CHUYÊN đề nội TIẾT TRƯỜNG THPT CHUYÊN TỈNH hà GIANG

Số lượng melatonin sản xuất bởi tuyến tùng tùy thuộc vào sốlượng ánh sáng mà nó nhận được, vì tuyến này đóng vai trò "đồng hồ" của thânthể do sự nhạy cảm của nó đối với ánh sáng và sự đi

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH HÀ GIANG

TRƯỜNG THPT CHUYÊN TỈNH HÀ GIANG

CHUYÊN ĐỀ: NỘI TIẾT

Tác giả: Nhóm giáo viên môn Sinh học

I CÁC TUYẾN NỘI TIẾT CHÍNH

1 Tuyến tùng (tuyến trên não, tuyến mấu não trên)

Đó là một tuyến nhỏ nằm trên và sau đồi thị giữa hai bán cầu đại não Nótrưởng thành tới mức độ tối đa trong thời kỳ thơ ấu, nhưng sau đó nó cứng lại vàteo dần theo tuổi tác

Tuyến tùng tiết ra melatonin, đó là hormone được tổng hợp từ triptophanqua dạng serotonin Số lượng melatonin sản xuất bởi tuyến tùng tùy thuộc vào sốlượng ánh sáng mà nó nhận được, vì tuyến này đóng vai trò "đồng hồ" của thânthể do sự nhạy cảm của nó đối với ánh sáng và sự điều hành chu kỳ ngủ - thức.Trong giấc ngủ về đêm, mức độ melatonin trong thân thể tăng lên, giữa 11 giờđêm và 2 giờ sáng là nhiều nhất, sau đó lại giảm xuống rất nhanh khi một ngàymới bắt đầu Số lượng sản xuất melatonin còn tùy thuộc vào tuổi tác, tăng lên saukhi sinh ra đời ba tháng, tới mức tối đa lúc lên sáu tuổi, và khởi sự giảm xuốngsau tuổi dậy thì

Tác dụng của melatonin:

* Ảnh hưởng đến chức năng sinh sản: chức năng của melatonin là ức chế

sự hoạt động của buồng trứng Ánh sáng chiếu nhiều vào mắt thúc đẩy tuyếntùng sản xuất ra melatonin cho nên những cô gái bịmù loà từ nhỏ thường hay dậythì sớm hơn các cô gái cùng lứa tuổi có lẽmột phần là do thiếu melatonin nênbuồng trứng phát triển nhanh hơn

* Ảnh hưởng đến giấc ngủ và hoạt động: Ở các loài khác nhau bao gồm cảcon người, melatonin đã được chứng minh là làm giảm hoạt động động cơ, gây ramệt mỏi và nhiệt độ cơ thể thấp hơn, đặc biệt ở liều cao Ảnh hưởng đến nhiệt độ

cơ thể có thể đóng một vai trò quan trọng trong khả năng của melatonin để tácđộng đến chu kỳ ngủ - thức.

2 Tuyến yên (tuyến dưới não, tuyến mấu não dưới)

Đây là tuyến nhỏ, nặng 0,5g nằm ở hố yên thuộc thân xương bướm thuộcnền hộp sọ Sự tiết các hormone của tuyến này được điều khiển bởi các tế bàothần kinh vùng dưới đồi Về cấu tạo, tuyến này có 3 thuỳ trong đó thuỳ trước vàthuỳ sau lớn, thuỳ giữa nhỏ, mỗi thuỳ tiết các honnone khác nhau

2.1 Thuỳ trước (tiền yên)

Thùy trước là nơi chủ yếu sản xuất hormon Thùy trước tuyến yên tổnghợp và bài xuất 6 loại hormon Dựa vào chức năng người ta chia hormone củathuỳ này thành hai nhóm: nhóm hormone phát triển cơ thể: STH, TSH, ACTH vànhóm hormone hướng tuyến sinh dục: FSH, LH, LTH

a Nhóm hormone phát triển cơ thể:

* STH (Somato Tropin Hormone) hay GH (Grow Hormone) - kích sinh trưởng

tố (hay hormone tăng trưởng) là dạng protein có 191 axit amin tạo thành chuỗiđơn, trọng lượng phân tử là 22 005 Hormone này có nhiều tác dụng:

