Nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình Nguyễn Bính

Khi nhận xét về “cái tôi trữ tình” trong thơ Nguyễn Bính, Hà Minh Đức có nói rằng: “Ở Nguyễn Bính dường như có hai con người, con người của đồng quê và con người thi sĩ giang hồ đắm đu

BÀI TIỂU LUẬN

Đề tài: Nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình

Mục lục

Mở đầu 2

Nội dung 3

1 Khái niệm 3

1.1 Trữ tình 3

1.2 Nhân vật trữ tình 4

2 Đặc trưng thơ trữ tình 4

3 Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính 4

4 Nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình Nguyễn Bính 5

4.1 Nhân vật trữ tình: Chàng trai 5

4.2 Nhân vật trữ tình: Cô gái 7

4.3 Nhân vật trữ tình : Người mẹ 10

4.4 Nhân vật trữ tình: Người con 11

5 Khảo sát các động từ chỉ tình yêu trong thơ Nguyễn Bính 13

6 Nhận xét chung về nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Bính 14

Kết luận 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

Mở đầu

Nguyễn Bính bước vào Thơ mới bằng cái tôi mộc mạc, mang một làn gió mới tạo nên hương sắc cho phong trào thơ Lãng mạn Việt Nam 1930 -

1945 Thơ trữ tình của ông được biểu hiện trên những trang thơ mượt mà, đằm thắm ghi lại dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả cả nước Nói đến thơ ông

là nói đến tình yêu thương mà thi nhân gửi gắm cho cuộc đời Viết về hồn thơ

Nguyễn Bính, Hoài Việt nhận xét: “Tâm hồn Nguyễn Bính như một cây đàn

muôn điệu, thoáng một chút gió đã ngân lên” Khi nhận xét về “cái tôi trữ

tình” trong thơ Nguyễn Bính, Hà Minh Đức có nói rằng: “Ở Nguyễn Bính

dường như có hai con người, con người của đồng quê và con người thi sĩ giang hồ đắm đuối với sự nghiệp Hai con người đã tạo nên hai cái tôi trữ tình” [1] Thơ Nguyễn Bính gắn bó gần gũi với đời sống nhân dân khi viết về

nỗi đau bằng sự từng trải và viết về tình đời bằng những tình cảm xuất phát từ trái tim mình Do đó mà những vần thơ của ông được đông đảo bạn đọc mến mộ

Sự hấp dẫn, lôi cuốn của một thi sĩ như một bông hoa đồng nội nhẹ nhàng đã thôi thúc tôi muốn tìm hiểu, khám phá sâu những lời tâm tình trong thơ ông Đề tài này góp phần cho việc thực hiện tốt nội dung dạy học thơ trữ tình Nguyễn Bính Qua đó tôi muốn đóng góp một phần nhỏ vào việc khẳng định giá trị thơ Nguyên Bính trong diễn đàn thi ca Việt Nam

Nội dung

1 Khái niệm

1.1 Trữ tình

“Trữ tình là một trong phương thức thể hiện đời sống bên cạnh tự sự,

kịch, kí và chính luận làm cơ sở cho một loại tác phẩm văn học Nếu tự sự thể hiện tư tưởng tình cảm của nhà văn bằng cách tái hiện một cách khách quan các hiện tượng đời sống, thì trữ tình lại phản ánh đời sống bằng bộc lộ trực tiếp ý thức của con người, nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua những

ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân sinh”

[2, tr.92]

Ví dụ Mưa xuân của Nguyễn Bính kể về câu chuyện tình yêu với nỗi

tương tư của cô gái trẻ với trái tim thuần khiết Bài thơ thể hiện cái tôi trữ tình chua chát, xót xa trước chuyện tình duyên không thành:

“Chờ mãi anh sang anh chẳng sang Thế mà hôm nọ hát bên làng

Năm tao bảy tuyết anh hò hẹn

Để cả mùa xuân cũng nhỡ nhàng!” [3, tr.29]

(Mưa xuân - Nguyễn Bính) “Thơ trữ tình là thuật ngữ dùng để chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình trong đó cảm xúc và suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống được thể hiện một cách trực tiếp” [4, tr.269]

Thơ trữ tình là dạng thức ra đời từ sớm và tiêu biểu nhất của văn chương Việt Nam, thường khám phá thế giới bên trong nội tâm, cảm xúc của con người một cách sâu sắc và tinh tế nhất

