TIỂU LUẬN MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC ( Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô thời kỳ 19211924. Phân tích ý nghĩa của đường lối thực hiện chính sách Kinh tế mới ( NEP ))

Tháng 31921, V.I. Lênin đã vạch ra Chính sách Kinh tế mới (NEP) thay cho Chính sách cộng sản thời chiến, được trình bày đầu tiên trong tác phẩm “Bàn về thuế lương thực”. V.I. Lênin đã xuất phát từ đặc điểm cơ bản về kinh tế xã hội của nước Nga lúc bấy giờ: Một là, sự tồn tại của một cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, như: kinh tế kiểu gia trưởng kinh tế tự nhiên, tự cung, tự cấp của nông dân; sản xuất hàng hóa nhỏ; chủ nghĩa tư bản tư nhân; chủ nghĩa tư bản nhà nước; chủ nghĩa xã hội. Tất cả các thành phần kinh tế đó tồn tại xen kẽ và tác động qua lại lẫn nhau trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Trong đó, kinh tế tiểu nông sản xuất hàng hóa nhỏ chiếm ưu thế, đây là đặc điểm quan trọng nhất. Hai là, nền đại công nghiệp cơ khí, cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội còn vô cùng non yếu; các quan hệ hàng hóa tiền tệ chưa phát triển. Ba là, sự khủng hoảng về kinh tế, chính trị, xã hội trầm trọng sau nội chiến mới kết thúc. Bốn là, nước Nga là nước làm cách mạng xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, phải tự khai phá con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện vô cùng khó khăn, bị chủ nghĩa tư bản quốc tế bao vây chống phá. Có thể khẳng định, NEP là đổi mới nhận thức về chủ nghĩa xã hội với sự thừa nhận sự tồn tại của nền kinh tế nhiều thành phần, phát triển quan hệ hàng hóa tiền tệ, kinh tế thị trường, thực hiện sự trao đổi giữa thành thị và nông thôn, giữa công nghiệp và nông nghiệp, thay chính sách trưng thu lương thực bằng chính sách thuế lương thực, chú trọng kích thích lợi ích vật chất và coi đó là một động lực quan trọng để phát triển kinh tế, sử dụng các hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước. Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô thời kỳ 19211924. Phân tích ý nghĩa của đường lối thực hiện chính sách Kinh tế mới ( NEP )

TIỂU LUẬN

MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

ĐỀ TÀI :Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên

Xô thời kỳ 1921-1924 Phân tích ý nghĩa của đường lối

thực hiện chính sách Kinh tế mới ( NEP )

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

1.Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô thời kỳ 1921-1924

1.1Nguyên nhân của sự chuyển biến mạnh mẽ từ chính sách cộng sản thời chiến sang chính sách kinh tế mới

1.2Quá trình thực hiện chính sách kinh tế mới

1.2.2 Giai đoạn nhỏ thứ nhất từ tháng 3 đến tháng 10 năm 1921

1.2.2 Giai đoạn nhỏ thứ hai từ tháng 10 năm 1921 đến lúc Lênin mất ( 1924 )

2 Phân tích ý nghĩa của đường lối thực hiện chính sách Kinh tế mới ( NEP ) KẾT LUẬN

Tài liệu tham khảo

MỞ ĐẦU

Tháng 3-1921, V.I Lênin đã vạch ra Chính sách Kinh tế mới (NEP) thay cho Chính sách cộng sản thời chiến, được trình bày đầu tiên trong tác phẩm

“Bàn về thuế lương thực” V.I Lênin đã xuất phát từ đặc điểm cơ bản về kinh tế

- xã hội của nước Nga lúc bấy giờ: Một là, sự tồn tại của một cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, như: kinh tế kiểu gia trưởng - kinh tế tự nhiên, tự cung, tự cấp của nông dân; sản xuất hàng hóa nhỏ; chủ nghĩa tư bản tư nhân; chủ nghĩa tư bản nhà nước; chủ nghĩa xã hội Tất cả các thành phần kinh tế đó tồn tại xen kẽ

và tác động qua lại lẫn nhau trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Trong

