Tiểu luận cá nhân bộ môn Kinh tế chính trị về đề tài Cơ sở và phương thức phát hành tiền giấy vào lưu thông. Tiền được sử dụng như vật ngang giá chung trong trao đổi và mua bán hàng hóa dịch vụ. Tại mỗi thời kì khác nhau, ở mỗi quốc gia khác nhau, tiền được sử dụng ở các hình thái khác nhau. Trong thời kì hiện đại, tiền giấy là hình thái tiền tệ được sử dụng phổ biến nhất. Đồng thời, nó được coi là loại tiền tệ tiên tiến nhất. Vậy tiền giấy được đưa vào trong lưu thông dựa trên những căn cứ nào và thông qua những phương thức nào? Trên cơ sở nghiên cứu quá trình hình thành tiền giấy và nguyên tắc phát hành tiền giấy, tiểu luận này sẽ lần lượt đưa ra câu trả lời cho những câu hỏi trên.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
TIỂU LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ
ĐỀ TÀI:
CƠ SỞ VÀ PHƯƠNG THỨC PHÁT HÀNH TIỀN GIẤY VÀO LƯU THÔNG
Giảng viên giảng dạy : TS Vũ Thị Quế Anh
Trang 2Hà Nội, tháng 4 năm 2021
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 3
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TIỀN TỆ 4
I Lịch sử ra đời và bản chất của tiền tệ 4
1 Lịch sử ra đời của tiền tệ 4
2 Bản chất của tiền tệ 4
II Chức năng của tiền tệ 5
1 Thước đo giá trị 5
2 Phương tiện lưu thông 5
3 Phương tiện cất trữ 5
4 Phương tiện thanh toán 5
5 Tiền tệ thế giới 5
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ PHÁT HÀNH TIỀN GIẤY VÀO LƯU THÔNG 6
1 Cơ sở ra đời của tiền giấy 6
2 Lịch sử hình thành tiền giấy 6
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC PHÁT HÀNH TIỀN GIẤY VÀO LƯU THÔNG9 LỜI KẾT 11
TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Tiền được sử dụng như vật ngang giá chung trong trao đổi và mua bán hàng hóa dịch vụ Tại mỗi thời kì khác nhau, ở mỗi quốc gia khác nhau, tiền được sử dụng ở các hình thái khác nhau
Trong thời kì hiện đại, tiền giấy là hình thái tiền tệ được sử dụng phổ biến nhất Đồng thời, nó được coi là loại tiền tệ tiên tiến nhất
Vậy tiền giấy được đưa vào trong lưu thông dựa trên những căn cứ nào và thông qua những phương thức nào? Trên cơ sở nghiên cứu quá trình hình thành tiền giấy và nguyên tắc phát hành tiền giấy, tiểu luận này sẽ lần lượt đưa ra câu trả lời cho những câu hỏi trên
Trang 4CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TIỀN TỆ
I Lịch sử ra đời và bản chất của tiền tệ
1 Lịch sử ra đời của tiền tệ
Thông qua nghiên cứu sự phát triển của các hình thái biểu hiện của giá trị qua các giai đoạn lịch sử, ta có thể chỉ ra được nguồn gốc phát sinh của tiền tệ và hình thái giá trị nổi bật nhất
Hình thái giá trị giản đơn xuất hiện trong giai đoạn đầu của trao đổi hàng hóa, là
hình thái sơ khai nhất Gía trị của một hàng hóa chỉ được phát hiện ở một hàng hóa nhất định khác với nó chứ không biểu hiện được ở mọi hàng hóa khác
Khi lực lượng sản xuất phát triển, chăn nuôi tách khỏi trồng trọt, sự trao đổi hàng hóa xảy ra thường xuyên hơn, giá trị của hàng hóa được biểu hiện ở nhiều hàng