- Kích thích sự sinh trưởng của cơ thể bằng cách tăng tổng hợp proteintăng hấp thụ Ca, P làm cho sụn hoá thành xương để bộ xương phát triển

- Làm tăng hàm lượng đường trong máu gây bệnh đái tháo đường (dotuyến yên) bởi STH ức chế enzym hexokinase - xúc tác cho quá trình chuyển hoáglucose thành glycogen dự trữ

- Làm giảm sự tổng hợp lipit bằng cách huy động mỡ dự trữ để oxy hoátạo năng lượng cần thiết cho sự tổng hợp protein

- Kích thích sự tạo huyết tương và hồng cầu non, nếu ưu năng tuyến yêntrước tuổi dậy thì thì gây bệnh khổng lồ, sau tuổi dậy thì gây bệnh to đầu ngón ởcác chi Còn nhược năng trước tuổi dậy thì bị bệnh lùn (cơ thể cân đối) sau tuổidậy thì bị bệnh Simmond (rối loạn sinh dục)

* TSH (Thyroid Stimulating Hormone) - kích giáp tố: Là một glucoprotein,

trọng lượng phân tử 28 000 Cơ quan đích của TSH là tuyến giáp, kích thích chotuyến giáp hoạt động vì vậy nếu tuyến yên bị cắt bỏ thì tuyến giáp cũng bị teo đi.Tác dụng của TSH:

- Tăng số lượng và kích thước tế bào tuyến giáp, tăng biến đổi các tế bào

từ dạng khối sang dạng trụ (dạng bài tiết), tăng hệ thống mao mạch tuyến giáp

- Thúc đẩy sự hấp thụ iot vào tuyến giáp để tổng hợp thyroxin

- Tăng cường huy động glycogen từ gan và tăng oxy hoá glucose

* ACTH (Adreno Corticotropin Hormone) - kích vỏ thượng thận tố: là một

polypeptit có 39 axit amin Cơ quan đích của ACTH là tuyến vỏ tuyến trên thận,kích thích vỏ thượng thận hoạt động vì vậy nếu cắt bỏ tuyến yên thì phần vỏtuyến trên thận cũng bị teo lại Tác dụng của ACTH:

- Với cấu trúc vỏ tuyến thượng thận: tăng sinh tế bào phần vỏ tuyến, đặcbiệt là lớp bó và lớp lưới, làm tuyến nở to

- Với chức năng: sau khi kích thích tạo ra AMP vòng, các quá trình tiếptheo là hoạt hoá enzim proteinkinase A, và enzim này sau khi được hoạt hoá sẽthúc đẩy phản ứng tạo thành pregnenolone từ cholesterol là bước đầu tiên của sựtổng hợp hormon vỏ tuyến thượng thận

- Với não: Làm tăng quá trình nhớ, giúp nhớ mau hơn Trên một số độngvật còn làm tăng sự sợ hãi

- Với tế bào sắc tố: có tác dụng giống MSH, trên một số loài động vật bậcthấp như cá, ếch MSH có tác dụng làm cho da có màu sẫm Ở người tác dụngtrên do ACTH đảm nhận, chính ACTH kích thích sản xuất sắc tố melatonin vàđiều hoà sự phân bố nó trên da, nếu ACTH thiếu sẽ làm da không có sắc tố,ngược lại thừa sẽ làm da xuất hiện những mảng sắc tố đậm trên da

b Nhóm hormone kích thích tuyến sinh dục:

* FSH (Follicule Stimulating Hormone) - Prolan A - kích nang tố: được tạo

thành bởi 236 axit amin, có trọng lượng phân tử là 32 000 Tác dụng của FSH:

- Với buồng trứng: kích thích sự sinh trưởng của bao noãn, làm tăng sinhlớp tế bào hạt để giúp tạo lớp áo của nang trứng, làm trứng phát triển, mau chín.

