Quan hệ giữa các quốc gia trên thế giới tồn tại và phát triển phải dựa trên những nguyên tắc nhất định. Các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế là những tư tưởng pháp lý – chính trị mang tính chỉ đạo và bao trùm, có hiệu lực bắt buộc chung đối với mọi chủ thể luật quốc tế và trong tất cả các quan hệ pháp lý quốc tế.
Trang 1CHỦ ĐỀ 1: Phân tích nội dung và thực tiễn thực hiện nguyên tắc
bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia
1 Nội dung nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia:
Quan hệ giữa các quốc gia trên thế giới tồn tại và phát triển phải dựa trên những nguyên tắc nhất định Các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế là những tư tưởng pháp lý – chính trị mang tính chỉ đạo và bao trùm, có hiệu lực bắt buộc chung đối với mọi chủ thể luật quốc tế và trong tất cả các quan hệ pháp lý quốc tế Trong quan hệ quốc tế có 7 nguyên tắc được các quốc gia tôn trọng và thừa nhận trong đó không thể không nhắc đến một trong những nguyên tắc cơ bản nhất, cốt lõi để hình thành các nguyên tắc khác đó chính là nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia
Chủ quyền là một phạm trù mang tính chính trị, pháp lý gắn liền với mỗi quốc gia Chủ quyền bao gồm hai nội dung cơ bản là quyền tối cao của mỗi quốc gia trong phạm vi lãnh thổ của nước mình và quyền độc lập của mỗi quốc gia trong quan hệ quốc tế Trong phạm vi lãnh thổ, mỗi quốc gia có quyền tối thượng về lập pháp, hành pháp và tư pháp mà không có bất kỳ sự can thiệp nào từ bên ngoài, đồng thời quốc gia được tự do lựa chọn cho mình phương thức thích hợp nhất để thực thi quyền lực trong phạm vi lãnh thổ Trong quan hệ quốc tế, mỗi quốc gia có quyền tự quyết định chính sách đối ngoại của mình mà không có sự áp đặt từ chủ thể khác trên cơ sở tôn trọng chủ quyền của mọi quốc gia Điều này có nghĩa là trong cộng đồng quốc tế các quốc gia dù lớn hay nhỏ, dù giàu hay nghèo thì đều bình đẳng với nhau về chủ quyền Sự thực hiện chủ quyền quốc gia chỉ có thể trọn vẹn khi quốc gia vừa đạt được lợi ích của mình mà không xâm phạm đến lợi ích hợp pháp của các chủ thể quốc tế khác, tức là việc thực hiện chủ quyền phải gắn với những giới hạn cần thiết Sự giới hạn này có thể do quốc gia tự đặt ra hoặc do sự thỏa thuận giữa các chủ thể Một khi bảo đảm được sự bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia, trật tự thế giới mới có cơ hội để phát triển theo xu hướng ổn định, hội nhập và tiến bộ
Trang 2Để cụ thể hóa nguyên tắc này Tuyên bố năm 1970 của Đại hội đồng Liên hợp quốc về những nguyên tắc của Luật quốc tế nêu ra nội dung bình đẳng về chủ quyền của quốc gia như sau:
- Các quốc gia bình đẳng về mặt pháp lý;
- Mỗi quốc gia có chủ quyền hoàn toàn và đầy đủ;
- Mỗi quốc gia có nghĩa vụ tôn trọng quyền năng chủ thể của các quốc gia khác;
- Sự toàn vẹn lãnh thổ và tính độc lập về chính trị là bất di bất dịch;
- Mỗi quốc gia có quyền tự do lựa chọn và phát triển chế độ chính trị,
xã hội, kinh tế và văn hóa của mình;
- Mỗi quốc gia có nghĩa vụ thực hiện đầy đủ và tận tâm các nghĩa vụ quốc tế của mình và tồn tại hoà bình cùng các quốc gia khác
Từ những nội dung trên, mỗi quốc gia đều có thể lựa chọn cách thức, con đường chính trị, kinh tế phát triển cho riêng mình sao cho phù hợp với hoàn cảnh thực tế đất nước nhưng tựu chung lại họ đều có các quyền chủ quyền như nhau Nghị quyết 2625 năm 1970 của Đại hội đồng Liên hợp quốc