đó, kinh tế tiểu nông sản xuất hàng hóa nhỏ chiếm ưu thế, đây là đặc điểm quan trọng nhất Hai là, nền đại công nghiệp cơ khí, cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội còn vô cùng non yếu; các quan hệ hàng hóa - tiền tệ chưa phát triển Ba là, sự khủng hoảng về kinh tế, chính trị, xã hội trầm trọng sau nội chiến mới kết thúc Bốn là, nước Nga là nước làm cách mạng xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, phải tự khai phá con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện vô cùng khó khăn, bị chủ nghĩa tư bản quốc tế bao vây chống phá

Có thể khẳng định, NEP là đổi mới nhận thức về chủ nghĩa xã hội với sự thừa nhận sự tồn tại của nền kinh tế nhiều thành phần, phát triển quan hệ hàng hóa tiền tệ, kinh tế thị trường, thực hiện sự trao đổi giữa thành thị và nông thôn, giữa công nghiệp và nông nghiệp, thay chính sách trưng thu lương thực bằng chính sách thuế lương thực, chú trọng kích thích lợi ích vật chất và coi đó là một động lực quan trọng để phát triển kinh tế, sử dụng các hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước

Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô thời kỳ 1921-1924 Phân tích ý nghĩa của đường lối thực hiện chính sách Kinh tế mới ( NEP )

NỘI DUNG

1.Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô thời kỳ 1921-1924

Từ Đại hội X Đảng Cộng sản ( b ) Nga tháng 3 năm 1921 , nước Nga Xô viết đã chuyển từ chính sách cộng sản thời chiến , chính sách kinh tế mới

1.1Nguyên nhân của sự chuyển biến mạnh mẽ từ chính sách cộng sản thời chiến sang chính sách kinh tế mới

Thứ nhất , nông dân không thể tiếp tục chịu đựng nổi gánh nặng của chế độ trung thu lương thực thừa kiểu cộng sản thời chiến Trong thời gian chiến tranh , nông dân chịu gánh nặng thu mua lương thực thừa là để bảo vệ chính quyền công nông , để chiến thắng âm mưu phục thù của bọn địa chủ và tư bản , để giữ lấy đất đai mà mình đã giành được Cuối năm 1920 , chiến tranh kết thúc , nông dân không thể tiếp tục chịu đựng chế độ tập trung lương thực thừa , họ đã liên tiếp gửi thư , gặp gỡ các cấp chính quyền Xô viết , gửi trực tiếp cho cả Lênin nữa , bày tỏ sự bất mãn , phản đối chế độ trung thu lương thực thừa

Thứ hai , kế hoạch mang tính chủ quan duy ý chí của Lênin dùng biện pháp canh tác chung ( tức công xã nông nghiệp , hợp tác xã canh tác chung và các tổ hợp lao động , gọi chung là nông trạng tập thể ) để quá độ lên một “ nền nông nghiệp lớn xã hội chủ nghĩa ” đã không thực hiện được

Từ tháng 1 năm 1921 việc cung cấp lương thực cho công nhân và nhân dân thành phố đã phải nhiều lần giám định suất Bên cạnh đó , do lãng phí trong xây dựng do trình độ quản lý và Sự gián đoạn trong vận tải đường sắt vì thiếu nhiên liệu nên đã xảy ra đình công ở nhiều nhà máy Số đông công nhân do đói kém và nhà máy ngừng sản xuất đã ùn ùn kéo về nông thôn gây nên nạn đâu cơ lương thực Chính quyền Xô viết đứng trước nguy cơ về kinh tế và chính trị nghiêm trọng Tháng 3 năm 1921 , xảy ra cuộc bạo động của thủy thủ và nông dân Crôn - xtát

Thực tiễn chứng minh rằng , trong điều kiện lúc đó , nước Nga không thể ưu tiên phát triển đại công nghiệp , đặc biệt là công nghiệp nặng Nói cách khác , không thể thực hiện quá đi trực tiếp lên chủ nghĩa xã hội từ một nước có trình

độ phát triển kinh tế - xã hội thấp kém Điều này đã làm cho Lênin không những phải nhận thức lại chính sách đối với tiểu nông và tìm một hình thức liên minh với tiểu nông , mà còn phải thay đổi căn bản những suy nghĩ về cơ sở của chính sách kinh tế và về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội thích ứng với một đất nước kinh tế tiểu công chiếm ưu thế

