SKKN Kĩ năng khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 8

I. PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Trong những năm gần đây, dạy và học lịch sử đang thu hút sự quan tâm chú ý của toàn xã hội. Trước sự quan tâm ấy, chúng tôi – những giáo viên dạy môn lịch sử luôn trăn trở về việc dạy của mình. Làm sao để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, làm sao để các em học sinh yêu thích môn lịch sử và học môn lịch sử ngày càng có hiệu quả hơn. Cũng như các môn học khác, môn học lịch sử có nhiệm vụ và khả năng góp phần vào việc thể hiện mục tiêu đào tạo của trường phổ thông nói chung. Bộ môn lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống. Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo của học sinh. Trong dạy học lịch sử, khai thác và sử dụng kênh hình là biện pháp quan trọng, tích cực để nâng cao chất lượng

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, dạy và học lịch sử đang thu hút sự quan tâm chú

ý của toàn xã hội Trước sự quan tâm ấy, chúng tôi – những giáo viên dạy môn lịch

sử luôn trăn trở về việc dạy của mình Làm sao để nâng cao chất lượng dạy học lịch

sử, làm sao để các em học sinh yêu thích môn lịch sử và học môn lịch sử ngày càng

có hiệu quả hơn Cũng như các môn học khác, môn học lịch sử có nhiệm vụ và khả năng góp phần vào việc thể hiện mục tiêu đào tạo của trường phổ thông nói chung

Bộ môn lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo của học sinh Trong dạy học lịch sử, khai thác và sử dụng kênh hình là biện pháp quan trọng, tích cực để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, gây hưng thú học tập hơn cho học sinh Đối với giáo viên khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ làm cho bài giảng trở nên sinh động, hấp dẫn mà còn góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng, hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh, phát triển ở học sinh kĩ năng quan sát, trí tưởng tưởng tượng, tư duy Giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh, đối với học sinh thông qua lược đồ, bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ các em sẽ hiểu sâu sắc hơn bản chất của sự kiện lịch sử, nắm vững các quy luật phát triển của xã hội, nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh được lưu giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hình ảnh thu nhận bằng trực quan Từ yêu cầu và thực tế trên đòi hỏi chúng ta phải đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nhằm giúp học sinh

hệ thống được kiến thức qua từng bài, từng chương qua đó học sinh sẽ nắm được nội dung kiến thức trọng tâm đã học Vậy làm thế nào để học lĩnh hội được kiến thức trọng tâm của môn lịch sử? Có rất nhiều biện pháp như: sử dụng đồ dùng trực quan, sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở, thảo luận nhóm… Để góp phần vào việc

đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng, tôi xin trình bày

đề tài: “Kĩ năng khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 8”

2 Mục đích nghiên cứu

Nhằm để cho học sinh ham thích học môn Lịch sử, hiểu biết nhiều hơn về lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm để bảo vệ cũng như xây dựng Tổ quốc Đồng thời để nâng cao chất lượng học tập, cũng như để nâng cao chất lượng hiệu quả đào tạo của nhà trường Đây cũng là mục tiêu chung của ngành giáo dục đào tạo là

“nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”, phục vụ cho thời kì công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu: “Dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”

Thông qua việc khái thác sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa, truyền thụ tốt những kiến thức lịch sử cho học sinh, giúp học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử một cách chủ động tích cực sáng tạo, đồng thời cải tiến dạy học lịch sử theo phương pháp mới

3 Phạm vi nghiên cứu

Kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 8

4 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh khối 8 trường Trung học cơ sở

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

Đặc trưng nổi bật của việc nhận thức lịch sử là học sinh không thể tri giác trực tiếp được những sự kiện lịch sử đã xảy ra trong quá khứ, cũng không thể dựng lại lịch sử trong phòng thí nghiệm Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá khứ, là hiện thực trong quá khứ tồn tại khách quan nên không thể phán đoán, suy luận để biết về lịch sử Vì vậy nhiệm vụ quan trọng của người