đã giải thích cụ thể đó là các quyền:
- Được tôn trọng về quốc thể, sự thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và chế
độ chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa;
- Được tham gia giải quyết các vấn đề có liên quan đến lợi ích của mình;
- Được tham gia các tổ chức quốc tế, hội nghị quốc tế với các lá phiếu
có giá trị ngang nhau;
- Được ký kết và gia nhập các điều ước quốc tế có liên quan;
- Được tham gia xây dựng pháp luật quốc tế, hợp tác quốc tế bình đẳng với các quốc gia khác;
- Được hưởng đầy đủ các quyền ưu đãi, miễn trừ và gánh vác các nghĩa
vụ như các quốc gia khác
Biểu hiện rõ nhất của những nguyên tắc này có thể nhận thấy như:
Một là, tất cả các quốc gia đều bình đẳng về mặt pháp lý nghĩa là quốc gia không kể lớn hay nhỏ, giàu hay nghèo, có kinh tế và quốc phòng mạnh
Trang 3hay yếu, không phụ thuộc vào chế độ chính trị và xã hội của họ, đều là những thành viên bình đẳng của cộng đồng quốc tế, có quyền giao tiếp với bất cứ nước nào, tổ chức nào mà họ muốn Mọi quốc gia từ khi mới thành lập đều có quyền cơ bản đó, hoàn toàn không phụ thuộc vào sự công nhận của các quốc gia khác
Hai là, tất cả các quốc gia đều có những nghĩa vụ quốc tế cơ bản như nhau Xuất phát từ nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền, các quốc gia có quyền như nhau không phụ thuộc vào quy chế thực tế của họ Đồng thời, các quốc gia cũng có nghĩa vụ như nhau, phải tôn trọng những nguyên tắc cơ bản và các quy phạm mệnh lệnh khác của Luật quốc tế
Ba là, tất cả các quốc gia đều có quyền như nhau được tôn trọng về quốc thể, về sự toàn vẹn lãnh thổ và chế độ chính trị độc lập Chính sách đối ngoại của các nước xuất phát từ quan điểm hoà bình, hợp tác, sẵn sàng quan
hệ bình thường với các nước chế độ khác trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền của nhau bình đẳng, cùng có lợi
Bốn là, mỗi quốc gia có quyền được tự do tham gia vào việc giải quyết vấn đề liên quan đến lợi ích của họ Thực tiễn này được áp dụng rộng rãi trong liên hợp quốc và một số tổ chức quốc tế khác
Năm là, khi giải quyết những vấn đề quốc tế trong phạm vi các tổ chức
và hội nghị quốc tế, mỗi quốc gia đều sử dụng một lá phiếu có giá trị ngang nhau Trong phần lớp các tổ chức quốc tế, các quốc gia không kể lớn hay nhỏ, đóng góp nhiều hay ít chi phí cho tổ chức quốc tế, đều sử dụng một chi phí như nhau Các quốc gia ký điều ước với nhau phải trên cơ sở phải bình đẳng, không có một quốc gia nào có quyền áp đặt những điều kiện không bình đẳng đối với quốc gia khác Cho nên, mọi điều ước không bình đẳng do nước này dùng áp lực để áp buộc nước kia phải ký kết là những điều ước không hợp pháp và do đó, không có hiệu lực pháp lý, bởi vì chúng đi ngược lại nguyên tắc bình đẳng giữa các quốc gia Xuất phát từ nguyên tắc nêu trên, các quốc gia đồng thời có nghĩa vụ phải thực hiện đầy đủ và thiện chí mọi nghĩa vụ quốc tế của mình đã tự nguyện cam kết
Cuối cùng, bởi lẽ các quốc gia là những thành viên bình đẳng trong cộng đồng quốc tế, cho nên mọi quốc gia đều được hưởng quyền miễn trừ như nhau
Trang 42 Thực tiễn thực hiện nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia:
- Nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia trong việc xây dựng pháp luật quốc tế
Với xu thế toàn cầu hóa mạnh mẽ như hiện nay, nguyên tắc bình đẳng