Đến lúc này , những điều kiện để thay đổi chính sách cộng sản thời chiến , thực hiện chính sách kinh tế mới đã chín muồi và trở thành tất yếu

Lênin chỉ rõ , trong điều kiện còn tồn tại một số lớn tiểu nông , khi nhà nước chưa có đầy đủ hàng công nghiệp để đổi lấy nông sản phẩm của nông dân , nếu tiếp tục thực hiện chính sách cộng sản thời chiến sẽ là ngu xuẩn và là tự sát

1.2Quá trình thực hiện chính sách kinh tế mới

Đại hội X của Đảng Cộng sản ( b ) Nga tháng 3 năm 1921 đã khẳng định chính sách kinh tế mới , mà đặc trưng chủ yếu là thay chế độ trung thu lương thực

thừa bằng thuế lương thực , đánh dấu bước chuyển của Chính quyền Xô viết từ chính sách cộng sản thời chiến sang chính sách kinh tế mới

Chính sách kinh tế mới diễn ra hai giai đoạn nhỏ

1.2.2 Giai đoạn nhỏ thứ nhất từ tháng 3 đến tháng 10 năm 1921

Bước vào giai đoạn nhỏ thứ nhất , trong báo cáo tại Đại hội X Đảng Cộng sản (

b ) Nga và trong tác phẩm “ Bàn về thuế lương thực ” , Lênin đã luận chúng một cách đầy đủ về những căn cứ và tính tất yếu phải thực hiện chính sách kinh tế mới

Lênin chỉ ra , cơ sở duy nhất để xây dựng chủ nghĩa xã hội là nền đại công nghiệp , đối với một nước tiểu nông như nước Nga càng phải làm như vậy Nhưng trước kia , đặc biệt là vào cuối năm 1920 đầu năm 1921 , đường lối khôi phục kinh tế bắt đầu từ đại công nghiệp là không thể thực hiện được , đã thất bại , vì thiếu hụt nghiêm trọng về lương thực , nguyên liệu và nhiên liệu Do đó cần đặt xuống hàng thứ yếu vấn đề khôi phục và phát triển đại công nghiệp mà phải bắt đầu từ nông nghiệp , tiểu công nghiệp để khôi phục và phát triển đại công nghiệp

Trong giai đoạn nhỏ thứ nhất này , Lênin đã hoạch định con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội như sau : Chung sống lâu dài với tiểu nông và sản xuất nhỏ , đi

từ nông nghiệp , trên cơ sở ủng hộ kinh tế tiểu nông , làm sống động kinh tế tiểu nông để xây dựng đại công nghiệp xã hội chủ nghĩa , đặt nền móng , cơ sở vật chất cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội trên đất nước Nga

Tuy nhiên , Lênin vẫn cho rằng thế lực tự phát của kinh tế tiểu nông là rất đáng

sợ , thậm chí ông còn đặt ngang hàng với chủ nghĩa tư bản Do vậy , cùng với việc cho phép tiểu nông được bán lương thực thừa , nhà nước cần hạn chế mậu dịch tự do trong phạm vi địa phương , thông qua các hình thức chủ nghĩa tư bản nhà nước như hợp tác xã để xây dựng một hệ thông trao đổi trực tiếp giữa nông nghiệp và công nghiệp do | nhà nước chi phối Đó chính là ý tưởng liên kết với chủ nghĩa tư bản nhà nước để chống lại những thế lực tự phát của sản xuất nhỏ

Như vậy , cho đến lúc này , Lênin vẫn chưa thực sự thoát khỏi tư tưởng “ quá

độ trực tiếp ” , nhưng việc thực hiện chính sách thuế lương thực , và việc thay đổi tư duy về xây dựng chủ nghĩa xã hội cũng đã là một bước tiến quyết định trong việc thì tòi con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội Sau mấy tháng trong giai đoạn nhỏ thứ nhất , thực hiện chính sách kinh tế mới , cho phép trao đổi hàng hóa hạn chế trong phạm vi tư bản nhà nước , do nhà nước chi phối đã nảy sinh tình huống : Vì tiểu nông chiếm số đông trong dân cư và kinh tế tiểu nông chiếm tỷ trọng tuyệt đối , nên việc cho phép nông dân tự do mua bán làm cho việc trao đổi hàng hóa phát triển , dẫn đến sự phá vỡ hạn chế mậu dịch tự do trong phạm vi địa phương Trước tình hình thực tế như vậy , Lênin cho rằng cần phải tiếp tục lùi lại tới mức giảm sự chi phối của nhà nước chỉ ở phạm vi điều tiết lưu thông hàng hóa và tiền tệ chứ không thể hạn chế mậu dịch tự do Lênin viết : “ Chúng ta phải thừa nhận rằng rút lui như vậy là chưa đủ , cần kéo