1.2 Nhân vật trữ tình

“Nhân vật trong thơ trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tình cảm, là nguyên nhân trực tiếp khơi dậy nguồn tình cảm của tác giả.” [4, tr.138] Có thể thấy được rằng tất cả những tâm tư, tình cảm của tác giả đều khắc họa qua nhân vật trữ tình Do đó có thể nói nhân vật trữ tình thường là hiện thân của tác giả

Nhân vật trữ tình là nhân vật mang nhiều cảm xúc đan xen và trực tiếp giãi bày cảm xúc Nhưng đôi khi, nhân vật trữ tình đóng vai người khơi gợi cảm xúc chứ không đẩy lên thành cao trào như trong tác phẩm kịch Cảm xúc, tâm trạng của nhân vật trữ tình xuất phát từ hoàn cảnh của cá nhân, xong phải chăng cảm xúc ấy, tâm trạng ấy cũng nhận được sự đồng cảm, đồng điệu trong tâm hồn của nhiều người

2 Đặc trưng thơ trữ tình

Tính trữ tình là đặc trưng nổi bật nhất của thơ Thơ biểu hiện bằng biểu

tượng, ý tượng “Ngôn từ thơ là ngôn từ được cấu tạo đặc biệt Trước hết, đó

là ngôn từ có nhịp điệu Thứ hai, ngôn từ thơ không có tính liên tục và tính phân tích như ngôn từ văn xuôi, ngược lại nó có tính nhảy vọt, gián đoạn tạo thành những khoảng lặng giàu ý nghĩa Thứ ba, ngôn từ thơ giàu nhạc tính với những âm thanh luyến láy, những từ trùng điệp, sự phối hợp bằng trắc và những cách ngắt nhịp có giá trị gợi cảm.” [4, tr 135]

3 Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính

Cái tôi hoài niệm của Nguyễn Bính là cái tôi ý thức sâu sắc về sự đổi thay

của nông thôn và ông có khát vọng giữ gìn bản sắc quê hương Thời đại thơ Mới là thời đại của cái tôi - cái tôi yêu thương chia sẻ và cái tôi yêu thương,

lỡ làng trong tình yêu Chất nội tâm, hiện đại về những mối tình giản dị đã làm cho hương vị tình yêu vừa có sự mới mẻ lại vừa có sự quen thuộc Đó chính là sự độc đáo, mới lạ trong thơ trữ tình Nguyễn Bính

4 Nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình Nguyễn Bính

Đọc thơ Nguyễn Bính ta bắt gặp những câu chuyện của: chàng trai làng ngoài tương tư cô gái thôn trong , chuyện cô gái có mối tình duyên lỡ làng hay cả câu chuyện người mẹ nén buồn động viên con đi lấy chồng Bao nhiêu con người là bấy nhiêu tâm trạng Tất cả tâm trạng ấy đều được thi nhân lột tả một cách đặc sắc Con người trong thơ ông đều mang những nỗi niềm riêng tư, mỗi một nhân vật đều mang một màu sắc riêng , màu sắc ấy được thể hiện rõ trong các bài thơ dưới đây:

4.1 Nhân vật trữ tình: Chàng trai

Xuân Diệu đã từng nói: “Làm sao sống được mà không yêu

Không nhớ không thương một kẻ nào”

Đúng vậy, trong tình yêu mỗi người đều có đối tượng để mình nghĩ và nhớ đến Nhân vật chàng trai trong bài “Tương tư” của Nguyễn Bính cũng vậy Ngay câu mở đầu chủ thể trữ tình đã diễn tả nỗi nhớ nhung da diết kín đáo đối với cô gái thôn Đông:

“Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông

Một người chín nhớ mười mong một người” [3]

(Tương tư - Nguyễn Bính) Tình cảm đơn phương ấy đang chờ được hồi đáp “Căn bệnh” tương tư được nhà thơ ví như một điều hiển nhiên giống như là chuyện nắng mưa của đất trời Địa danh thôn Đoài, thôn Đông là hình ảnh hoán dụ cho chàng trai và cô gái tức người thôn Đoài nhớ người thôn Đông Cách nói ấy đã thấm vào cảnh vật, lan tỏa khắp không gian Nguyễn Bính quả rất tinh tế khi diễn tả nỗi nhớ một cách e ấp, ngại ngùng Cái tâm trạng mong ngóng, “ra ngẩn vào ngơ” này giống như câu ca dao:

“Nhớ ai bổi hổi bồi hồi

Như đứng đống lửa như ngồi đống than”.