giáo viên trong dạy học lịch sử là phải tái tạo lại những gì đã diễn ra trong quá khứ một cách chính xác nhưng không kém phần hấp dẫn và sinh động Trong phương pháp dạy học lịch sử, nội dung của một sự kiện lịch sử được học sinh nhận thức thông qua việc tạo nên hình ảnh của quá khứ bằng những hoạt động của tri giác và cảm giác Trong sách giáo khoa Lịch sử cũ kênh hình hầu như không được chú trọng nếu có cũng chỉ để minh hoạ cho nội dung kênh chữ Vì vậy khi giảng dạy lịch sử người giáo viên chủ yếu sử dụng lời nói để tái tạo lại các sự kiện, hiện tượng lịch sử nên giờ học thường trở nên nhàm chán và khô cứng Hiện nay sách giáo khoa đã rất chú trọng đến kênh hình, thể hiện số lượng kênh hình tăng lên đáng kể so với trước, hơn nữa kênh hình trong sách giáo khoa hiện hành không chỉ giới hạn ở việc minh hoạ cho nội dung bài học mà nó thường chứa đựng những kiến thức lịch sử quan trọng đòi hỏi học sinh phải nắm được thông qua “làm việc” với kênh hình Vì vậy khi giảng dạy lịch sử đòi hỏi người giáo viên không chỉ sử dụng lời nói

mà còn sử dụng những hình ảnh trực quan của quá khứ để tái tạo lại lịch sử nên giờ học trở nên sinh động và hấp dẫn hơn đối với học sinh

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Thuận lợi

Giáo viên có nhiều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học như: ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng đồ dùng trực quan, sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề, thuyết trình… Giáo viên tích cực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, hỗ trợ kiến thức cho nhau, thông qua hoạt động này những học sinh yếu kém

sẽ được sự hướng dẫn của giáo viên và các học sinh khá giỏi, học sinh sẽ nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp và khai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, mô hình, ứng dụng công nghệ

thông tin…Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi giáo viên đặt ra, một số em có chuẩn bị bài mới ở nhà Đa số học sinh tham gia tích cực trong việc thảo luận nhóm và đã đưa hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức

2.2 Hạn chế

Mặc dù việc khai thác sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa là biện pháp quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, nhưng hiện nay vấn đề này vẫn chưa được quan tâm một cách đầy đủ, nguyên nhân của tình trạng này chủ yếu :

- Chúng ta mới chỉ chú ý đến kênh chữ trong sách giáo khoa và coi đây là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất trong dạy học lịch sử mà không thấy rằng kênh hình không chỉ là nguồn kiến thức quan trọng, cung cấp một lượng thông tin đáng

kể, mà còn là phương tiện trực quan có giá trị, giúp cho bài học lịch sử trở nên sinh động, hấp dẫn hơn gây hứng thú học tập cho học sinh

- Không ít giáo viên chưa hiểu rõ xuất xứ nội dung, ý nghĩa của kênh hình trong sách giáo khoa Trong các đợt bồi dưỡng, chuyên đề giáo viên hầu như chỉ được giải thích về cấu tạo chương trình, những điểm mới về nội dung sách giáo khoa không chú trọng bồi dưỡng về khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa trong khi kênh hình trong sách giáo khoa hiện hành tăng lên đáng kể so với trước

- Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung của kênh hình nhưng lại ngại sử dụng và sợ mất thời gian hoặc nếu có sử dụng phần nhiều vẫn mang hình thức minh hoạ cho bài giảng

- Phương pháp dạy học lịch sử phát huy tính tích cực của học sinh thông qua

sử dụng kênh hình dạy học lịch sử 8 là phát hiện những quy luật của quá trình dạy học lịch sử phù hợp với đặc trưng bộ môn vào các bài dạy cụ thể

3 Các giải pháp

Muốn đổi mới cách học thì trước hết phải đổi mới cách dạy, phải xác định rõ vai trò của thầy và trò trong dạy - học Trong phương pháp đổi mới phải có

sự kết hợp, hợp tác của thầy - trò và có sự phối hợp hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công Tăng cường vận dụng các phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn lịch sử để phát huy tính tích cực của học sinh Trong sách giáo khoa lịch sử kênh hình gồm nhiều loại: Lược đồ, sơ đồ, tranh ảnh, hình vẽ, … Trong một bài học có thể có một hoặc nhiều kênh hình vì vậy giáo viên cần căn cứ vào mục đích yêu cầu của bài học, xác định loại kênh hình để có những cách khai thác sử dụng phù hợp và có hiệu quả

3.1 Khai thác, sử dụng lược đồ trong sách giáo khoa.

Lược đồ trong sách giáo khoa là phương tiện trực quan rất quan trọng trong dạy học lịch sử Nó không chỉ góp phần quan trọng tái tạo lại cho học sinh những hình ảnh lịch sử với các nét điển hình đặc trưng nhất mà còn khắc phục được tình trạng nhầm lẫn, hiện đại hoá lịch sử của học sinh Trên lược đồ các sự kiện luôn được thể hiện trong một không gian, thời điểm, địa điểm cùng một số yếu tố điạ lí nhất định Đối với học sinh việc sử dụng lược đồ không những chỉ để ghi nhớ, xác định vị các địa điểm lịch sử mà còn để hiểu rõ nội dung của lược đồ Hiểu lược đồ không chỉ là biết các chú dẫn, các kí hiệu mà cần thấy sau các điều quy ước

ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động Về cách sử dụng lược đồ giáo viên cần lưu ý: Trước hết phải giới thiệu cụ thể tên lược đồ và giải thích rõ cho học sinh các kí hiệu ghi trên lược đồ Sau đó hướng dẫn học sinh quan sát, khai thác nội dung lịch

sử được thể hiện trên lược đồ theo hai cách sau:

- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa, quan sát lược đồ và lên bảng trình bày ngắn gọn nội dung lịch sử có trên lược đồ Sau đó giáo viên lược thuật một cách ngắn gọn nội dung

- Giáo viên gợi ý học sinh quan sát, khai thác nội dung bằng những câu hỏi gợi ý để học sinh nắm được nội dung lịch sử trên lược đồ Cuối cùng giáo viên lược thuật một cách ngắn gọn để học sinh hiểu nội dung lịch sử trên lược đồ

Ví dụ 1: Hình 86 - Lược đồ những địa diểm nổ ra khởi nghĩa ở Nam kì (1860- 1875)

Lược đồ này được sử dụng khi dạy mục II - Cuộc kháng chiến chống pháp từ năm 1858 đến năm 1873 Giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ, hướng dẫn học sinh quan sát kết hợp với theo dõi nội dung sách giáo khoa để thảo luận một số câu hỏi sau:

- Quan sát lược đồ, em thấy quy mô các cuộc khởi nghĩa diễn ra như thế nào?

- Kết hợp với lược đồ và sách giáo khoa, em hãy chỉ ra những địa điểm có các cuộc khởi nghĩa lớn?

- Kết quả của các cuộc khởi nghĩa này?

- Em có nhận xét gì về phong trào kháng Pháp của nhân dân sáu tỉnh Nam Kì?

Trên cơ sở ý kiến của học sinh, giáo viên cần chốt những nội dung cơ bản và định hướng để học sinh chỉ ra được những đặc điểm của cuộc kháng chiến

Ví dụ 2: Hình 95 - Lược đồ căn cứ Hương Khê:

Lược đồ này được sử dụng khi dạy mục II, ý 3 - Khởi nghĩa Hương Khê (1885 - 1895) Khi sử dụng, trước hết giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ, hướng dẫn học sinh quan sát, kết hợp với sách giáo khoa và gợi mở:

- Em hãy xác định căn cứ Hương Khê trên lược đồ?

- Vì sao nghĩa quân Hương Khê lại chọn căn cứ Ngàn Trươi làm đại bản doanh?

- Vị trí của Hương Khê có lợi gì cho nghĩa quân, nó có gì khác gì với căn cứ

Ba Đình và Bãi Sậy?

- Chiến thuật và hoạt động chủ yếu của nghĩa quân là gì?

- Cuộc khởi nghĩa trải qua mấy giai đoạn, kết quả ra sao?

Ví dụ 3 : Hình 96 - Lược đồ căn cứ Yên Thế

Lược đồ nhằm cụ thể hóa vị trí địa lí của căn cứ Yên thế, giáo viên có thể dựa vào đó để giảng về diễn biến của cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884 -1913) Khi

sử dụng, giáo viên giải thích các kí hiệu và hướng dẫn học sinh quan sát:

- Dựa vào lược đồ, em hãy xác định căn cứ chính, địa bàn hoạt động của nghĩa quân chiến thuật đánh địch chủ yếu của nghĩa quân là gì?

- Cuộc khởi nghĩa chia làm mấy giai đoạn?

- Cuộc khởi nghĩa này có gì khác với các cuộc khởi nghĩa của phong trào Cần Vương? Qua đó nói lên điều gì?

3.2 Khai thác, sử dụng sơ đồ trong sách giáo khoa lịch sử

Sơ đồ trong sách giáo khoa nhằm cụ thể hoá nội dung sự kiện bằng những mô hình, hình học đơn giản, diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử… Thông thường khai thác sử dụng

sơ đồ dễ hơn lược đồ; song cũng giống như khi khai thác sử dụng lược đồ trước hết giáo viên cần giới thiệu cho học sinh tên sơ đồ, sau đó hướng dẫn học sinh khai

thác sơ đồ bằng những câu hỏi gợi ý để học sinh tư duy và tìm hiểu nội dung Cuối cùng giáo viên sử dụng sơ đồ chốt lại nội dung cơ bản