- Với tinh hoàn: kích thích sự phát triển ống sinh tinh Kích thích tế bàosertoli phát triển và bài tiết các chất tham gia vào quá trình sinh tinh, nếu không

có quá trình này tinh tử sẽ không trở thành tinh trùng được Quá trình này còn có

sự tham gia của testosteron

* LH (Luteinising Hormone) - Prolan B - kích sinh hoàng thể tố: được tạo bởi

215 axit amin, trong lượng phân tử là 30 000 Tác dụng của LH:

- Với buồng trứng: cùng với FSH, LH làm bao noãn mau chín, gây hiệntượng phóng noãn Sau khi noãn được phóng ra khỏi nang trứng, LH sẽ kíchthích lớp vỏ và lớp tế bào hạt còn lại phát triển thành thể vàng Kích thích lớp tếbào hạt của nang trứng và thể vàng bài tiết estrogen và progesterol Kích thích sựhình thành tuyến sữa

- Với tinh hoàn: Kích thích tế bào leydig (tế bào kẽ) phát triển và tiếttestosterol

* PRL (prolactin) hay LTH (Luteo Tropin Hormone): Hormone kích thích bài tiết

sữa - được tạo thành từ 198 axit amin, có trọng lượng phân tử là 22 500 Tác dụng:

- PRL có tác dụng kích thích bài tiết sữa trên tuyến vú đã chịu tác dụng củaestrogen và progesterol Trong thời kỳ mang thai mặc dầu lượng PRL tăng caonhưng do estrogen và progesterol cũng cao, mà chúng lại có tác dụng ức chế bàitiết sữa, nên sữa hầu như không được bài tiết Sau khi đẻ, do hai hormon estrogen

và progesterol giảm đột ngột, PRL sẽ phát huy tác dụng và gây tiết sữa

- Cùng với LH biến nang trứng sau khi đã phóng noãn thành tuyến nội tiết

và duy trì sự tồn tại của nó trong vài tháng, nếu động vật hay người mang thai

b Thuỳ giữa

Đây là thuỳ rất nhỏ, tiết MSH (Melanocyte Stimulating Honnone) - kích

hắc tố - kích sắc tố, là một peptit có chứa 18 axit amin Đối với động vật bậc thấp(cá, lưỡng cư, bò sát) nó có tác dụng kích thích tế bào sắc tố tổng hợp sắc tố

melanine và phân bố đều sắc tố trên bề mặt da làm da có màu tối thích nghi vớimôi trường Động vật bậc cao và người, MSH tác dụng không rõ ràng, làm da,tóc, mắt có màu.

c Thuỳ sau (Hậu yên)

Thực chất đây không phải là thuỳ tuyến mà là một thuỳ thần kinh đượcliên hệ với vùng dưới đồi và chứa 2 hormone do vùng dưới đồi tiết ra:

* Vasopresin (ADH: Anh Diuretic Hormone) - homlone chống bài niệu: Là một

peptid cũng có 9 axit amin Tác dụng của ADH:

- Tăng qua trình tái hấp thu nước ở ống thận nhỏ hạn chế bài xuất nướctiểu vì vậy nếu thiếu nó sẽ tăng bài niệu gây ra bệnh đái tháo nhạt (201/ngày) -diabet không đường

- Làm co cơ trơn của các động mạch nhỏ, tăng huyết áp vì thế nó còn đượcgọi là vasopresin

* Oxytoxin (hormone thúc đẻ): Là một peptid cũng có 9 axit amin, tương tự

ADH chỉ khác ở axit amin thứ 8 được thay Arginin bằng Leuxin Tác dụng củaoxytoxin:

- Làm co cơ trơn ở tử cung nhất là trong kỳ động dục hoặc khi đẻ, nó cònđược dùng để thúc đẻ khi cơ tử cung co yếu

- Kích thích sự co bóp của các ống sữa làm tăng sự bài tiết sữa Nếu ít sữasau khi sinh có thể tiêm oxitoxin