Hay nỗi nhớ mãnh liệt cháy bỏng :

“Anh nhớ tiếng Anh nhớ hình Anh nhớ ảnh

Anh nhớ em, anh nhớ lắm!Em ơi”

(Tương tư chiều - Xuân Diệu) Tình yêu đâu chỉ có nhớ, có mong mà còn là trách móc vô cớ, rất gần mà lại ngỡ rất xa Khi đôi ta chung một làng mà bên ấy chẳng sang bên này Chung nhịp đập với phong trào thơ mới, thơ Nguyễn Bính cũng không thể thiếu tiếng nói của tình yêu Những cung bậc của tình yêu: hờn giận, trách móc được ông thể hiện một cách dịu dàng, đằm thắm Đặt trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, khi nền văn hóa phương Tây du nhập vào nước ta, văn hóa nửa Tây nửa Ta đã làm mất dần đi những truyền thống văn hóa tốt đẹp xa xưa Chính vì vậy mà cái chất “chân quê” của Nguyễn Bính càng tăng lên trở nên có nghĩa hơn Trong thơ ông gắn bó mật thiết với quê hương, làng xã, với những chốn quen thuộc của vùng quê như: vườn dâu, bến đò, cây đa, giếng nước, giàn cau, vườn trầu…

“Nhà em có một giàn giầu

Nhà tôi có một hàng cau liên phòng”

Dùng hình ảnh trầu cau để nói về ước mơ hợp nhất trong tình yêu, hi vọng cho mối tình đơn phương này có một cái kết đẹp Ông thường dùng hình ảnh

để nói hộ lòng người, để bộc lộ ra thế giới nội tâm của nhân vật trữ tình Bằng những vần thơ gần gũi, chân thành, đậm hương vị làng quê đã cho ta thấy tấm chân tình của chủ thể trữ tình là nhân vật chàng trai Bài thơ là tiếng lòng về một tình yêu đơn phương trong sáng Nỗi niềm tương tư được Nguyễn Bính thể hiện qua nhiều sắc thái cảm xúc Chất dân gian, ca dao chính là nét đặc sắc trong bài thơ “Tương tư” Ông đã tạo ra những hình ảnh thơ độc đáo: nhân vật trữ tình là chàng trai gửi gắm tình cảm sang cho cô gái thôn Đông khiến cho cả thôn Đoài nhớ cả thôn Đông Thể thơ lục bát vừa đậm đà tính dân tộc vừa mang tính chất biểu cảm nồng nàn Ngôn ngữ hồn nhiên, dân dã nhưng vẫn đậm chất lãng mạn

Tình yêu của những con người vùng quê vô cùng giản dị, mộc mạc thanh tao Tình cảm không thay đổi nhưng con người đã đổi thay khi nói về bài thơ

“Chân quê” Tấm chân tình chung thủy của người con trai khi đợi người yêu

đi tỉnh về :

“Hôm qua em đi tỉnh về

Đợi em ở mãi con đê đầu làng Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng

Áo cài khuy bấm em làm khổ tôi” [3, tr.55]

(Chân quê) Hình ảnh “đợi em mãi” như một lời khẳng định tình yêu luôn trọn vẹn của chàng trai dành cho cô gái Thế nhưng sự thay đổi phong cách ăn mặc đã khiến chàng trai ngỡ ngàng, trước mắt chàng trai cô gái dường như đã trở nên

xa lạ Tâm trạng chua chát, xót xa trước sự đổi thay từ cách ăn mặc cho tới tâm hồn người con gái, được Nguyễn Bính miêu tả một cách đau khổ “em làm khổ tôi” Chàng trai thể hiện sự trách móc và nuối tiếc những vẻ đẹp thôn quê đã biến mất Hình ảnh con người và làng quê Việt Nam luôn được tác giả

ca ngợi chuẩn mực về đạo đức, thẩm mĩ Đó là hình ảnh thấm đượm màu sắc dân tộc Tác giả tự hỏi:

“Nào đâu cải yếm lụa sồi?

Cải dây lưng đũi nhuộm hồi sang xuân?

Nào đâu cái áo tứ thân?

Cái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen?”.