hóa khác với nó xuất hiện Lúc này, hình thái giá trị giản đơn tự nó chuyển sang hình thái giá trị đầy đủ hay mở rộng Tuy nhiên đây vẫn là hình thức trao đổi trực tiếp
không có tỉ lệ cố định
Lực lượng sản xuất và phân công lao động phát triển cao hơn, hàng hóa được đưa ra trao đổi thường xuyên, đa dạng và nhiều hơn, nhu cầu trao đổi trở nên phức tạp hơn Trao đổi trực tiếp không còn thích hợp, gây trở ngại Khi một người mong muốn một sản phẩm, họ phải đem hàng hóa của mình đổi lấy hàng hóa được nhiều người ưa
chuộng rồi mới có thể đổi lấy sản phẩm mình mong muốn Hình thái chung của giá trị
xuất hiện khi vật trung gian trong trao đổi được nhiều người ưa chuộng trở nên cố định Vật trung gian khi này đóng vai trò là vật ngang giá cho giá trị của tất cả các hàng hóa Ở mỗi địa phương khác nhau thì hàng hóa lấy làm vật ngang giá chung cũng khác nhau, vật ngang giá chung chưa ổn định ở một thứ hàng hóa cụ thể nào
Lực lượng sản xuất phát triển hơn nữa, sản xuât hàng hóa và thị trường ngày càng mở rộng, việc vật ngang giá chung không thống nhất giữa các địa phương khiến nhu cầu trao đổi giữa các địa phương bị cản trở Khi vật ngang giá chung cố định ở
một vật độc tôn và phổ biến thì hình thái tiền tệ của giá trị xuất hiện
Trang 52 Bản chất của tiền tệ
Có thể khẳng định tiền tệ là sản phẩm của quá trình phát triển sản xuất và trao đổi hàng hóa, là một hình thái giá trị của hàng hóa Karl Marx đã nghiên cứu từ lịch sử phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa, từ sự phát triển của các hình thái giá trị hàng hóa để từ đó tìm ra nguồn gốc và bản chất của tiền tệ
Bản chất của tiền tệ là một loại hàng hóa đặc biệt được tách ra từ trong thế giới hàng hóa, trở thành vật ngang giá chung thống nhất cho các hàng hóa khác, nó thể hiện loa động xã hội và biển hiện quan hệ giữa những người sản xuất hàng hóa
I Chức năng của tiền tệ
3 Thước đo giá trị
Giá trị hàng hóa là nội dung của giá cả, là nhân tố quyết định giá cả Bản thân tiền tệ để làm được chức năng thước đo giá trị cũng phải được quy định một đơn
vị tiền tệ nhất định làm tiêu chuyển đo lường giá cả của hàng hóa Đơn vị đó là một trọng lượng nhất định của kim loại dùng làm tiền tệ Ở mỗi nước đơn vị tiền tệ này có tên gọi khác nhau Đơn vị tiền tệ và các phần chia nhỏ của nó là tiêu chuẩn giá cả Ví
dụ như ở Mỹ, tiêu chuẩn giá cả của đồng đô la có hàm lượng vàng 0,736662gr, một đồng frăng ở Pháp có hàm lượng vàng 0,160000gr, … Với tác dụng là tiêu chuẩn giá
cả, tiền tệ đo lường bản thân kim loại dùng làm tiền tệ Nhưng khi là thước đo giá trị, tiền tệ đo lường giá trị của các hàng hóa khác Giá trị của hàng hóa tiền tệ thay đổi theo sự thay đổi của số lượng lao động cần thiết để sản xuất ra hàng hóa đó Giá trị hàng hóa hóa tiền tệ thay đổi không ảnh hưởng tới chức năng tiêu chuẩn giá cả của nó