3 Tuyến ức

Tuyến ức nằm ngay sau xương ức, gồm 2 thùy lớn Mỗi thùy lại chia thànhnhiều tiểu thùy có đường kính khoảng 0,5 – 2 mm Tuyến ức là cơ quan dạnglympho xuất hiện sớm trong thời kỳ phôi thai Tuyến ức ở trẻ mới sinh có trọnglượng 10 – 15 g, phát triển tối đa ở tuổi dậy thì (30 – 50 g) sau đó thoái triển dần

và chỉ còn dưới 15 g ở người già.Tuyến ức là cơ quan dạng lympho xuất hiệnsớm trong thời kỳ bào thai, phát triển tối đa ở tuổi dậy thì và teo dần ở tuổi già.Tuyến ức được tạo nên bởi các tế bào dạng lympho và các tế bào dạng biểu mô

Tuyến ức không tham gia trực tiếp vào quá trình đáp ứng miễn dịch, nhưng đã tạo ramột vi môi trường tối cần thiết cho sự phân chia, biệt hóa của dòng lympho bào T.

Mỗi tiểu thùy của tuyến ức được chia làm hai vùng: vùng vỏ và vùng tủy + Vùng vỏ chiếm phần lớn khối lượng tuyến, gồm chủ yếu là các tế bàodạng lympho (thymo bào) kích thước nhỏ và nhỡ có khả năng sinh sản cao, ngoài

ra còn có các tế bào biểu mô nằm xen kẽ và một ít đại thực bào nằm ở ranh giớigiữa vỏ và tủy tuyến Tại vùng vỏ, các tiền thymo bào chuyển thành thymo bàochưa chín và đi vào vùng tủy

+ Vùng tủy là nơi trưởng thành của các thymo bào chưa chín thành cáclympho bào T chín và rời tuyến đi vào máu Các tế bào biểu mô ở vùng tủy hìnhthành những cấu trúc đặc biệt gọi là tiểu thể Hassal Ngoài các tế bào biểu mô,tiểu thể Hassal còn có một ít đại thực bào và mảnh vụn của tế bào Chức năngcủa tiểu thể Hassal thì chưa được biết rõ, nhưng với cấu trúc này, có lẽ là nơi chếtcủa các lympho bào trong tuyến ức

Chức năng:

Khi cắt bỏ tuyến ức ở chuột mới đẻ, một thời gian thấy giảm số lympho Ttrong máu ngoại vi về cả số lượng và chất lượng, giảm đáp ứng miễn dịch quatrung gian tế bào Sau 1-2 tháng, con vật suy sụp, còi cọc và chết trong tình trạngnhiễm khuẩn

Tuyến ức có chức năng của mô lympho và của một tuyến nội tiết Bắt đầuhoạt động trong thời kỳ bào thai; từ tuần thứ 10 - 12 sau ngày bắt đầu chửa, đãphát hiện được tế bào T có khả năng miễn dịch; tuyến ức được coi như là mộttuyến của sự sinh trưởng; nó điều tiết chuyển hóa canxi trong cơ thể Lúc còn trẻ,nếu cắt tuyến ức thì thấy vôi trong xương giảm một phần, khung xương sẽ mềm

và cong; sinh vật không lớn lên được, giảm sút cân nặng Thỉnh thoảng tình trạngphi đại của tuyến ức cùng với sự quá sản của toàn bộ hệ thống lympho (các nangfolliculi) đáy lưỡi, hạnh nhân, hạch bạch huyết, nang của lách, nang của ống tiêuhóa, tăng lympho bào trong máu ngoại vi, ngấm lympho bào vào một số cơ quankhác) tạo nên tạng ức - bạch huyết (etat thymo - lymphatique)

Về chức năng nội tiết, người ta phát hiệnh được các hocmôn ức tronghuyết thanh và tạo cho các lympho bào T một khả năng miễn dịch, làm cho cáclympho bào T trở thành các tác nhân của miễn dịch tế bào Có nhiều loại hocmônức: thymosine (A Goldstein và A White), thimine hay thymopoíetin (G.Goldstem); nhân tố ức dịch thể (Trainin, 1966), nhân tố ức huyết thanh hay FTS(J L Bach, 1971) Các hormone này có tác dụng kìm hãm sự phát dục.