dài cuộc rút lui nữa , rút lui xa hơn nữa , để chuyển chủ nghĩa tư bản nhà nước sang chỗ thiết lập chế độ nhà nước điều tiết việc mua bán và lưu thông tiền tệ ”

1.2.2 Giai đoạn nhỏ thứ hai từ tháng 10 năm 1921 đến lúc Lênin mất ( 1924 )

Giai đoạn nhỏ thứ hai Bước vào giai đoạn nhỏ thứ hai , trong một loạt tác phẩm ,

Báo cáo và diễn văn ,Lênin đã luận chứng đầy đủ về vấn đề rút lui trong thương nghiệp , rút ra một loạt kết luận mới , phát triển mạnh mẽ về mặt tư tưởng thể hiện nổi bật trên các mặt sau :

Thứ nhất , nhấn mạnh cần phải kết hợp việc xây dựng đại công nghiệp xã hội chủ nghĩa với kinh tế tiểu nông

Trong giai đoạn nhỏ thứ nhất , Lênin đã chứng minh tính tất yếu của việc thực hiện chính sách kinh tế mới , do nền công nghiệp bị phá hoại nặng nề , nhà nước không có đầy đủ sản phẩm công nghiệp để đổi lấy nông sản phẩm của nông dân , nhưng lại không thể khôi phục đại công nghiệp ngay lập tức Vì vậy cần phải , trước hết , làm sống động kinh tế tiểu nông và tiểu công nghiệp , cho nông dân tự do bán lương thực thừa

Lập luận này , rõ ràng , xuất phát từ những khó khăn về kinh tế , có nghĩa là chính sách kinh tế mới chỉ là biện pháp tình huống bắt buộc , đối phó với tình hình kinh tế khó khăn trước mắt

Trong giai đoạn nhỏ thứ hai , trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm thực tiễn , cùng với nhận thức mới về sức mạnh của kinh tế tiểu nông , Lênin khẳng định chính sách kinh tế mới là biện pháp tất yếu phù hợp với quy luật khách quan Lênin nhấn mạnh :

Thứ nhất , kết hợp việc xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa với kinh tế tiểu nông là một tất yếu khách quan Lênin viết : “ Nhiệm vụ căn bản , quyết định ,

và nó chi phối tất cả những nhiệm vụ khác , là sự kiến lập liên minh giữa nền kinh tế mới mà chúng ta đã bắt đầu xây dựng với nền kinh tế nông dân của hàng triệu , hàng triệu nông dân ”

Tại Đại hội XI Đảng Cộng sản ( b ) Nga Lênin nhấn mạnh , cần phải thực hiện

sự kết hợp nói trên , phải “ chứng tỏ bằng hành động cho nông dân thấy rằng chúng ta bắt đầu bằng những việc mà hiện nay họ hiểu được , mặc dù họ đang chịu cùng khổ đủ mọi đường , chứ không phải bằng những việc xa xôi , ảo tưởng đối với con mắt của nông dân ; mục đích của chúng ta chính là phải chứng tỏ rằng chúng ta biết giúp đỡ họ Hoặc là họ sẽ đuổi cổ chúng ta đi Hoàn toàn chắc chắn là như vậy ?