4 Phương tiện lưu thông
Tiền mặt làm môi giới trong quá trình trao đổi hàng hóa khi mang chức năng phương tiện lưu thông Trao đổi hàng hóa lấy tiền làm môi giới gọi là lưu thông hàng hóa Tiền là hình thức biểu hiện giá trị của hàng hóa, nó phục vụ cho sự vận động của hàng hóa Lưu thông tiền tệ cuất hiện và dựa trên cơ sở của lưu thông hàng hóa Ở mỗi thời kì nhất định, lưu thông hàng hóa bao giờ cũng đòi hỏi lượng tiền cần thiết cho lưu thông Lượng tiền này được xác định bởi quy luật chung của lưu thông tiền tệ: “Tổng
số giá cả của hàng hóa chia cho số vòng lưu thông của các đồng tiền cùng loại trong một thời gian nhất định…
Trang 65 Phương tiện cất trữ
Khi làm phương tiện cất trữ, tiền được rút khỏi lưu thông đi vào cất trữ Tiền là đại biểu cho của cải xã hội dưới hình thái giá trị nên cất trữ tiền là một hình thức cất trữ của cải Chức năng cất trữ làm tiền trong lưu thông thích ứng tự phát với nhu cầu tiền cần thiết cho lưu thông Khi sản xuất tăng, lượng hàng hóa nhiều thì tiền cất trữ được đưa vào lưu thông Ngược lại, khi sản xuất giảm, lượng hàng hóa ít đi thì một phần tiền vàng được rút khỏi lưu thông đi vào cất trữ
6 Phương tiện thanh toán
Ở chức năng này, tiền được dùng để nộp thuế, trả tiền mua chịu hàng, trả nợ Khi sản xuất và trao đổi hàng hóa phát triển đến trình độ nào đó, mua chịu bán chịu tất yếu nảy sinh Trong chức năng này, tiền trước điên làm chức năng thước đo giá trị để định giá hàng hóa Tới kì hạn, tiền được đưa vào lưu thông làm phương tiện thanh toán
7 Tiền tệ thế giới
Tiền làm chức năng tiền tệ thế giới khi trao đổi hàng hóa vượt khỏi phạm vi một quốc gia Với chức năng này, tiền phải trở lại hình thái ban đầu – vàng, để có đủ giá trị Trong chức năng này, vàng được dùng làm phương tiện mua bán hàng hóa, phương tiện thanh toán quốc
tế và biểu hiện của cải nói chung của xã hội
Trang 7CHƯƠNG 2: CƠ SỞ PHÁT HÀNH TIỀN GIẤY VÀO LƯU
THÔNG
Tiền giấy là một kỳ phiếu do một ngân hàng phát hành phải trả cho người cầm nó
và theo nhiều phạm vi pháp lý, được sử dụng làm tiền tệ chính thức
1 Cơ sở ra đời của tiền giấy
Khởi đầu, tiền tệ xuất hiện dưới hình thức vàng thoi, bạc nén trong lưu thông Dần dần nó được thay thế bằng tiền đúc Trong quá trình lưu thông trao đổi, tiền vàng, bạc bị hao mòn dần và mất một phần giá trị của nó, nhưng nó vẫn được xã hội chấp nhận như tiền vàng, bạc đủ giá trị
Giá trị thực của tiền tách rời giá trị danh nghĩa của nó vì vai trò phương tiện lưu thông của tiền chỉ diễn ra trong chốc lát Tiền được người ta dùng hàng để đổi lấy rồi lại được đem ra để mua hàng hóa mà họ cần Tiền không bắt buộc phải đầy đủ giá trị khi làm phương tiện lưu thông Vì vậy, khi đúc tiền, Nhà nước tìm cách giảm bớt hàm lượng kim loại của đơn vị tiền tệ Giá trị thực của tiền đúc ngày càng thấp so với giá trị danh nghĩa của nó Thực tiễn đó dẫn tới sự ra đời của tiền giấy
