SKKN Một số biện pháp luyện kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh cho học sinh lớp 5 trường Tiểu học

1. Lý do chọn đề tài: Như chúng ta đã biết, môn Tiếng việt gồm nhiều phân môn khác nhau như tập đọc, luyện từ và câu, kể chuyện, tập viết, chính tả, tập làm văn. Nhưng khó hơn cả đối với người dạy cũng như đối với người học là phân môn Tập làm văn. Tập làm văn là một phân môn rất quan trọng trong chương trình dạy học tiểu học, nó không chỉ giúp học sinh hình thành các kĩ năng: Nghe, nói, đọc, viết mà còn rèn cho học sinh khả năng giao tiếp, quan sát, phân tích tổng hợp và đặc biệt còn hình thành cho học sinh những phẩm chất tốt đẹp của con người mới hiện đại và năng động. Dạy tập làm văn là bồi dưỡng tâm hồn các em lớn lên từng ngày, dạy các em cách nhìn nhận cuộc sống xung quanh trong thực tế vốn có của nó với cảm xúc thực của các em. Tả cảnh là một kiểu bài khó vì học sinh không có khả năng quan sát tinh tế, mặt khác có những cảnh học sinh không được gắn bó và quan sát kĩ, chỉ có thể gặp một lần trên truyền hình, qua hình ảnh hay nhân dịp đi chơi nên các em không cảm nhận được vẻ đẹp của cảnh hay những thay đổi của cảnh, không biết dựa vào cảm xúc của mình để làm cảnh đó trở nên đẹp hơn, sinh động hơn, gần gũi hơn. Văn tả cảnh là loại văn dùng lời với những hình ảnh, cảm xúc làm cho người đọc, người nghe có thể hình dung được rõ nét và cụ thể về một cảnh vật nào đó xung quanh ta. Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanh ta như dòng sông, cánh đồng, hàng cây...Khi viết bài văn tả cảnh cần đặc biệt tập trung vào những nét tiêu biểu của cảnh vật đó. Để bài văn được sinh động và hấp dẫn hơn với người đọc ta có thể lồng vào đó việc tả người, tả vật với những cung bậc cảm xúc khác nhau. Ngôn ngữ trong văn miêu tả cần chính xác, cụ thể, giàu hình ảnh và có nét riêng biệt. Chính vì thế để có bài văn hay đòi hỏi người viết phải có hiểu biết về phương pháp làm văn, phải biết cách quan sát, tìm ý, lập dàn ý, dùng từ ngữ, biết vận dụng linh hoạt các biện pháp nghệ thuật tu từ được học để viết bài văn. Ở lớp 5, học sinh được học văn miêu tả ngay từ tuần 1 thông qua hai loại hình bài học: loại bài hình thành kiến thức và loại bài luyện tập thực hành. Gồm có các nội dung sau: Cấu tạo của bài văn tả cảnh. Tập quan sát Lập dàn ý Xây dựng đoạn văn trong bài văn tả cảnh Viết bài văn tả cảnh Trả bài kiểm tra viết. Như vậy về việc rèn luyện kỹ năng làm văn cho học sinh, theo chương trình sách giáo khoa mới thì ngoài việc rèn luyện kỹ năng viết văn bản… Còn chú ý đến kỹ năng quan sát, lập dàn ý và viết đoạn văn là cơ sở đầu tiên và quan trọng giúp học sinh viết bài đầy đủ, chính xác. Qua thực tế dạy lớp 5 nhiều năm tôi thấy: Đa số học sinh nắm được cấu tạo 3 phần của một bài văn tả cảnh.Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn học sinh còn lúng túng chưa biết quan sát và chọn lọc chi tiết trong bài văn tả cảnh, chưa lập được dàn ý chi tiết cho bài văn; chưa viết được đoạn văn, bài văn tả cảnh theo đúng yêu cầu của bài. Học sinh chưa biết bộc lộ cảm xúc và kĩ năng vận dụng các từ ngữ gợi hình, gợi tả và các biện pháp nghệ thuật tu từ còn lúng túng khiến bài viết thiếu hình ảnh, khô khan,… Nhiều học sinh chưa có phương pháp làm văn cụ thể, hình ảnh chọn tả chưa tinh tế, việc tiếp thu kiến thức làm văn đến vận dụng kiến thức đó chưa chủ động và linh hoạt. Thực tế giảng dạy tập làm văn phần tả cảnh, bản thân người giáo viên là người hướng dẫn đôi khi cũng cảm thấy lúng túng không biết phải hướng dẫn thế nào để học sinh có thể tìm ý, lập ý viết được bài văn hay, có hình ảnh có cảm xúc. Vì vậy, làm thế nào để cho học sinh yêu thích môn học và biết làm