Thứ hai , tìm được hình thức thông qua thương nghiệp để kết hợp công nghiệp lớn xã hội chủ nghĩa với kinh tế tiểu nông Lênin chỉ ra , trong hoàn cảnh nền công nghiệp của nước Nga vô cùng yếu ớt và bị chiến tranh tàn phá nghiêm trọng thì ngoài thương nghiệp ra không còn một mối liên hệ kinh tế nào khác giữa công nghiệp và nông nghiệp , không còn con đường nào khác là phải phát triển thương nghiệp dưới sự lãnh đạo và giám sát của nhà nước công nhân , từng bước nâng cao trình độ công - nông nghiệp Lênin nhấn mạnh đây chính là thực

chất chính sách kinh tế mới và rút ra kết luận : “ Bên cạnh hàng chục triệu người tiểu nông không có một nền đại công nghiệp mạnh , cơ khí hóa thì trong trường hợp đó , thương nghiệp là mối liên hệ kinh tế duy nhất có thể có giữa hàng chục triệu tiểu nông với nền đại công nghiệp ” “ Nhà nước vô sản phải trở thành một “ chủ nhân ” thận trọng chu đáo và khôn khéo , trở thành một nhà buôn sỉ đúng mức – nếu không , nhà nước vô sản không thể khôi phục được nước tiểu nông này về mặt kinh tế Ngày nay , trong những điều kiện hiện tại , bên cạnh phương Tây tư bản chủ nghĩa ( lúc này vẫn còn là tư bản chủ nghĩa ) , chúng ta như trên , nghĩa xã hội khác được ” Kết luận để thực hiện sự quả độ

từ kinh tế tiểu không thể tiến lên chủ nghĩa cộng sản bằng con đường nào hồng lên chủ nghĩa xã hội không thể vượt qua giai đoạn phát triển kinh tế hàng hóa ( giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa ) hoặc nói khác đi phải thực hiện “ quả

độ gián tiếp ” là một “ phát hiện ” , là sự đột phá rất sâu sắc trong nhận thức về chủ

Thứ ba , thay đổi về căn bản cách nhìn nhận đối với tiểu nồng Từ mùa xuân năm 1918 và trong thời gian thực hiện chính sách cộng sản thời chiến , Lênin coi lực lượng tự phát của tiểu nông thật là đáng sợ , và cho rằng sau khi giai cấp

vô sản chiến thắng giai cấp tư sản , thì lực lượng tự phát của sản xuất nhỏ sẽ trở thành kẻ thù chủ yếu nguy hiểm nhất , sản xuất nhỏ ở mõi đình , mỗi hộ “ từng ngày , từng giờ đẻ ra chủ nghĩa tư bản ” ; cần phải đấu tranh với lực lượng sản xuất đó trong suốt thời kỳ lịch sử dài , cho đến khi thực hiện hoàn toàn chủ nghĩa xã hội

Giai đoạn đầu ( giai đoạn nhỏ thứ nhất ) thực hiện chính sách kinh tế mới , Lênin vẫn cho rằng kẻ thù chủ yếu của giai cấp vô sản là nền sản xuất nhỏ tự phát , và đã chỉ rõ : sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước chính là liên minh với chủ nghĩa tư bản nhà nước để chống nền sản xuất nhỏ Điều này hoàn toàn thống nhất với quan niệm về xây dựng một mô hình mục tiêu xã hội chủ nghĩa , một nền kinh tế kiểu “ đại công xưởng ” , nghĩa là vẫn theo một kế hoạch chặt chẽ , thống nhất trong toàn quốc , “ quá độ trực tiếp ”

Ở giai đoạn nhỏ thứ hai của chính sách kinh tế mới , đặc biệt là từ cuối năm

1922 , Lênin đã thay đổi hoàn toàn quan niệm về nền sản xuất nhỏ Ở giai đoạn này , Lênin nhiều lần nói đến tính hợp lý của kinh tế tiểu nông Trước đây là liên minh với chủ nghĩa tư bản nhà nước để chống sản xuất nhỏ , còn bây giờ đã thay đổi , liên minh với tiểu nông và sản xuất nhỏ để chống giai cấp tư sản : “ Chúng ta liệu có tổ chức được tầng lớp tiểu nông lại trên cơ sở phát triển lực lượng sản xuất tiểu nông hay không , có dùng chính quyền vô sản mà giúp đỡ cho sự phát triển đó được không , hay là bọn tư bản sẽ chinh phục được tầng lớp tiểu nông ? Cuộc đấu tranh sẽ kết thúc như thế nào là do điều đó quyết định ” Thứ tư , tổng kết có tính phê phán đối với thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội Trước khi có chính sách kinh tế mới , Lênin đã nhấn mạnh đến những tác dụng