Tại Việt Nam, tiền xu từng là phương tiện thanh toán phổ biến trong những năm giữa của thế kỉ 20 trước khi biến mất trong giao dịch ngày nay Năm 2003, tiền kim loại các mệnh giá 200 đồng, 500 đồng, 1000 2000 và 5000 đồng được đưa vào lưu thông nhằm thay thế dần tiền lẻ cotton Tuy được kì vọng ở chất lượng cũng như khả năng nhiễm khuẩn thấp hơn, tiền xu nhanh chóng bị bỏ quên do những bất tiện trong lưu trữ và xuống cấp nhanh chóng Thay vào đó, tiền giấy dễ dàng cất trữ và vận chuyển tiền; có đủ các mệnh giá từ nhỏ tới lớn phù hợp với qui mô các giao dịch của người tiêu dùng, trở nên phổ biến Việc in tiền giấy hơn nữa tốn ít chi phí hơn nhiều so với những giá trị mà nó đại diện và việc phát hành nó không phụ thuộc vào số lượng các hàng hoá dùng làm tiền tệ như trước đây Chính phủ sẽ luôn nhận được khoản chênh lệch giữa giá trị mà tiền giấy đại diện với chi phí in tiền khi phát hành tiền giấy
8 Lịch sử hình thành tiền giấy
Về nguồn gốc, có lẽ tiền giấy ra đời sớm nhất ở Trung Hoa Các nhà buôn tổ chức thành hội gọi là "hội phi tiền" nhằm sử dụng tiền giấy để di chuyển từ nơi này
sang nơi khác mà không phải dùng tiền vàng để tránh cướp bóc xảy ra dọc đường Đầu
Trang 8tiên, những thành viên của hội kí gửi một số vàng vào hội Hội nhận số vàng này và cấp lại cho người gửi một thứ giấy gọi là "phi tiền" Người cầm giấy này có thể xuất trình phi tiền ở một chi nhánh khác của hội để đổi lấy vàng khi cần thiết Phi tiền này
chính là tiền thân của tiền giấy sau này.
Đến thế kỉ 17, Ngân hàng Amsterdam ở Hà Lan cũng bắt đầu nhận kí gửi vàng hay bạc và trao cho khách hàng kí gửi một giấy chứng chỉ xác nhận số vàng bạc kí gửi vào Tờ giấy này có thể đem ra giao dịch và khi cần có thể đem đến ngân hàng Amsterdam đổi ra tiền vàng hay tiền bạc
Tiền giấy lần đầu tiên xuất hiện dưới dạng các giấy chứng nhận (gold certificate, silver certificate) có khả năng đổi ra bạc hoặc vàng do các ngân hàng thương mại phát hành Đây là cam kết cho phép người nắm giữ giấy này có thể đến ngân hàng rút ra số lượng vàng hay bạc ghi trên giấy Do có thể đổi ngược ra vàng và bạc nên các giấy chứng nhận này cũng được sử dụng trong thanh toán
Sự ra đời những giấy chứng nhận như vậy đã giúp cho việc giao dịch cũng như vận chuyển trở nên thuận lợi hơn rất nhiều Dần dần, các giấy chứng nhận trên được chuẩn hoá thành các tờ tiền giấy có in mệnh giá và có khả năng đổi ra vàng một cách
tự do theo hàm lượng vàng qui định cho đồng tiền đó Chẳng hạn như ở Anh trước đây bên cạnh những đồng pound sterling tiền đúc còn lưu hành đồng bảng Anh bằng giấy
do các ngân hàng phát hành và được đổi tự do ra vàng theo tỷ lệ 1 bảng Anh tương đương 123,274 grain (đơn vị trọng lượng bằng 0,0648 gram), tương đương với 7,32238 gr vàng nguyên chất
Việc đổi từ tiền giấy ra vàng được thực hiện tại các ngân hàng phát hành ra nó Loại tiền giấy này rất phổ biến ở châu Âu trong thời gian trước chiến tranh thế giới thứ nhất, thường được gọi là tiền ngân hàng hay giấy bạc ngân hàng (bank note) Việc sử dụng nó hoàn toàn mang tính tự nguyện