Tuyến ức giảm chức năng của men Cholinesteraza gây sốc acetylcholine,gây rối loạn sự quan hệ giữa mô lympho (tác động ức chế hoạt động của biểumô) và biểu mô (kích thích tuyến thượng thận, tác động lên hệ mạch máu), chứcnăng giải độc cho cơ thể Sự quá sản của tuyến ức gặp trong bệnh Basedow gâyrối loạn hoạt động tim mạch (mạch nhanh) Gây tăng lympho bào, làm tăng sảncác hạch lympho: gặp trong xơ gan gây nên rối loạn chuyển hóa cholesterin

4 Tuyến giáp

4.1 Vị trí và cấu tạo của tuyến giáp

Tuyến giáp là một tuyến nội tiết quan trọng trong cơ thể Tuyến này nằmphía trước sụn giáp, nặng khoảng 20 - 25 gram, hình dạng như con bướm, nganghàng với các đốt xương sống C5 - T1, phía trước có lớp da và cơ thịt, phía saugiáp khí quản

Tuyến giáp là tuyến đơn có cấu tạo gồm hai thùy (trái và phải) nối vớinhau qua một eo hẹp ép sát vào nhau (hình 1) Phần eo hẹp của nhiều người pháttriển thành một mấu dài được gọi là thùy tháp

Hình 1 Cấu tạo tuyến giáp

Tuyến giáp có màu đỏ sẫm hay nâu đỏ, được tạo thành từ nhiều loại tế bàokhác nhau Bên ngoài có một lớp màng bao bọc Từ lớp này xuất hiện các sợi môliên kết ăn sâu vào mô tuyến để chia nó ra thành các thùy nhỏ Bản thân mỗi thùylại được tạo thành từ rất nhiều nang hay còn gọi là các bọng biểu mô Xen kẽgiữa các nang là các sợi mô liên kết, các mạch máu và các sợi thần kinh Trongmỗi nang thường phân biệt hai loại tế bào khác nhau: các tế bào cơ bản có màunhạt và các tế bào keo làm niệm vụ tiết, chúng có nhiệm vụ tổng hợp và dự trữhormon thyroxine (T4) và triodothyronine (T3) Bên cạnh các nang giáp, các tếbào cạnh nang bài tiết ra calcitonin là hoocmôn tham gia chuyển hoá canxi Các tế bào biểu mô thay đổi hình dạng theo các trạng thái chức năng khácnhau Nó thường có ba dạng hình cơ bản là hình lăng kính, hình trụ và hình dẹt.Các hình dạng trên có liên quan đến các trạng thái khác nhau của tuyến giáp.Trong trường hợp ưu năng tuyến giáp, các nang có kích thước nhỏ Các tế bàobiểu mô của các nang cao, hình lục lăng với các đường danh giới rất rõ nét Khituyến giáp hoạt động quá yếu (thiểu năng), các nang sẽ có kích thước lớn Lớpbiểu mô trải trong nang có các tế bào thấp, hình trụ và có khi hơi dẹt Kết quả sẽxuất hiện các bướu.

Mọi hoạt động của tuyến giáp đều chịu sự kiểm soát của tuyến yên qua tácdụng của hoocmôn TSH Khi tuyến yên sản xuất ra quá nhiều TSH, lượnghoocmôn thyroxine bài xuất vào máu sẽ tăng lên và ngược lại Quá trình bài xuấthoocmôn TSH của tuyến yên lại chịu tác động của vùng dưới đồi

4.2 Tác dụng của các hoocmon tuyến giáp

Tuyến giáp tiết ra các hoocmon thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) cóvai trò quan trọng trong sự phát triển bình thường của cơ thể và giải phóng năng

lượng; calcitonin có nhiệm vụ kích thích quá trình canxi hóa tổ chức xương.

Chức năng cơ bản của tuyến giáp là điều tiết quá trình chuyển hóa iot.

Trong tuyến giáp có từ 1/4 đến 1/3 lượng iot chứa trong cơ thể Tuyến giápchuyển hóa iot để bài xuất và tổng hợp các hoocmon Tuyến giáp tiết chủ yếu là

T4 nhưng các tế bào đích chuyển phần lớn nó thành T3 bằng cách loại bỏ mộtnguyên tử iot Trong cơ thể iot được tích trữ trong tuyến sau đó chuyển thành các

hợp chất hữu cơ chứa iot Tiếp đến sẽ xảy ra hiện tượng phân giải proteintireoglobulin, giải phóng và tạo thành các hoocmon T4, T3 rồi bài xuất chúng vàomáu Vậy iot đã đến tuyến giáp bằng cách nào?