và tính tất yếu phải áp dụng chính sách cộng sản thời chiến , nhưng khi nói về

sự cần thiết phải chuyển sang chính sách kinh tế mới , Lênin lại chỉ rõ , chính sách cộng sản thời chiến chỉ là chính sách thích ứng với thời chiến , một chính

sách tạm thời và không bình thường Bây giờ chiến tranh đã kết thúc , cần phải thực hiện chính sách kinh tế bình thường Ở giai đoạn thứ hai của chính sách kinh tế mới , khi phân tích về chính sách cộng sản thời chiến , Lênin đã chỉ ra ảnh hưởng của yếu tố chủ quan , cho rằng với thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng 10 , nước Nga có thể thực hiện quá độ trực tiếp lên chủ nghĩa xã hội , trong một đất nước tiểu nông có thể dùng pháp lệnh của nhà nước vô sản để điều tiết sản xuất và phân phối

2 Phân tích ý nghĩa của đường lối thực hiện chính sách Kinh tế mới ( NEP )

Chính sách kinh tế mới của V.I.Lênin cho phép sử dụng ở từng khâu sản xuất và lưu thông những phương thức kinh tế đa dạng và đang từ từ biến đổi với quy mô lớn; có chú ý tới trình độ trang bị kỹ thuật nhằm phát huy cao độ khả năng của tất cả các thành phần kinh tế khác nhau và từng bước liên kết chúng, trong khi vẫn duy trì và phát huy vai trò chủ đạo của khu vực nhà nước, hướng hoạt động của nền kinh tế theo hướng xã hội chủ nghĩa Quyết định mang ý nghĩa chiến lược này có tác dụng mở ra mọi khả năng phát triển lực lượng sản xuất và thiết lập một cơ cấu kinh tế hợp lý Đó chính là phương sách đúng đắn như V.I.Lênin

đã chỉ ra: “Để chúng ta có thể làm tròn một cách thắng lợi nhiệm vụ của chúng

ta, tức là chuyển thẳng lên chủ nghĩa xã hội, chúng ta phải hiểu những đường lối, thể thức, thủ đoạn và phương sách trung gian cần thiết để chuyển từ những quan hệ tiền tư bản chủ nghĩa lên chủ nghĩa xã hội” Chính chủ nghĩa tư bản cũng phải bắt đầu bằng cách ấy Nhấn mạnh vai trò của chủ nghĩa tư bản như là phương tiện để phát triển lực lượng sản xuất, V.I.Lênin đã kiên trì giải thích rằng, nước Nga chưa đủ sức để chuyển trực tiếp từ tiểu sản xuất sang chủ nghĩa

xã hội, và trong điều kiện như vậy, chủ nghĩa tư bản ở một mức độ nhất định là không tránh khỏi, giống như sản phẩm tự nhiên của nền tiểu sản xuất và trao đổi hàng hoá; nhưng nhiệm vụ trực tiếp là: “Chúng ta phải lợi dụng chủ nghĩa tư bản (nhất là bằng cách hướng nó vào con đường chủ nghĩa tư bản nhà nước) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, làm phương tiện, con đường, phương pháp, phương thức để tăng cường lực lượng sản xuất lên”

Đương nhiên, chủ nghĩa tư bản nhà nước đúng với nghĩa của nó không phải là giải pháp trực tiếp đưa nền sản xuất nông nghiệp sang nền nếp xã hội chủ nghĩa Song, theo V.I.Lênin, ở giai đoạn phát triển này của nền kinh tế nước Nga, chủ nghĩa tư bản có thể là chủ nghĩa tư bản đặc biệt, bởi nó tồn tại và chịu sự quản

lý, điều tiết của chính quyền Xôviết Vì vậy, cho dù giữa hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa và chủ nghĩa xã hội còn có sự cạnh tranh, song đó chính là động lực phát triển của lực lượng sản xuất V.I.Lênin nhận xét rằng, chủ nghĩa tư bản nhà nước còn đóng vai trò hỗ trợ cho chủ nghĩa xã hội và chính quyền Xôviết có được lợi ích trước mắt dưới dạng phát triển lực lượng sản xuất và tăng khối lượng sản phẩm cho những nhu cầu thiết yếu trong một thời gian ngắn Đây là

lý do cắt nghĩa vì sao cần sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước như một phương tiện trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