văn, hiểu được đặc điểm của thể loại văn tả cảnh, trọng tâm miêu tả của từng bài, rèn kĩ năng quan sát, tìm ý, lập dàn ý, biết tư duy để lập dàn ý và viết bài, rèn kĩ năng dùng từ, đặt câu, viết đoạn, liên kết đoạn, diễn đạt lưu loát, mạch lạc, làm văn hay và có hiệu quả thì lại là một vấn đề còn gặp nhiều khó khăn với các lớp trong trường trường Tiểu học Thị Trấn Cái Rồng nói chung và với học sinh lớp 5C của tôi nói riêng. Là một giáo viên tiểu học, tôi luôn trăn trở suy nghĩ để làm thế nào cho học sinh thích và biết làm văn, viết văn chân thật, có cảm xúc và sinh động. Trong các năm học qua, tôi đã dạy và tìm hiểu khá kĩ về mảng Tập làm văn, đặc biệt là văn tả cảnh lớp 5. Tôi đã vận dụng một số phương pháp và thấy có những kết quả đáng mừng. Kinh nghiệm này được áp dụng và đã mang lại hiệu quả nhất định trong dạy Tập làm văn. Năm học 2020 2021 này, tôi đã chọn đề tài “ Một số biện pháp luyện kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh cho học sinh lớp 5C trường Tiểu học Thị Trấn Cái Rồng”, để nghiên cứu với hi vọng giúp phần nâng cao trình độ của bản thân và nâng cao chất lượng dạy học văn tả cảnh lớp 5 nói riêng và nâng cao chất lượng dạy học nói chung. 2. Mục đích nghiên cứu. Giúp học sinh vận dụng các hiểu biết và kỹ năng về tiếng Việt do các phân môn khác rèn luyện hoặc cung cấp đồng thời góp phần hoàn thiện chúng. Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng sản sinh văn bản (nói và viết) nhờ vậy mà tiếng Việt không chỉ là một hệ thống cấu trúc được xem xét từng phần, từng mặt qua từng phân môn mà trở thành một công cụ sinh động trong quá trình giao tiếp, tư duy, học tập. Bồi dưỡng vun đắp tình yêu tiếng Việt, biết giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách của con người Việt Nam. Như chúng ta đã biết, học sinh lớp 5 là học sinh cuối cấp. Sau khi hoàn thành chương trình Tiểu học các em phải bước sang một giai đoạn mới đó là bậc học THCS. Ở bậc học này các em không còn được các thầy cô hướng dẫn và chỉ bảo tỉ mỉ như bậc Tiểu học mà các em phải tự mình nghiên cứu và phân tích văn học. Nếu ở Tiểu học cụ thể hơn là ở khối lớp 5 các em không nắm được cách lập dàn ý cũng như viết được một đoạn văn miêu tả hay thì các em không thể vững bước và thiếu tự tin để bước sang con đường mới. Chính điều này đã thúc đẩy tôi tìm ra các biện pháp để “luyện kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh ”. Tôi mong rằng đề tài nghiên cứu của tôi sẽ giúp cho các đồng nghiệp khác thực hiện tốt nhiệm vụ của mình để công tác giáo dục ngày càng đạt được hiệu quả cao hơn. Và góp phần nâng cao hiệu quả dạy – học môn tập làm văn ở tiểu học nói chung và việc dạy – học văn tả cảnh cho học sinh lớp 5C nói riêng. 3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu: Nhận đăng ký sáng kiến kinh nghiệm: tháng 9 2020 Viết đề cương, nghiên cứu lý luận: Tháng 9 đến hết tháng 32021 Tiếp tục nghiên cứu, vận dụng thực tiễn, khảo sát đánh giá : Tháng 32021 đến tháng 52021 Hoàn thành: tháng 5 2021 Địa điểm nghiên cứu. Ở lớp 5C Trường Tiểu học Thị Trấn Cái Rồng Thời gian thực hiện: Năm học 2020 – 2021 4. Đóng góp mới về mặt thực tiễn: Đây là những kinh nghiệm giúp học sinh khối lớp 5 rèn kĩ năng viết văn một trong các môn học khó và cơ bản nhất trong chương trình Tiểu học. Các giải pháp nêu trong đề tài rất đơn giản và được sắp xếp một cách có khoa học giúp giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đi từng bước để viết được đoạn văn hay. Hơn nữa văn học là một môn học khó đòi hỏi người giáo viên phải có sự đầu tư, tìm tòi và quan sát tỉ mỉ mà thời gian cho một tiết học thì hạn chế nên nếu các em được dẫn dắt theo các biện pháp đã đưa ra trong đề tài này chắc rằng các em sẽ có một bài văn tương đối hoàn chỉnh. II. PHẦN NỘI DUNG 1. Chương 1: Tổng quan. 1.1. Cơ sở lý luận: Miêu tả là “lấy nét vẽ hay câu văn để biểu hiện các chân tướng của sự vật ra”. Văn miêu tả giúp người đọc hình dung một cách cụ thể hình ảnh của sự vật thông qua những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc thể hiện cảm xúc thẩm mỹ của người viết. Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mỹ, chứa đựng tình cảm của người viết, sinh động và tạo ngôn ngữ miêu tả giàu hình ảnh. Ở lớp 5, các loại bài Tập làm văn đều gắn với các chủ điểm, văn miêu tả cũng nằm trong cấu trúc đó. Quá trình thực hiện các kỹ năng phân tích đề, quan sát, tìm ý, viết đoạn là những cơ hội để huy động vốn từ, phong phú hoá vốn từ, tích cực hoá vốn từ để vẽ lại được cảnh vật, con vật, đồ vật… đồng thời giúp trẻ hiểu biết được về cuộc sống theo các chủ điểm đã học. Việc phân tích đề, phân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn văn miêu tả góp phần phát triển khả năng phân tích, tổng hợp, phân loại của học sinh. Tư duy hình tượng của trẻ cũng được rèn luyện nhờ vận dụng các biện pháp so sánh, nhân hóa …. khi miêu tả. Như vậy, việc rèn luyện kỹ năng làm văn cho học sinh, theo chương trình sách giáo khoa mới thì ngoài việc rèn luyện kỹ năng viết văn bản,… Còn chú ý đến kỹ năng quan sát, lập dàn ý và viết đoạn văn là cơ sở đầu tiên và quan trọng giúp học sinh viết bài đầy đủ, chính xác. 1.2. Cơ sở thực tiễn: Trong thực tế khi viết văn, đăc biệt là văn tả cảnh học sinh còn lúng túng, không biết cách viết. Học sinh chưa vận dụng được các kiến thức kĩ năng đã học trong các phân môn của Tiếng Việt, các môn học khác, các lớp dưới vào tập làm văn. Chẳng hạn khi dạy cho học sinh cấu tạo của bài văn tả cảnh, giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu về văn bản mẫu để rút ra nhận xét. Trong khi đó, nếu dựa vào kiến thức đã học về văn miêu tả ở lớp 4 để hình thành cho học sinh cấu tạo bài văn tả cảnh ở lớp 5 rõ ràng là nhanh hơn.Vốn từ của học sinh chưa phong phú, các em chưa hiểu hết nghĩa của từ nên việc vận dụng còn nhiều sai sót. Một số em chưa biết cách quan sát, thực hiện làm một bài văn chưa đúng quy trình, chưa biết cách chọn lọc các chi tiết miêu tả đặc sắc để đưa vào bài văn mà hầu như bê nguyên si cả những điều đã biết vào bài văn tạo thành một bản liệt kê khoa học.Do trong lớp có nhiều đối tượng học sinh nên giáo viên thường sử dụng các phương pháp làm mẫu để giúp học sinh kém làm văn, phương pháp này giúp các em này có thể làm được văn bằng gợi ý. Tuy nhiên, một số học sinh học được lại thường hay bắt chước các câu, đoạn mẫu nên nhiều bài văn có các câu đoạn giống nhau. 2. Chương 2: Nội dung vấn đề nghiên cứu 2.1 Thực trạng. Khảo sát Trong năm học 2020 2021, Tôi được Ban Giám hiệu nhà trường phân công chủ nhiệm và giảng dạy hai môn Toán và Tiếng Việt, Khoa học, lịch sử và địa lí lớp 5C. Lớp 5C , Trường Tiểu học Thị Trấn gồm 34 HS, hoàn cảnh gia đình 1 số có em đặc biệt ( bố mẹ không ở với nhau, ở với ông bà, một số em ở ngoài bè, bố mẹ thường xuyên đi làm biển) khả năng tiếp thu một số em khá tốt, song vẫn còn 1 số em khả năng tiếp thu chưa nhanh (Kết quả cuối năm học 20192020: Học sinh hoàn thành xuất sắc: 7 ( 20%) Trong quá trình dạy môn tập làm văn lớp 5 trước đây và trong năm học này, tôi nhận thấy kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh của học sinh lớp 5 nói chung và của lớp tôi nói riêng còn lúng túng. Việc dạy học Tập làm văn ở Tiểu học nói chung và việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5 nói riêng bên cạnh những điểm tốt, mang lại một số kết quả nhất định còn khá nhiều nhược điểm và khuyết điểm. Khuyết