Iot tới tuyến giáp bằng nhiều con đường khác nhau Khả năng lưu giữ iottrong tế bào tuyến phụ thuộc vào trạng thái chức năng của nó Khi việc cung cấpiot cho tuyến không đủ sẽ xuất hiện bướu phong thổ Ngoài hoocmon, trongtuyến còn tồn tại một hệ thống enzym tác động lên quá trình iot hóa các mono vàdiiotthyroxine, nhưng không ảnh hưởng tới iotthyronine Kết quả iot được giảiphóng ra sẽ thấm vào máu và tái hấp thu vào các phân tử tireoglobulin Nhờ cóquá trình này mà toàn bộ iot được đưa vào tuyến giáp đều trở thành thành phầncủa các hoocmon T3 và T4

hydratcacbon và làm tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản trong các tế bào Tuy nhiên

cơ chế tăng chuyển hóa cơ bản cho đến nay vẫn chưa rõ Kết quả nghiên cứu chothấy, các hoocmon tuyến giáp ảnh hưởng chủ yếu lên quá trình oxi – photphorinhóa Khả năng hấp thu oxi của tổ chức tăng lên là do thyroxine tác động lênmàng ti thể Đây chính là chỉ số cho thấy mức độ tăng chuyển hóa cơ bản Chính

vì vật sau khi cắt bỏ tuyến giáp khả năng tổ chức sử dụng oxi sẽ giảm đi Ngoài

ra việc sản sinh năng lượng cũng giảm nên thân nhiệt sẽ giảm Sau khi tiêmhoocmon thyroxine vào cơ thể, thân nhiệt sẽ tăng lên do các phản ứng oxi hóatrong cơ thể tăng

Quá nhiều hay quá ít hoocmon tuyến giáp trong máu có thể gây rối loạnchuyển hóa nghiêm trọng Ở trẻ em, thiếu thyroxine sẽ làm cho xương và môthần kinh tăng trưởng không bình thường và có thể gây ra bệnh đần độn Liệupháp hormone tuyến giáp có thể khởi động sự tăng trưởng nhưng nếu không bắtđầu ngay trong hai tháng đầu tiên của cuộc đời thì sẽ dẫn tới sự chậm phát triểntrí tuệ Các triệu chứng thiếu thyroxine (bệnh nhược giáp) ở người trưởng thành

là chuyển hóa cơ bản thấp, nhịp tim chậm, tăng cân, chậm chạp và không chịuđược lạnh ở người lớn Uống đủ liều hormone tuyến ức có thể phục hồi đượcngoại hình và sinh lý bình thường

Tuyến giáp sản xuất ra quá nhiều thyroxine (bệnh cường giáp) làm chochuyển hóa cơ bản cao, có thể dẫn tới thân nhiệt cao, tim đập nhanh, ra nhiều mồhôi, giảm cân và hay cáu gắt Thể phổ biến nhất của cường năng giáp trạng làbệnh Graves Trong bệnh tự miễn này hệ miễn dịch sản sinh ra các kháng thể gắnvới thụ thể TSH và hoạt hóa sản xuất hoocmon tuyến giáp Các triệu chứng đặctrưng kèm theo là mắt lồi ra và to lên, tuyến giáp có thể to lên tới vài lần so vớikích thước bình thường của nó Trường hợp này còn được gọi là bướu giáp có lồimắt để phân biệt với bướu giáp đơn thuần (tuyến giáp cũng to ra nhưng là do chế

độ dinh dưỡng thiếu iot) Loại bỏ hoặc phá hủy một phần của tuyến giáp bằng iốtphóng xạ đôi khi có hiệu quả trong điều trị bệnh này Ưu năng tuyến giáp cũng

có thể do khối u ở tuyến giáp, khối u này thường bị coi là bướu khi khám sứckhỏe Loại bướu này được điều trị bằng cách kết hợp giữa phẫu thuật và uống iốtphóng xạ, tiên lượng của những bệnh nhân sử dụng phác đồ này rất tốt