về chủ quyền giữa các quốc gia ngày càng trở thành nguyên tắc chủ đạo trong quan hệ quốc tế Các quy định của Luật quốc tế đều được xây dựng dựa trên nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia Việc thực hiện chủ quyền quốc gia trong việc tham gia xây dựng luật pháp quốc tế ngày càng được chú trọng Nó nhằm khẳng định địa vị quốc tế của quốc gia và được thể hiện qua quyền tự quyết về đối nội cũng như đối ngoại của quốc gia
Ví dụ: Khi xây dựng Công ước luật biển 1982, các quốc gia đã thảo luận trên cơ sở nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền và nhất trí ghi nhận điều
87 “Biển cả được ngỏ cho tất cả quốc gia dù có biển hay không có biển đều bình đẳng và tự do trong việc sử dụng biển Quyền tự do trên biển cả bao gồm: tự do hàng hải, tự do hàng không, tự do đặt dây cáp và ống dẫn ngầm với điều kiện tuân thủ phần VII công ước Viên quy định về thềm lục địa, tự
do đánh bắt hải sản, tự do nghiên cứu khoa học.” Tuy nhiên không phải vì thế
mà việc khai thác diễn ra tùy tiện, các quốc gia khi thực hiện quyền tự do này phải tính đến lợi ích của việc thực hiện tự do trên biển cả của các quốc gia khác, cũng như đến các quyền được Công ước thừa nhận liên quan đến các hoạt động trong vùng
- Nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền được thể hiện trong việc tuân thủ
và thực thi luật pháp quốc tế
Ngày nay, một trật tự thế giới đa cực nhiều trung tâm đang dần được hình thành với sự phát triển của một loạt các quốc gia, việc tuân thủ và thực thi nghiêm chỉnh các nguyên tắc của luật pháp quốc tế nhìn chung đã được các quốc gia chú trọng và nỗ lực để bảo đảm việc nghiêm chỉnh chấp hành Điển hình là việc khi một quốc gia bị xâm phạm về chủ quyền lãnh thổ, hay
bị đối xử bất bình đẳng thì vấp phải sự phản đối của rất nhiều nước trong cộng đồng quốc tế Tiêu biểu là cuộc tấn công bằng tên lửa hành trình vào căn
cứ của quân đội Syria vào hồi năm 2018 đã vấp phải sự chỉ trích rất nhiều từ các quốc gia như Nga, Trung Quốc hay thậm chí một số đồng minh của Mỹ
Trang 5tại khu vực như Thổ Nhĩ Kì… Họ coi đây là những hành vi vi phạm nghiêm trọng chủ quyền của Syria Hay đơn cử như việc Trung Quốc liên tục có các hành vi gây hấn ở Biển Đông vi phạm nghiêm trọng chủ quyền của Việt Nam cũng bị chỉ trích trong những hội nghị quốc tế lớn từ những cường quốc gia lớn: Mỹ, Anh, Pháp…
- Việc các quốc gia tuân thủ nguyên tắc là vô cùng cần thiết để bảo đảm hòa bình, an ninh hợp tác quốc tế, tuy vậy trên thực tế vẫn có một số trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc và được thừa nhận:
+ Thứ nhất: là trường hợp một quốc gia bị hạn chế chủ quyền do có những vi phạm nghiêm trọng của luật pháp quốc tế Những trường hợp này không hề tạo ra sự bất bình đẳng mà nó là sự cần thiết Đó là động thái thể hiện sự trừng phạt của cộng đồng quốc tế với hành vi vi phạm Ví dụ như: Ngày 6 tháng 8 năm 1990, sau khi Iraq xâm chiếm Kuwait, Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc thông qua Nghị quyết 661 áp đặt trừng phạt kinh tế lên Iraq, chuẩn bị cấm vận kinh tế toàn diện, chỉ trừ cung cấp y tế, thực phẩm và các nhu yếu phẩm khác của con người, những biện pháp này được Uỷ ban trừng phạt của Hội đồng Bảo an đưa ra
+ Thứ hai: là trường hợp quốc gia tự hạn chế chủ quyền của mình khi tham gia một tổ chức quốc tế, hay như gia nhập một cộng đồng chung nào đó
và phải tuân thủ các nguyên tắc trong đó để từ bỏ một phần quyền của mình
