuyết này cho phép chúng ta khi làm việc với thân chủ, chúng ta không chỉ quan tâm tới cá nhân hiện tại của họ; nhưng còn phải chú ý tới lịch sử cuộc sống của họ và tác động của các môi trường sống của họ nữa Lý thuyết môi trường hệ thống đòi hỏi chúng ta phải có cái nhìn toàn diện và đầy đủ về con người: đó là con người trong lịch sử cuộc sống và trong bối cảnh sống Lý thuyết này đưa ra một hướng trị liệu điều chỉnh hành
vi cá nhân dựa trên điều chỉnh hoặc thay đổi môi trường sống của cá nhân trong CTXH thực hành
Trang 7II TIẾN TRÌNH XÃ HỘI HÓA (THE PROCESS OF SOCIALIZATION)
VÀ SỰ HÌNH THÀNH BẢN NGÃ (SELF)
- Tiến trình tương tác với môi trường sống để tiếp nhận các giá trị và chuẩn
mực xã hội được gọi là “tiến trình xã hội hóa” Một yếu tố quan trọng của tiến trình xã hội hóa là “bối cảnh xã hội” (social context) với các tác nhân của xã hội hóa: gia đình, trường học, nhóm bạn v.v Cùng với yếu tố sinh học, yếu tố bối cảnh xã hội và tác động lên hành vi của con người như sau (Landis, 1989:52):
2 Định nghĩa về tiến trình xã hội hóa
- Xã hội hóa là “một tiến trình học hỏi các mong đợi, các thói quen, các kỹ
năng, các giá trị, các niềm tin cũng như các đòi hỏi cần thiết khác giúp
cá nhân được tham gia hữu hiệu vào các nhóm xã hội” (Landis, 1989:38)
- Mặc dù xã hội hóa bắt đầu từ lúc cá nhân mới được sinh ra, nhưng nó là
một quá trình tiếp tục kéo dài và diễn ra ở mọi lứa tuổi và mọi giai đoạn
xã hội trong cuộc đời Tiến trình xã hội hóa có thể được chia thành ba
Trang 8giai đoạn chính Thứ nhất, giai đoạn xã hội hóa của trẻ em trong gia đình Thứ hai, giai đoạn xã hội hóa diễn ra trong trường học Cuối cùng, giai đoạn con người thực sự bước vào cuộc đời để đảm nhận các vai trò (status-roles) đã được chuẩn bị từ hai giai đoạn xã hội hóa trước đó
3 Sự phát triển bản ngã (the self)
- Qua tiến trình xã hội hóa, cá nhân học hỏi được cách xây dựng bản ngã,
“cái tôi xã hội” của mình thành một thực thể riêng biệt trong sự mong đợi của người khác XHH đưa ra quan niệm bản ngã được hình thành trong tương tác qua lại với những cá nhân khác Lý thuyết “Soi gương tự phản thân” (The looking-glass self) của Charles H Cooley (1824-1929) cho thấy bản ngã được xây dựng và điều chỉnh qua ba yếu tố sau đây Thứ nhất, bằng cách soi mình vào cái nhìn của người khác về mình Thứ hai, bằng hình ảnh của mình mà mình tưởng rằng mình mang đến cho người khác Thứ ba, qua những phán đoán mà mình nghĩ rằng người ta có về mình Như vậy, cái nhìn của người khác giống như chiếc gương mà cá nhân soi mình vào để phát triển bản ngã của mình Quan niệm về bản ngã được định hình trong tương tác với các cá nhân khác như thế cho thấy quyết định hành vi của cá nhân được thực hiện trong các mối quan hệ xã hội
- Sự phát triển bản ngã mang tính xã hội như vậy cũng là một tiến trình bắt
đầu từ thuở thơ ấu và kéo dài trong suốt cuộc đời Các cá nhân vừa là chủ thể xây dựng bản ngã có tính xã hội của mình vừa là đối tượng của sự đánh giá của xã hội Đồng thời, hành vi con người luôn nhằm vào sự mong đợi cũng như sự chấp nhận của xã hội