Các hoocmon T3, T4 cũng làm cho các quá trình phân hủy gluxit xảy ranhanh hơn, giảm sức đề kháng đối với gluxit Chính vì vậy, trong trường hợp ưunăng giáp trạng sẽ xuất hiện bệnh đái tháo đường và tăng đường huyết Dưới tácdụng của thyroxine việc tạo ra các axit lactic và axit piruvic sẽ tăng lên Điều này

có ảnh hưởng đến hoạt động của cơ, liên quan trực tiếp tới khả năng hoạt độngcủa các hệ thống chất hóa học tham gia vào quá trình co cơ

Hoocmon khác của tuyến giáp là calcitonin được giải phóng ra khi canxi

máu tăng quá phạm vi bình thường Canxi (Ca2+) trong cơ thể người đóng vai tròquan trọng trong cả quá trình tạo xung thần kinh và quá trình co cơ Canxi cũngcần thiết cho quá trình đông máu Nồng độ canxi trong máu được điều hòa mộtphần bởi canxitonin (hình 2) Hoocmon này do các tế bào cận nang tạo ra có tácdụng ức chế hoạt động của các tế bào hủy xương, tạo điều kiện cho canxi vàphotpho được lưu trữ ở xương Đồng thời sự sản xuất hoocmon paratyroit (PTH)của tuyến cận giáp cũng giảm xuống, do đó sự tái hấp thu canxi từ ruột và sự táihấp thu canxi ở thận đều giảm xuống Việc giảm lượng calcitonin lúc về già làmột trong số các nguyên nhân gây ra hiện tượng loãng xương nên khi bị thiểu

năng tuyến giáp răng cũng bị ảnh hưởng đáng kể Như vậy, calcitonin cùng vớicác hoocmon của tuyến cận giáp có nhiệm vụ kiểm soát canxi trong máu, đảmbảo cân bằng nội môi.

Hình 2 Quá trình điều hòa nồng độ canxi trong máu

5 Tuyến tụy

5.1 Vị trí và cấu tạo của tuyến tụy

Tuyến tụy có hình dài, phân thành các thùy, màu xám đỏ, nằm trong ổbụng ngang với các đốt sống L2 và L3, phía sau dạ dày Trong tuyến thườngphân biệt phần rộng bao quanh bờ cong của tá tràng được gọi là phần đầu, pầnthân dài và phần đuôi áp sát vào lá lách, thận trái và trên thận Nó dài khoảng 15– 25 cm, dày 2 – 8 cm, nặng khoảng 65 – 100 gam

Tụy sản xuất ra các enzym tiêu hóa và các hoocmon Các tế bào sản sinh raenzym của tụy tập trung lại với nhau tạo thành các nang tụy (giống như chùmnho bao quanh một cái cuống rỗng) Ở tụy của động vật có vú các nang tụy lạitập trung thành nhóm tạo nên các tiểu thùy nằm tách rời với nhau bằng mô liênkết Tất cả các đường ống đi ra từ các nang cuối cùng đều đổ vào ống tụy chính,

nơi chứa hỗn hợp các enzym và một số chất khác gọi là dịch tụy Sau đó ống tụychính được đổ vào tá tràng Giữa các tiểu thùy của tụy có có những khối mô nhỏgọi là tụy đảo Langerhans Trong các tụy đảo có các tế bào α sản xuất hoocmonglucagon, tế bào β sản xuất ra insulin (hình 3) Các tế bào này chiếm khảng 1 –2% khối lượng tụy, các tế bào khác có vai trò sản sinh và chế tiết bicacbonat vàenzym tiêu hóa sẽ theo các ống tụy và dẫn tới ruột non Như vậy, tuyến tụy có cảchức năng nội tiết và ngoại tiết

Hình 3 Cấu tạo của tuyến tụy

5.2 Tác dụng của các hoocmon tuyến tụy

Hoocmon glucagon và insulin do tuyến tụy sản xuất ra có vai trò điều hòanồng độ của glucose ở trong máu Nồng độ glucose trong máu ở mức bìnhthường khoảng 75-100mg/100ml Khi đường máu tăng trên mức bình thường,giải phóng insulin làm hấp thu glucose từ máu, làm giảm lượng đường máu Khiglucose máu giảm dưới ngưỡng, giải phóng glucagon tăng cường giải phóngglucose vào máu, làm tăng lượng đường máu Vì insulin và glucagon có tác dụngđối ngược nên hoạt động của hai hoocmon này sẽ kiểm soát chặt chẽ nồng độ củaglucose trong máu (hình 4)