Ví dụ: Thụy sỹ khi tuyến bố mình là quốc gia trung lập vĩnh viễn Điều này đồng nghĩa với việc họ không được tham gia vào bất kỳ tổ chức quốc tế nào nhằm theo đuổi mục đích quân sự hay các liên minh kinh tế, chính trị trên thế giới Thụy Sỹ đã tự hạn chế quyền của mình, theo đuổi chính sách đối ngoại trung lập nhằm giữ độc lập và bảo vệ lợi ích của mình
* Bên cạnh việc tôn trọng nguyên tắc bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia thì chúng ta bắt gặp không ít những trường hợp một số quốc gia coi thường nguyên tắc, xâm phạm trắng trợn chủ quyền của một số nước Trong
số này có thể kể đến là hành động của Trung Quốc với sự kiện giàn khoan HD
981 năm 2014 hạ đặt trái phép trong vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa của Việt Nam thể hiện sự coi thường luật pháp quốc tế, vi phạm nghiêm trọng quyền bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia
Trang 6Trong giai đoạn hiện nay, đại đa số các quốc gia trên thế giới đều tuân thủ nguyên tắc bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia, đồng thời lên án các hành vi vi phạm nguyên tắc này Điều này thể hiện ở việc các quốc gia khi tham gia vào các quan hệ quốc tế họ tự thỏa thuận với nhau về các quyền và nghĩa vụ trên cơ sở của nguyên tắc bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia Một quốc gia cùng lúc có thể tham gia nhiều tổ chức khác nhau Khi tham gia các tổ chức này, các quốc gia tự nguyện trao cho các tổ chức đó một số thẩm quyền thuộc chủ quyền của mình để tổ chức đó thực hiện các mục tiêu đề ra Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là quốc gia bị hạn chế về chủ quyền
Ví dụ Điều 2, Hiến chương ASEAN khẳng định: Tôn trọng độc lập, chủ quyền, bình đẳng, toàn vẹn lãnh thổ và bản sắc dân tộc của tất cả các quốc gia thành viên; Cùng cam kết và chia sẻ trách nhiệm tập thể trong việc thúc đẩy hòa bình, an ninh và thịnh vượng ở khu vực; Không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia thành viên ASEAN; Tôn trọng quyền của các quốc gia thành viên được quyết định vận mệnh của mình mà không có sự can thiệp, lật đổ và áp đặt từ bên ngoài Đây là một trong những nguyên tắc làm nền tảng cho các quốc gia ASEAN trong quan hệ quốc tế với nhau và cả trong quan hệ quốc tế với các quốc gia ngoài khối ASEAN Mục tiêu mà ASEAN hướng tới không phải là xây dựng một tổ chức siêu quốc gia có quyền lực bao trùm lên chủ quyền quốc gia của các nước thành viên Trái lại, với tư cách một tổ chức liên chính phủ, mọi quyết định của ASEAN đều có sự tham gia đóng góp của các nước thành viên dựa trên cơ sở bình đẳng về nghĩa vụ, trách nhiệm và quyền lợi Mục tiêu cao nhất của ASEAN hiện nay là tiếp tục thúc đẩy hội nhập khu vực sâu rộng hơn nữa, thể hiện ở nỗ lực xây dựng một Cộng đồng ASEAN “mở, năng động và tự cường” dựa trên ba trụ cột chính trị - an ninh, kinh tế và văn hóa - xã hội Do vậy, trong quá trình này, các nước thành viên tiếp tục là các chủ thể bình đẳng về chủ quyền, có nghĩa vụ và quyền lợi bình đẳng như đã cam kết và thống nhất trong việc thực hiện các chương trình hành động cụ thể nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng cộng đồng
Mặc dù nguyên tắc bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia đã xuất hiện
từ lâu đời nhưng thực tiễn quốc tế ghi nhận rất nhiều các trường hợp vi phạm nguyên tắc một cách trắng trợn Năm 2003, Mỹ lấy các lý do như “can thiệp nhân đạo”, “truyền bá dân chủ” hay “đánh đòn phủ đầu để đảm bảo an ninh”