điểm lớn nhất, dễ thấy nhất là bệnh công thức, khuôn sáo, máy móc, thiếu tính chân thực trong cả cách dạy và cách học. Do vậy về phía người học văn miêu tả, thường có những biểu hiện phổ biến như sau: Vay mượn ý của người khác, thường là của bài văn mẫu. Nói cách khác học sinh thường học thuộc bài văn mẫu để chép vào bài của mình. Với cách học ấy các em không cần quan sát, không có cảm xúc gì về đối tượng được tả. Miêu tả hời hợt, chung chung không có sắc thái riêng biệt nào của đối tượng được tả...Vì thế bài làm ấy gán cho đối tượng miêu tả nào cùng loại cũng được. Một bài miêu tả như vậy đọc lên thấy mờ nhạt. Nguyên nhân chủ yếu là các em không biết cách quan sát hoặc các em không biết cách hồi tưởng lại kinh nghiệm sống của mình. Về phía giáo viên dạy văn miêu tả thường chỉ có một con đường duy nhất là hình thành các hiểu biết về lý thuyết, các kỹ năng làm bài là qua phân tích các bài mẫu, giáo viên ngại tìm tì, hướng dẫn học sinh theo các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học mới. Vì vậy, ngay từ tuần đầu năm học, tôi đã cho học sinh khảo sát cho học sinh lập dàn ý và viết đoạn văn cho bài văn tả cảnh một buổi sáng ( hoặc trưa, chiều) trong vườn cây (hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy) ( tuần 1, 2) Kết quả khảo sát đầu năm cho học sinh lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh Lớp Tổng số HS Hoàn thành tốt Hoàn thành Chưa hoàn thành SL TL SL TL SL TL 5C 34 4 11,8% 24 70,6% 6 17,6% Như vậy, tỷ lệ học sinh chưa lập được dàn ý và chưa viết được đoạn văn theo dàn ý đã lập còn khá cao. Đánh giá Mặc dù khả năng tiếp thu của đa số học sinh không yếu, song các em còn chưa biết cách lập dàn ý và viết đoạn văn theo yêu cầu, Qua kết quả khảo sát tôi nhận định một số khó khăn của các em khi thực hiện lập dàn ý và viết đoạn văn như sau như sau: Học sinh quan sát đối tượng định tả còn đại khái, lướt qua nên không tìm được ý, ý nghèo nàn, đoạn văn không có sáng tạo. Học sinh không biết ghi chép những gì mà mình quan sát được một cách rõ ràng. Khi viết các em thường lặp lại ý câu trước,… Học sinh thiếu sự tưởng tượng, ít cảm xúc về đối tượng miêu tả, vốn ngôn ngữ còn quá ít ỏi. Những nguyên nhân trên đã ảnh hưởng không tốt tới chất lượng giờ dạy, không gây hứng thú học tập cho học sinh. Chính vì vậy tôi đã sử dụng một số biện pháp giúp các em biết cách lập dàn ý và viết đoạn văn miêu tả như sau: 2.2 Các biện pháp: 2.2.1 Bồi dưỡng nâng cao nhận thức: Ngay từ những ngày đầu HS đến trường, tôi làm cho các em nhận thức về lợi ích của việc học một cách tích cực và thiết thực của việc học Tập làm văn nói chung và việc lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh nói riêng. Ví dụ: Các con học tập làm văn ở Tiểu học góp phần rèn luyện cho các con năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện cho các con giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày và học tốt các môn học khác, để viết được một bài văn hay các con cần phải có kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn. Với mỗi bài văn tả cảnh cụ thể, tôi giúp học sinh nhận ra việc cần thiết phải lập dàn ý và viết đoạn văn. Chẳng hạn, khi viết bài văn tả cảnh trường em: con phải quan sát, lập dàn ý, lựa chọn chi tiết để viết được bài văn, qua đó người đọc mới cảm nhận được vẻ đẹp của ngôi trường. 