Insulin là một protein do các tế bào β của tuyến tụy sản sinh ra Mỗi phân

tử insulin gồm 4 chuỗi polypeptit với thành phần là các axit amin Mặc dù sốlượng axit amin trong insulin của các loài động vật có tác dụng giống nhau

nhưng thành phần của các axit amin trong hoocmon này ở các loài động vật khácnhau Insulin được tiết ra khi nồng độ glucose trong máu cao (điều này thường xảy

ra sau khi ăn) Insulin sẽ kích thích quá trình hấp thụ glucose của các tế bào đặc biệt

là các tế bào gan, tế bào cơ và các tế bào mô mỡ Trong gan và cơ, glucose được dựtrữ dưới dạng glycogen Trong các tế bào cơ, sự phân hủy glucose sẽ cũng cấp nănglượng cho quá trình chuyển hóa protein; còn trong các tế bào mô mỡ, quá trình phânhủy glucose sẽ cung cấp glycerol cho quá trình tạo chất béo Theo nhiều con đườngkhác nhau, insulin sẽ làm hạ nồng độ glucose xuống

Hình 4 Quá trình điều hòa glucose trong máu

Glucagon do các tế bào α của đảo Lamgerhans tạo ra Nó có tác dụngngược lại với insulin Glucagon được tiết ra khi nồng độ glucose trong máu thấp(thường là vào thời điểm giữa bữa ăn) Các mô đích chủ yếu của glucagon là gan

và mô mỡ Glucagon kích thích gan phân hủy glycogen thành glucose và kíchthích gan ưu tiên sử dụng chất béo và protein làm nguồn năng lượng trước khiphải dùng tới glucose Các tế bào mô mỡ phân hủy sẽ tạo glycerol và các axítbéo Gan sẽ hấp thụ những chất này và sử dụng chúng làm cơ chất cho quá trình

tạo glucose Theo nhiều cách khác nhau, glucagon làm tăng nồng độ glucosetrong máu lên.

Bệnh đái tháo đường hoặc tiểu đường là một bệnh liên quan tới hormonerất hay gặp, trong đó các tế bào gan hay các tế bào của cơ thể không thể hấp thụhoặc chuyển hóa được glucose Do đó, tế bào đói trong một đống đồ ăn và cơ thểtrở lên cực kỳ đói Khi nồng độ glucose trong máu tăng, glucose cùng với nước

sẽ được bài tiết ra ngoài theo nước tiểu Sự mất nước theo cách sẽ khiến người bịtiểu đường rất khát Bởi glucose không được chuyển hóa cho nên cơ thể sẽ quaysang phân hủy protein và chất béo làm năng lượng Quá trình chuyển hóa chấtbéo dẫn tới sự hình thành các xeton trong máu cùng với sự nhiễm axít của máu,điều này dẫn tới hôn mê và tử vong Các triệu chứng của bệnh tăng đường huyếtphát triển chậm vì vậy nếu chăm sóc y tế kịp thời thì sẽ hạn chế được bệnh

Bên cạnh việc xét nghiệm glucose trong nước tiểu thì xét nghiệm dung nạpglucose thường được dùng trong chẩn đoán đái tháo đường Sau khi bệnh nhânnhận 100g glucose, nồng độ glucose trong máu sẽ được đo theo thời gian Nếungười đó bị đái tháo đường thì nồng độ glucose trong máu sẽ tăng nhanh và duytrì cao trong vài giờ Nếu người đó không bị bệnh thì nồng độ này sẽ hơi cao mộtchút rồi lại quay về bình thường trong vòng 1,5 giờ Trong thời gian đó, glucose

sẽ xuất hiện trong nước tiểu (hình 5)

Hình 5 Sơ đồ biểu hiện kết quả xét nghiệm dung nạp glucose