Sau Đại chiến thế giới thứ nhất, nhằm siết chặt quản lý trong việc phát hành tiền giấy, các nhà nước đã ngăn cấm các ngân hàng thương mại phát hành giấy bạc ngân hàng, mọi việc phát hành chỉ do một ngân hàng duy nhất gọi là ngân hàng trung ương thực hiện Hàm lượng vàng của đồng tiền giấy được qui định theo luật từng nước Vì vậy mà người ta còn gọi tiền giấy này là tiền pháp định
Thế nhưng chẳng bao lâu sau khi xuất hiện, do ảnh hưởng của chiến tranh cũng như khủng hoảng kinh tế, đã nhiều lần tiền giấy bị mất khả năng được đổi ngược trở
Trang 9lại ra vàng (ở Pháp là vào các năm 1720, 1848 – 1850, 1870 – 1875, 1914 – 1928 và sau cùng là kể từ 1/10/1936 tới nay; ở Mỹ trong thời gian nội chiến, từ năm 1862 –
1863 nhà nước phát hành tiền giấy không có khả năng đổi ra vàng và chỉ tới năm 1879 khi cuộc nội chiến kết thúc, tiền giấy mới có lại khả năng đó) Thậm chí có những thời
kỳ cả tiền giấy được đổi ra vàng và tiền giấy không đổi được ra vàng cùng song song tồn tại Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, chỉ còn duy nhất đồng USD là có thể đổi ra vàng, tuy nhiên tới năm 1971, với việc Mỹ tuyên bố ngừng đổi đồng USD ra vàng, sự tồn tại của đồng tiền giấy có thể đổi ra vàng trong lưu thông thực sự chấm dứt Bản chất tiền giấy ngày nay chỉ là các giấy nợ (IOU) của ngân hàng trung ương với những người mang nó Nhưng không như hầu hết các giấy nợ, chúng hứa trả cho người mang
nó chỉ bằng các tờ tiền giấy khác, tức là ngân hàng trung ương thanh toán các giấy nợ này bằng các giấy nợ khác Và vì vậy, giờ đây, khi chúng ta mang tờ 100.000 đồng ra ngân hàng người ta sẽ chỉ đổi cho chúng ta các đồng tiền với mệnh giá nhỏ hơn như 20.000, 10.000, 5000 đồng chứ không phải là vàng Khi phát hành tiền giấy thì tiền giấy trở thành tài sản của người sở hữu chúng, nhưng đối với ngân hàng trung ương lại
là một khoản nợ về giá trị (hay về sức mua) của lượng tiền đã phát hành ra Chính vì vậy, khi phát hành ra một lượng tiền bao giờ lượng tiền này cũng được ghi vào mục Tài sản Nợ trong bảng tổng kết tài sản của Ngân hàng Trung ương
Qua nghiên cứu quá trình hình thành tiền giấy, có thể thấy, tiền giấy ra đời với tư cách là dấu hiệu của kim loại tiền tệ (tiền vàng), được phát hành ra để thay thế cho tiền kim loại trong việc thực hiện chức năng tiền tệ nhằm khắc phục những nhược điểm của tiền tệ kim loại Chính vì vậy, tiền giấy vẫn được sử dụng với giá trị như giá trị tiền tệ kim loại mà nó đại diện mặc dù giá trị thực của nó thấp hơn nhiều Tờ giấy bạc