2.2.2. Luyện kĩ năng thực hành Để học sinh biết cách lập dàn ý và viết được đoạn văn trong văn tả cảnh a, Giáo viên xác định rõ nhiệm vụ của môn tập làm văn, nhiệm vụ của giờ lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh. Chúng ta phải xác định dạy học sinh môn tập làm văn là giúp cho các em nói, viết lưu loát. Học sinh phát triển vốn từ ngữ, bồi dưỡng cảm xúc, tình cảm lành mạnh trong sáng, khả năng quan sát lựa chọn xắp xếp y rõ ràng. Rèn khả năng tư duy, trí tưởng tượng phong phú. Qua đó vốn sống của các em được tăng lên giúp các em tự tin, có khả năng ứng xử linh hoạt trong cuộc sống. Vì vậy trước các giờ tập làm văn giáo viên cần: a Chọn đề bài tập làm văn: Chọn những đề bài phù hợp, gần gũi với học sinh các em có khả năng trực tiếp quan sát. Gv hướng dẫn học sinh tìm hiểu và phân tích đề bài qua việc trả lời các câu hỏi : Hãy xác định thể loại làm văn? ? Đối tượng miêu tả là gì? ? Mấy cảnh? Cảnh đó được miêu tả vào thời gian nào ? b Đọc kỹ yêu cầu bài tập: Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh. b, Cung cấp cho học sinh phương pháp làm văn miêu tả nói chung và tả cảnh nói riêng. Việc cung cấp cho học sinh phương pháp làm văn miêu tả nói chung và tả cảnh nói riêng cần: Học sinh cần nắm được 4 yêu cầu khi làm văn miêu tả: + Xác định được tả cái gì ? Ví dụ : Tả cảnh biển thì tập trung tả cảnh biển, không miên man tả sâu cảnh cây cối, xóm làng nằm dọc bờ biển, hay cảnh trời mây vào thời điểm đó cho dù các sự vật đó cũng có liên quan. + Tả như thế nào? : Tả cảnh nào thì người đọc hình dung cảnh đó chứ không bị lẫn lộn với cảnh khác. Ví dụ : Tả cảnh biển thì phải tả chủ yếu những yếu tố liên quan không thể tách rời như: sóng nước, bãi cát, thuyền bè, bờ bãi, mây trời, con người, những hoạt động trên biển.... + Tả với mục đích gì ? Ví dụ : Tả cảnh biển với mục đích đó là tả lại một cảnh đẹp rất đáng tự hào mà thiên nhiên ban tặng cho quê hương, ích lợi mà biển mang lại cho thiên nhiên và con người + Tả với tư tưởng, tình cảm, thái độ ra sao? Ví dụ : Tả cảnh biển với niềm tự hào, yêu quý với sự ngưỡng mộ về một vẻ đẹp nên thơ... Cung cấp cho học sinh các bước làm văn miêu tả. + Bước 1: Tìm hiểu đề + Bước 2: Quan sát tìm ý + Bước 3: Sắp xếp ý (lập dàn ý) + Bước 4: Viết bài hoàn chỉnh + Bước 5: Kiểm tra lại bài c, Hướng dẫn học sinh quan sát: Tuỳ theo đề bài, giáo viên tổ chức cho các em quan sát ngay tại địa điểm có cảnh vật cần tả. Nếu không thể tổ chức quan sát được, thì giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh quan sát cảnh vật trước khi tới lớp và ghi chép những điều ghi nhận được. Giáo viên cũng có thể cho học sinh quan sát ghi chếp thông qua các hình ảnh, vi deo. Ví dụ: nếu bài văn tả cảnh trường em, giáo viên có thể cho học dành thời gian 510 phút cho học sinh ra sân quan sát lại cảnh sân trường và ghi chép lại những cảnh ật các con thấy, tả cảnh ngôi nhà học sinh quan sát và ghi chép những gì quan sát được trước khi đến lớp. Khi tả cảnh đẹp của quê em, giáo viên có thể cho học sinh quan sát trên máy chiếu các hình ảnh về cảnh đẹp quê hương kết hợp những đoạn video về cảnh đẹp đó để các con có thể cảm nhận và lập được dàn ý. Giáo viên hướng dẫn hs quan sát bằng nhiều giác quan + Quan sát bằng mắt nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật. + Quan sát bằng tai nhận ra âm thanh, nhịp điệu, gợi cảm xúc. + Quan sát bằng mũi nhận ra những mùi vị tác động đến tình cảm + Quan sát bằng vị giác và xúc giác, quan sát cảm nhận Học sinh phải tự làm việc, tự quan sát tự nghi chép là chính. Giáo viên có thể có những câu hỏi gợi mở, học sinh trả lời miệng hoặc giáo viên chỉ cần gợi ý với một học sinh nào đó để em đó thực hiện. + Ví dụ: Thể loại của bài văn là gì? Kiểu bài văn là gì? Trọng tâm miêu tả cảnh nào? Quan sát cảnh đó vào lúc nào? Quan sát theo thứ tự nào? Quan sát bằng giác quan nào? Quan sát như vậy nhìn thấy hình ảnh gì? Nghe thấy âm thanh gì, có cảm xúc gì? Có nhận xét gì qua những quan sát đó? Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát, có thể lựa chọn c