Ví dụ: Khi khai thác H.30: Sơ đồ bộ máy Hội đồng công xã (Sách giáo khoa Lịch sử 8 trang 37) để dạy mục II Tổ chức bộ máy và chính sách của Công

xã Pa-ri, Bài 5 Công xã Pa-ri 1871

+ Trước hết giáo viên cho học sinh quan sát sơ đồ H.30, đọc tên sơ đồ:

Bộ máy hội đồng công xã Pa-ri

+ Giáo viên cho học sinh đọc sách giáo khoa, sau đó yêu cầu học sinh dựa vào sơ đồ H.30 trình bày về bộ máy nhà nước Công xã Pa-ri

+ Giáo viên sử dụng sơ đồ để giải thích cho học sinh hiểu về cách thức

tổ chức hoạt động của Công xã Pa-ri sau đó so sánh khái quát nhà nước của Công xã Pa-ri với nhà nước của giai cấp phong kiến và giai cấp tư sản, để học sinh hiểu bản chất nhà nước Công xã Pa-ri: Sau khi cuộc khởi nghĩa ngày

18-3-1871 thành công Ngày 26-3-18-3-1871, nhân dân Pa-ri tiến hành bầu cử Hội đồng công

xã theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu và đã chọn ra được 86 đại biểu, phần lớn là công nhân và tri thức, đại diện cho nhân dân lao động Pa-ri Bộ máy nhà nước theo hình thức nghị viện tư sản được thay thế bằng Hội đồng công xã- một hình thức quốc hội vô sản, một tổ chức chính trị kiểu mới

- Khung tròn: Hội đồng công xã là cơ quan cao nhất của nhà nước mới, được thành lập qua bầu cử theo hình thức phổ thông đầu phiếu, gồm đại biểu của công nhân, tri thức dân chủ như: viên chức, nhà giáo, thầy thuốc, nhà báo tiến bộ…tiêu biểu cho các tầng lớp nhân dân lao động của thành phố Pa-ri Trong công

xã, công nhân nắm vị trí lãnh đạo Công xã tập trung trong tay cả quyền lập pháp

và quyền hành pháp, đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân

- Các khung nhỏ có đường nối với Hội đồng công xã là các uỷ ban trực thuộc: quân sự, đối ngoại giáo dục…do Hội đồng công xã lập ra Đứng đầu là các

uỷ viên công xã, chịu trách nhiệm trước Hội đồng công xã, trước nhân dân và có thể bị bãi miễn khi không được tín nhiệm Như vậy, Hội đồng công xã đã nắm quyền vừa ban bố pháp luật, vừa lập các tiểu ban thi hành pháp luật Khác hẳn với quốc hội của giai cấp tư sản chỉ nắm quyền lập pháp, còn quyền hành pháp quan hệ trực tiếp đến đời sống, quyền lợi của nhân dân thì nằm trong tay chính phủ, nhân dân không kiểm soát được Bộ máy nhà nước cũ của tư sản là do chế độ đại nghị cử

ra, đại biểu được cử ra là đại diện cho giai cấp thống trị để bóc lột nhân dân, họ được hưởng nhiều đặc quyền,đặc lợi, nên ra sức bảo vệ chế độ của giai cấp bóc lột Còn công xã Pa-ri là nhà nước của dân, do dân và vì dân

3.3 Khai thác, sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong sách giáo khoa Lịch sử

Hình vẽ, tranh, ảnh trong sách giáo khoa là một phần của đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh, mà còn là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, tư duy cho học sinh Hiện nay đa số học sinh rất thích xem tranh ảnh lịch sử, nhưng lại ít biết cách khai thác, sử dụng tranh ảnh để phục vụ bài học.Vì vậy nhiệm vụ của giáo viên là phải hướng dẫn học sinh cách khai thác, sử dụng Khi hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng, giáo viên cần giúp học sinh không chỉ biết miêu tả bề ngoài của tranh, ảnh, hình vẽ mà quan trọng hơn là phải biết khai thác nội dung lịch sử chứa đựng bên trong hình vẽ, tranh, ảnh.Thường thì giáo viên giới thiệu tên tranh, ảnh, hình vẽ, sau đó yêu cầu học sinh quan sát vào tranh, ảnh, hình vẽ để trả lời câu hỏi gợi ý của giáo viên

Ví dụ 1: Tìm hiểu mục I.Trung Quốc bị các nước đế quốc chia xẻ, ở Bài10 Trung Quốc giữa thế kỷ XIX- đầu thế kỷ XX Khi khai thác, sử dụng H.42