Trang 7để sử dụng vũ lực xâm lược I-rắc mà không có sự cho phép của Liên Hợp Quốc tạo ra sự lo ngại sâu sắc trong cộng đồng quốc tế Hay Pa-kít-xtan bao che, tạo điều kiện cho các phần tử khủng bố tấn công vào lãnh thổ Ấn Độ, đặc biệt là cuộc tấn công đẫm máu vào thành phố Mumbai cuối năm 2008 Nhà nước Taliban ở Áp-ga-ni-xtan cũng đã từng bị tố cáo che chở và nuôi dưỡng mạng lưới khủng bố Al Qeada - những kẻ chủ mưu và thực hiện vụ tấn công đẫm máu 11/9 tại Mỹ năm 2001
Có nhiều nguyên nhân khiến các chính quyền có xu hướng xác định các lợi ích quốc gia vị kỉ và ngắn hạn, không quan tâm đầy đủ hoặc cố tình lờ đi các trách nhiệm quốc tế của họ Thứ nhất, thế giới hiện đại được phân chia thành các quốc gia, những thực thể chính trị độc lập, có chủ quyền tuyệt đối trong phạm vi lãnh thổ của họ Các quốc gia bình đẳng về chủ quyền, và không một quốc gia nào có quyền can thiệp vào quá trình hoạch định chính sách của quốc gia khác Do không có một cơ quan quyền lực nào giám sát đánh giá và kiềm chế hành vi của các quốc gia, một số quốc gia luôn có xu hướng vụ lợi Thứ hai, các nhà lãnh đạo quốc gia, dù đạt được quyền lực bằng bất kì phương pháp nào vẫn chịu sức ép chủ yếu từ những người dân mà họ cai trị Ở quốc gia càng dân chủ, các chính trị gia càng bị chi phối bởi ý chí chung của người dân Để được bầu hoặc tái bầu, các chính trị gia chỉ tìm cách làm hài lòng cử tri trong khu vực bầu cử của họ, dẫn đến các quyết định và hành động có thể làm phương hại đến lợi ích của cộng đồng khác Thứ ba, do tính chất nhiệm kỳ của bộ máy chính trị, các chính trị gia có xu hướng bận tâm nhiều hơn đến lợi ích hữu hình, ngắn hạn hơn là các lợi ích dài hạn, vô hình
Ngày nay, quá trình quốc tế hoá đời sống xã hội, sự hội nhập khu vực
và sự hội nhập toàn cầu đã xuất hiện nhiều tổ chức quốc tế phổ cập và khu vực Các tổ chức này ngày càng có vai trò to lớn trong việc phối hợp hoạt động hợp tác của các quốc gia thành viên Khi tham gia tổ chức quốc tế, các quốc gia thành viên tự nguyện trao cho tổ chức quốc tế một số thẩm quyền thuộc chủ quyền của mình Sự trao quyền này không có nghĩa là quốc gia bị hạn chế chủ quyền Quốc gia khi tự nguyện tham gia tổ chức quốc tế, thực hiện các quyền và nghĩa vụ của quốc gia thành viên, chịu sự chi phối nhất định của tổ chức quốc tế Các hoạt động đó phải được hiểu là quốc gia đã
Trang 8triển khai thực hiện chủ quyền của mình (như việc ký kết điều lệ, điều ước quốc tế và tham gia vào các hoạt động của tổ chức quốc tế) Đồng thời, trong suốt thời gian tham gia tổ chức quốc tế, quốc gia luôn có quyền kiểm tra, giám sát hoạt động của chính tổ chức quốc tế đó Việc quốc gia tham gia vào đời sống quốc tế và việc ngày càng nhiều những vấn đề quốc gia đặt dưới sự điều chỉnh quốc tế là nhu cầu của sự hợp tác quốc tế Chủ quyền không làm cho quốc gia tách biệt hoàn toàn với Cộng đồng quốc tế Trong bối cảnh thế giới hiên nay, các quốc gia tồn tại trong mối quan hệ tùy thuộc lẫn nhau Bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia là cơ sở để trật tự thế giới phát triển theo
xu hướng ổn định, hội nhập và tiến bộ
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1 Tuyên bố năm 1970 của Đại hội đồng Liên hợp quốc về những nguyên tắc của Luật quốc tế
2 Trường Đại học Mở Hà Nội, Giáo trình Công pháp Quốc tế, TS Nguyễn Thị Thuận và Ths Đỗ Thị Mai , 2014