Tả cảnh là một kiểu bài khó vì học sinh không có khả năng quan sát tinh tế,mặt khác có những cảnh học sinh không được gắn bó và quan sát kĩ, chỉ có thể gặpmột lần trên truyền hình, qua hình ảnh hay nhân dịp đi chơi nên các em không cảmnhận được vẻ đẹp của cảnh hay những thay đổi của cảnh, không biết dựa vào cảmxúc của mình để làm cảnh đó trở nên đẹp hơn, sinh động hơn, gần gũi hơn.

Văn tả cảnh là loại văn dùng lời với những hình ảnh, cảm xúc làm cho ngườiđọc, người nghe có thể hình dung được rõ nét và cụ thể về một cảnh vật nào đóxung quanh ta

Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanh tanhư dòng sông, cánh đồng, hàng cây Khi viết bài văn tả cảnh cần đặc biệt tậptrung vào những nét tiêu biểu của cảnh vật đó Để bài văn được sinh động và hấpdẫn hơn với người đọc ta có thể lồng vào đó việc tả người, tả vật với những cungbậc cảm xúc khác nhau

Ngôn ngữ trong văn miêu tả cần chính xác, cụ thể, giàu hình ảnh và có nétriêng biệt Chính vì thế để có bài văn hay đòi hỏi người viết phải có hiểu biết vềphương pháp làm văn, phải biết cách quan sát, tìm ý, lập dàn ý, dùng từ ngữ, biếtvận dụng linh hoạt các biện pháp nghệ thuật tu từ được học để viết bài văn