- Sự phát triển bản ngã theo cái nhìn của Cooley cho thấy áp lực xã hội tác
động rất lớn trên đời sống và hành vi của con người
III THẢO LUẬN NHÓM
(Có thể là các trường hợp điển cứu, các câu chuyện minh họa, các bài tập trắc nghiệm…)
Trang 9- Các tham dự viên chia sẻ kinh nghiệm bản thân về tác động các giai
đoạn sống trong cuộc đời trong những hoàn cảnh sống Từ đó, mỗi cá nhân có thể thấy được “cái tôi hiện tại” của mình được hình thành trong lịch sử cá nhân như thế nào
- Chia sẻ những người có ảnh hưởng trên cuộc sống của mình
- Chia sẻ mình đã tác động tới thân chủ như thế nào trong công việc của
mình
Tóm tắt ý chính
- Lý thuyết môi trường hệ thống cho thấy hành vi con người chịu tác động trong
tương tác với các hệ thống và môi trường xã hội Đây chính là lý do coi con người là “sản phẩm” của môi trường xã hội
- Xã hội hóa là “một tiến trình học hỏi các mong đợi, các thói quen, các kỹ năng,
các giá trị, các niềm tin cũng như các đòi hỏi cần thiết khác giúp cá nhân được tham gia hữu hiệu vào các nhóm xã hội”
- Cá nhân học hỏi được cách xây dựng bản ngã, “cái tôi xã hội” của mình thành
một thực thể riêng biệt trong sự mong đợi của người khác
Trang 10
Bài 2: HÀNH VI LỆCH CHUẨN
I KHÁI QUÁT
Lý thuyết về hệ thống môi trường cho thấy hành vi con người chịu tác động từ
sự tương tác với các hệ thống và môi trường xã hội Để được xã hội chấp nhận như một thành viên, cá nhân phải hành xử theo mong đợi của xã hội khi cá nhân tuân thủ những chuẩn mực của xã hội đề ra Tiến trình xã hội hóa là tiến trình cá nhân học hỏi những chuẩn mực được xã hội qui định, và những khuôn mẫu hành vi đúng, và những hành vi không đúng Khi các cá nhân trong xã hội cùng tuân thủ các chuẩn mực xã hội và thực hiện các vai trò xã hội như xã hội mong muốn, xã hội sẽ đạt được trạng thái ổn định và đạt được mục đích của toàn thể xã hội Như vậy, chuẩn mực, vai trò mà văn hóa cung cấp sẽ là những khung qui chiếu để con người hành xử theo như mong đợi của xã hội; nhờ đó, họ trở thành một thành viên trong xã hội Hành vi lệch chuẩn sẽ xuất hiện, khi một cá nhân hoặc một số cá nhân phá vỡ và không tuân theo những qui chiếu này
II CHUẨN MỰC, VAI TRÒ VÀ VĂN HÓA (NORMS, ROLES AND CULTURE)
1 Chuẩn mực
- Chuẩn mực là “hành vi của cá nhân được chấp nhận hay bị đòi hỏi
trong một hoàn cảnh đặc thù” (Landis, 1989: 438) Chuẩn mực xuất hiện
trong tiến trình tương tác xã hội Khi các cá nhân tương tác với nhau, họ học được và cùng chấp nhận đâu là những cách hành xử thích hợp và được chấp nhận, đâu là những cách hành xử không thích hợp và không được chấp nhận Chuẩn mực được chấp nhận nhờ vào giá trị của chúng Chuẩn mực cho phép chúng ta có thể dự đoán được hành vi của nhau
- Giá trị là “những ý kiến tổng quát hay những niềm tin của con người về
những cách hành xử thích hợp và được chấp nhận, đâu là những cách hành xử không thích hợp và không được chấp nhận” (Landis, 1989:
70-1) Giá trị thường là những khái niệm trừu tượng như: lòng yêu nước, bình đẳng, dân chủ …