10 USD trước năm 1970 mặc dù được in ấn khá công phu trên chất liệu giấy đắt tiền vẫn không thể có giá trị bằng 8,88671g vàng mà nó đại diện Và với việc in thêm chỉ một con số 0 nữa chúng ta cũng sẽ có một tờ 100 USD với chi phí rẻ hơn nhiều so với 88,8671g vàng (giá trị nó đại diện) Vì thế, tiền giấy còn được gọi là tiền tệ dưới dạng dấu hiệu giá trị hay là tiền danh nghĩa (token money) Tiền giấy ngày nay không còn khả năng đổi ngược trở lại tiền tệ kim loại (tiền vàng) như trước Việc xã hội chấp nhận sử dụng tiền giấy mặc dù giá trị thực của nó thấp hơn nhiều so với giá trị mà nó đại diện là vì tiền giấy được quy định trong luật là phương tiện trao đổi, vì mọi người tin tưởng vào uy tín của cơ quan phát hành (tức ngân hàng trung ương), và vì người ta
Trang 10thấy việc sử dụng tiền giấy là tiện lợi Thế nhưng một khi mất lòng tin vào cơ quan phát hành, không còn tin rằng ngân hàng trung ương có thể đảm bảo cho giá trị danh nghĩa của tiền giấy được ổn định thì người ta sẽ không sử dụng tiền giấy nữa
Trang 11CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC PHÁT HÀNH TIỀN GIẤY VÀO
LƯU THÔNG
Bản thân tiền giấy không có giá trị mà nó chỉ là kí hiệu của tiền vàng Nhà nước
không thể in tùy ý mà phải tuân theo quy luật lưu thông tiền giấy: “Việc phát hành tiền giấy phải được giới hạn trong số lượng vàng (hay bạc) do tiền giấy đó tượng trưng, lẽ
ra phải vào lưu thông thật sự.” Nếu lượng tiền giấy vượt quá khối lượng cần cho lưu
thông, giá trị tiền tệ sẽ giảm xuống và xuất hiện tình trạng lạm phát
Ngân hàng nhà nước Việt Nam trực thuộc chính phủ, chính phủ uỷ quyền cho ngân hàng nhà nước thực hiện quản lý nhà nước trên lĩnh vực tiền tệ ngân hàng Tuy độc quyền phát hành tiền, nhưng không vì thế mà ngân hàng nhà nước phát hành tuỳ tiện mà phải căn cứ vào các nguyên tắc dưới đây:
1 Nguyên tắc phát hành tiền đảm bảo trên cơ sở trữ kim
Nguyên tắc này quy định lượng giấy bạc ngân hàng phát hành vào lưu thông phải được đảm bảo bằng dự trữ kim loại quý hiện có trong kho dự trữ của ngân hàng Việc đảm bảo này phải được duy trì theo một trong các hình thức sau:
- Nhà nước quy định một hạn mức phát hành giấy bạc ngân hàng, khối lượng giấy bạc ngân hàng phát hành nằm trong hạn mức thì không cần phải có kim loại quý (vàng) làm đảm bảo, nhưng nếu vượt quá hạn mức đó thì mức đòi hỏi phải có 100% vàng làm đảm bảo cho khối lượng vượt quá hạn
- Nhà nước sẽ quy định mức tối đa lượng giấy bạc trong lưu thông mà không quy định mức dự trữ vàng đảm bảo cho lượng giấy bạc đó Nếu phát hành giấy bạc vượt quá mức quy định đó thì phải có vàng làm đảm bảo
- Nhà nước quy định mức dự trữ vàng tối thiểu cho khối lượng giấy bạc phát hành, phần còn lại phải được đảm bảo bằng các chứng từ có giá như thương phiếu, chứng khoán chính phủ và các tài sản có khác của ngân hàng trung ương
2 Nguyên tác phát hành tiền có đảm bảo bằng hàng hóa
Cùng sự phát triển sản xuất hàng hoá, lượng hàng hoá lưu thông ngày càng tăng, đòi hỏi phải có nhiều tiền để đáp ứng cho nhu cầu trao đổi hàng hoá và dịch vụ Mặt khác do yêu cầu đáp ứng chi tiêu của chính phủ Sau thế chiến II, nguyên tắc 1 gần