Để phát triển nhanh lực lượng sản xuất ở nước Nga Xôviết trong những năm 20 của thế kỷ XX, cần thiết phải sử dụng không những chủ nghĩa tư bản trong nước, mà cả ở nước ngoài nữa, khi cần phải học tập kinh nghiệm của phương Tây, và nói chung, cả kinh nghiệm của những nước phát triển V.I.Lênin chỉ rõ:

“Dùng cả hai tay mà lấy những cái tốt của nước ngoài: Chính quyền xô viết + trật tự ở đường sắt Phổ + kỹ thuật và cách tổ chức các tơrớt ở Mỹ + ngành giáo dục quốc dân Mỹ etc etc + + = tổng số = chủ nghĩa xã hội” Liên quan tới vấn

đề này, V.I.Lênin còn thẳng thắn phê phán những đảng viên chỉ muốn mơ ước

về “sự trong sạch” của chủ nghĩa cộng sản, sính thảo ra những dự án, quy chế

và quy tắc khác nhau nhưng lại không thúc đẩy được công việc thực tế tiến lên Như vậy, có thể nói, khi vạch ra kế hoạch xây dựng chủ nghĩa xã hội, V.I.Lênin

đã coi thành phần kinh tế chủ nghĩa tư bản nhà nước là điều kiện cần thiết để chuyển sang chủ nghĩa xã hội ở một nước tiểu nông như nước Nga Ông đã chỉ

rõ vai trò đặc biệt và vị trí cần thiết của thành phần kinh tế này đối với nền kinh

tế nước Nga: “Chủ nghĩa tư bản nhà nước về kinh tế cao hơn rất nhiều so với nền kinh tế hiện nay của nước ta… Chủ nghĩa tư bản nhà nước không có gì là đáng sợ đối với Chính quyền Xôviết, vì nước Xôviết là một nước mà trong đó chính quyền của công nhân và nông dân nghèo đã được bảo đảm” Không chỉ thế, ông còn nhấn mạnh rằng, “đối với thứ chủ nghĩa tư bản mà chúng ta đã cho phép tồn tại, thì cần phải để cho nó tồn tại Nếu chủ nghĩa tư bản đó là quái đản

và không tốt, thì chúng ta có thể uốn nắn nó, vì chính quyền nằm trong tay chúng ta, và chúng ta chẳng có gì mà sợ cả Tất cả mọi người đều thừa nhận điều đó, và sẽ là lố bịch nếu lẫn lộn điều đó với việc gieo rắc tâm trạng hoang mang Nếu chúng ta sợ thừa nhận điều đó, thì chắc chắn chúng ta sẽ tiêu vong Nhưng chúng ta sẽ học tập điều đó, chúng ta sẽ có quyết tâm học tập điều đó; đây là điều đã được chứng minh trong ba, bốn, và năm năm nay là những năm

mà chúng ta đã học tập được những điều còn phức tạp hơn trong một thời gian ngắn hơn”

V.I.Lênin cho rằng, chúng ta có thể học tập chủ nghĩa tư bản nhà nước của người Đức, dốc hết sức ra bắt chước nó và không ngại dùng biện pháp độc tài

để đẩy nhanh nước Nga cổ dã man bắt chước con đường phát triển của Tây Âu

đó và không ngần ngại dùng những thủ đoạn dã man để đấu tranh với tình trạng

dã man

Chính sách kinh tế mới còn có ý nghĩa to lớn đối với nông thôn, nông dân Mặc

dù thực chất của vấn đề là ở sự điều chỉnh mối quan hệ trao đổi giữa thành phố (công nghiệp) và nông thôn (nông nghiệp), song đó chính là sự sống còn của nông thôn và người nông dân.Không phải vô cớ mà V.I.Lênin đánh giá rất cao vai trò của chính sách thuế lương thực và cơ chế thị trường Trên thực tế, thực hiện chính sách thuế lương thực không chỉ là sự thay thế việc trưng thu lương thực thừa, mà còn có nghĩa là tự do buôn bán lúa mì thừa và các sản phẩm khác sau khi đã nộp thuế Đây là một chính sách thông minh và hợp lý Bởi lẽ, thứ nhất, nó củng cố khối liên minh công nông với tư cách nền tảng giai cấp của chủ nghĩa xã hội tương lai; thứ hai, tạo ra sự phát triển thương mại tự do, chủ động

và góp phần khôi phục toàn bộ nền kinh tế thông qua việc hồi sinh các quan hệ

tư bản tư nhân Theo V.I.Lênin, tự do thương mại chính là đòn bẩy phát triển lực lượng sản xuất của nền kinh tế nông nghiệp và tiểu công nghiệp, cũng như

mở rộng cuộc đấu tranh chống lại chủ nghĩa quan liêu trong kinh tế Ông viết:

“Cơ sở kinh tế” của sự tiêu vong của chủ nghĩa quan liêu, của sự tiêu vong các tầng lớp trên và tầng lớp dưới, của sự tiêu vong sự bất bình đẳng ” là ở “việc trao đổi hàng hoá với nông dân” Rằng, “kinh tế nông dân, với tư cách là một nền kinh tế tiểu nông, không thể đứng vững được, nếu không có một sự tự do trao đổi nào đó, và không có những quan hệ tư bản chủ nghĩa gắn liền với tự do trao đổi đó” Do vậy, theo ông, với nước Nga khi đó, thương nghiệp là “phương sách kiểm nghiệm” đời sống kinh tế nhà nước, là “mối ghép” duy nhất, là cái có thể liên minh đội ngũ tiên tiến của giai cấp vô sản với nông dân để từ đó, mới có thể có sự phát triển kinh tế

Nhờ có chính sách kinh tế mới và quá trình sản xuất nên chỉ trong vòng một năm rưỡi nhân dân Liên Xô đã đạt được những kết quả rực rỡ, có ý nghĩa quyết định trong kinh tế; tình cảnh của nông dân và đa số những người tiểu sản xuất

đã được cải thiện; trong lĩnh vực công nghiệp nhẹ đã có sự tiến triển, không còn cảnh công nhân bất bình; trong lĩnh vực công nghiệp nặng đã bắt đầu tích luỹ được vốn cần thiết để vực nền công nghiệp nặng đi lên Thế nhưng, không phải tất cả những người bônsêvích đều ủng hộ chính sách kinh tế mới, trong dư luận

xã hội vẫn còn có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này Vì vậy, điều quan trọng là phải hiểu đúng thực chất của chính sách kinh tế mới Bởi lẽ, một số người cho rằng, chính sách kinh tế mới chỉ là biện pháp nhất thời; số người khác lại coi đó chỉ là thời kỳ khôi phục kinh tế đất nước sau nội chiến; số thứ ba thì nhìn nhận đó là tổn thất của cách mạng, là sự chệnh hướng sang tư bản chủ nghĩa Chỉ có một số người hiểu đúng rằng, chính sách kinh tế mới là một trong những hình thức, phương thức hợp lý nhất để chuyển từ “chế độ cộng sản thời chiến” sang chủ nghĩa xã hội

Như vậy, ở đây là cả một quá trình, trong đó cách đặt vấn đề về xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội của V.I.Lênin đã có sự thay đổi Nhưng bản thân V.I.Lênin vẫn chưa nói đến việc thay đổi căn bản quan niệm về chế độ

xã hội chủ nghĩa Công thức về “chế độ của những người xã viên văn minh” dĩ nhiên không thể bao hàm tất cả bản chất của chủ nghĩa xã hội cũng như công thức “Chính quyền xô viết cộng với điện khí hóa toàn quốc” Chúng ta không thể tán thành quan điểm cho rằng, dường như chính sách kinh tế mới là mô hình

“mới” của chủ nghĩa xã hội do V.I.Lênin nghĩ ra lúc cuối đời Chính sách kinh

tế mới không phải là mô hình mới của chủ nghĩa xã hội, mà chỉ là hướng mới trong việc xây dựng nền móng của chủ nghĩa xã hội trong lĩnh vực kinh tế, thông qua việc lợi dụng nền kinh tế nhiều thành phần để tránh chủ nghĩa giáo điều trong việc quản lý kinh tế của nhà nước Cơ chế kinh tế của chính sách kinh tế mới theo quan niệm của V.I.Lênin, về cơ bản, vẫn là cơ chế đặc trưng không phải cho chủ nghĩa xã hội, mà là cho thời kỳ quá độ xây dựng cơ sở vật chất của chủ nghĩa xã hội