Tâm trạng hụt hẫng của tác giả trước sự mất đi bản sắc tốt đẹp của văn hóa quê hương Làng quê Việt Nam từ bao đời nay luôn gắn liền với yếm lụa sồi, dây lưng đũi, áo tứ thân và khăn mỏ quạ Từ lâu nó đã trở thành biểu tượng cho người con gái Việt Nam Lời tâm sự cảu chàng trai như lời nói của bao người trước sự mất mát hồn xưa đất nước Vì thế lời tâm tình cảu chàng trai chỉ mong sao em giữ mãi cái nét mộc mạc, giản dị, chân quê của ngày xưa Mượn hình ảnh của nhân vật trữ tình của chàng trai trách móc cho cô gái, Nguyễn Bính như gióng một hồi chuông cảnh tỉnh những cô gái quê đang dần mất đi vẻ đẹp tự nhiên vốn có thay vào đó là văn minh thị thành

Trong hệ thống tác phẩm của nhà thơ, nhân vật chàng trai chân chất hướng về quê hương, hướng về các giá trị truyền thống Cái tôi trữ tình “chân quê” đích thực thuộc về nhân cách con người nông dân Việt Nam xưa, bởi nó vươn tới chân - thiện - mĩ

4.2 Nhân vật trữ tình: Cô gái

Bằng tình cảm yêu thương, trân trọng dành cho người phụ nữ Việt Nam,

Nguyễn Bính dường như thấu hiểu được phần nào của hàng triệu người con

gái khi phải sống dưới chế độ xã hội phong kiến Hơn cả tư tưởng tam tòng tứ đức của lễ giáo phong kiến đã đè nặng lên thân phận mỏng manh Chính vì vậy mà bài thơ “Lỡ bước sang ngang” đã đem đến cho người phụ nữ phương tiện để than thân trách phận, giãi bày và cả sự an ủi chính mình:

“Hôm nay xác pháo đầy đường Ngày mai khói pháo còn vương khắp làng Chuyến này chị bước sang ngang

Là tan vỡ giấc mộng vàng từ đây Rượu hồng em chuốc cho say Vui cùng chị một vài giây cuối cùngg Rồi đây sóng gió ngang sông

Đầy thuyền hận, chị lo không tới bờ Miếu thiêng vụng kén người thờ Nhà hương khói lạnh chị nhờ cậy em” [3, tr.35]

(Lỡ bước sang ngang - Nguyễn Bính) Chính những hủ tục ngày xưa đã dồn ép người phụ nữ rơi vào cảnh lầm than Đọc những vần thơ này, khiến cho ta thương thay cho thân phận người con gái và lên án xã hội xưa đầy luật lệ hà khắc Lỡ bước sang ngang là câu chuyện kể về một người con gái bị cha mẹ bán gả cho người mà mình không yêu khi mới chỉ 17 tuổi Để lại sau lưng mối tình yêu chỉ vừa chớm nở Hình ảnh “người chị” trong bài thơ “Lỡ bước sang ngang” đã gây cho người đọc ấn tượng khó phai Trước khi rời xa quê nhà, nàng kịp dặn dò em gái thay chị báo hiếu công ơn sinh thành:

“Em ơi em ở lại nhà

Vườn dâu em đốn, mẹ già em thương

Mẹ già một nắng hai sương Chị đi một bước trăm đường ót xa Cậy em, em ở lại nhà

Vườn dâu em đốn, mẹ già em thương.”

Hơn một lần, ta bắt gặp sự cậy nhờ này giống với hình ảnh Thúy Kiều trao duyên cho Thúy Vân : “Cậy em, em có chịu lời” Khác với nàng Kiều, người chị nhờ em thay chị thương mẹ già Nàng vẫn vẹn tròn chữ hiếu với mẹ Thương chị, người em xót xa cho lòng chị:

“Chị bây giờ … nói thế nào?

Bướm tiên khi đã lạc vào vườn hoang Chị từ lỡ bước sang ngang

Trời giông bão giữa tràng giang lật thuyền”

Câu thơ dường như là tiếng thở dài, thương thay của người em trước số phận lênh đênh của người chị Phải chăng Nguyễn Bính thấy được sự thương cảm lẫn nhau của người phụ nữ Việt Nam Nhà thơ viết về nỗi đau của người phụ

nữ như viết chính nỗi đau cho riêng mình vậy Nỗi xót xa cho tất cả cái đẹp khi đang bị tàn phai Tình thương cảm mà tác giả đã dành cho người phụ nữ:

“Tôi với nàng không quen biết nhau

Mà tôi thương tiếc bởi vì đâu Mới hay tự thuở bao người đẹp Chẳng hẹn trần gian đến bạc đầu” [3, tr.48]

(Viếng hồn trinh nữ - Nguyễn Bính)

Khi nhìn thấy “một chiếc xe màu trắng đục” với “hai con ngựa trắng” đã động lòng thương xót cho nàng trinh nữ xấu số

“Không biết Nguyễn Bính đã chọn Mưa xuân hay Mưa xuân đã chọn Nguyễn

Bính mà cho tận sau này, ông vẫn bị làn mưa mơ hồ đến huyền hoặc ấy hút hồn Nó vẫn chấm xuống hồn thơ nhạy cảm của ông những chấm lạnh để mỗi thoáng rung mình của điệu hồn kia đều ngân lên những ánh thơ mưa” [5]

“Chiều ấm mùi hương thoảng gió đưa

Tà tà mưa bụi rắc thưa thưa Cây cam cây quýt cành giao nối

Lá ngửa lòng tay hoa đón mưa” [3, tr.29]

(Mưa xuân - Nguyễn Bính) Mùa xuân là mùa hồi sinh của đất trời, là sự sinh sôi nảy nở, tràn trề sức sống Mùa của sự đâm trồi nảy lộc sau bao ngày chìm trong sự lạnh lẽo mùa của đông băng giá, xơ xác Đề tài xuân xanh không còn gì lạ lẫm với nhiều tác giả khi viết về chủ đề thiên nhiên Miêu tả không khí thiên nhiên hội xuân thì Đoàn Văn Cừ có viết trong “Đám cưới mùa xuân” :

“Sau trái đồi lấp lánh ánh sương ngân

Chỉ còn nghe văng vẳng tiếng chim xuân

Ca ánh ỏi trên cành xuân tắm nắng”

Hay trong “Chiều xuân” Anh Thơ đã miêu tả được không khí thanh bình của

làng quê: “Quán tranh đứng im lìm trong vắng lặng

Bên chòm xoan hoa tím rụng tơi bời”

Như vậy có thể nói mùa xuân là mùa đặc biệt trong năm, là mùa của lễ hội, là mùa của sự hò hẹn đôi lứa Nguyễn Bính cũng không ngoại lệ khi viết về mùa xuân, ông viết về mưa xuân rất đặc biệt khi mở đầu bài thơ là giới thiệu một khung cảnh gia đình có mẹ già và cô gái:

“Em là con gái trong khung cửi

Dệt lụa quanh năm với mẹ già.

Lòng trẻ còn như cây lụa trắng,

Mẹ già chưa bán chợ làng xa”

Nhân vật trữ tình em ở đây là một cô gái đang muốn nói về cuộc sống yên bình đầy thơ mộng ở chốn thôn quê Nét dịu dàng, ngây thơ và trong trắng

được hiện rõ khi tác giả ví nhân vật em như cây lụa trắng vẹn nguyên sự tinh

khôi, tinh khiết của người con gái xưa

“Bữa ấy, mưa xuân phấp phới bay

Hoa xoan lớp lớp rụng rơi đầy”

Qua bài thơ Mưa xuân, độc giả thấy được một tình yêu mãnh liệt, cao thượng

mà chân thành đến từ phái nhân vật trữ tình em Bên cạnh đó, độc giả còn thấy được nỗi buồn, sự âm thầm chịu đựng của cô gái Có lúc, chủ thể trữ tình chua xót trước cuộc tình dang dở của mình Nguyễn Bính khắc họa cô gái với nhiều cung bậc khác nhau: nhẹ nhàng, đau khổ nhưng có lục lại tuyệt vọng Nguyễn Bính - bậc thầy sáng tạo ngôn ngữ bằng cách lạ hóa từ ngữ đã vẽ lên chân dung người phụ nữ với vẻ đẹp duyên dáng, dịu dàng ẩn sau từng ý thơ Người phụ nữ thơ Nguyễn Bính toát lên vẻ đẹp hoàn mĩ từ vẻ đẹp bề ngoài đến tâm hồn Thơ ông không chỉ đơn thuần là tái hiện những chuyện tình dở dang trong tình yêu mà còn là khát vọng tự do trong hạnh phúc gia đình người Việt Đó cũng chính là điều mà thơ ông mãi trường tồn cho đến ngày nay

4.3 Nhân vật trữ tình : Người mẹ

Từ thuở xa xưa người phụ nữ luôn được nhắc đến từ vẻ đẹp ngoại hình

đến nội tâm Người phụ nữ với tấm lòng nhân hậu bao dung với thiên chức