Ở lớp 5, học sinh được học văn miêu tả ngay từ tuần 1 thông qua hai loại hình bàihọc: loại bài hình thành kiến thức và loại bài luyện tập thực hành Gồm có các nộidung sau:

- Cấu tạo của bài văn tả cảnh

- Tập quan sát

- Lập dàn ý

- Xây dựng đoạn văn trong bài văn tả cảnh

- Viết bài văn tả cảnh

- Trả bài kiểm tra viết

Như vậy về việc rèn luyện kỹ năng làm văn cho học sinh, theo chương trìnhsách giáo khoa mới thì ngoài việc rèn luyện kỹ năng viết văn bản… Còn chú ý đến

kỹ năng quan sát, lập dàn ý và viết đoạn văn là cơ sở đầu tiên và quan trọng giúphọc sinh viết bài đầy đủ, chính xác

Qua thực tế dạy lớp 5 nhiều năm tôi thấy: Đa số học sinh nắm được cấutạo 3 phần của một bài văn tả cảnh.Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn học sinhcòn lúng túng chưa biết quan sát và chọn lọc chi tiết trong bài văn tả cảnh,chưa lập được dàn ý chi tiết cho bài văn; chưa viết được đoạn văn, bài văn tảcảnh theo đúng yêu cầu của bài Học sinh chưa biết bộc lộ cảm xúc và kĩ năngvận dụng các từ ngữ gợi hình, gợi tả và các biện pháp nghệ thuật tu từ còn lúngtúng khiến bài viết thiếu hình ảnh, khô khan,… Nhiều học sinh chưa có phươngpháp làm văn cụ thể, hình ảnh chọn tả chưa tinh tế, việc tiếp thu kiến thức làm vănđến vận dụng kiến thức đó chưa chủ động và linh hoạt Thực tế giảng dạy tập làmvăn phần tả cảnh, bản thân người giáo viên là người hướng dẫn đôi khi cũng cảmthấy lúng túng không biết phải hướng dẫn thế nào để học sinh có thể tìm ý, lập ýviết được bài văn hay, có hình ảnh có cảm xúc

Vì vậy, làm thế nào để cho học sinh yêu thích môn học và biết làm văn,hiểu được đặc điểm của thể loại văn tả cảnh, trọng tâm miêu tả của từng bài, rèn kĩnăng quan sát, tìm ý, lập dàn ý, biết tư duy để lập dàn ý và viết bài, rèn kĩ năngdùng từ, đặt câu, viết đoạn, liên kết đoạn, diễn đạt lưu loát, mạch lạc, làm văn hay

và có hiệu quả thì lại là một vấn đề còn gặp nhiều khó khăn với các lớp trongtrường trường Tiểu học Thị Trấn Cái Rồng nói chung và với học sinh lớp 5C củatôi nói riêng Là một giáo viên tiểu học, tôi luôn trăn trở suy nghĩ để làm thế nàocho học sinh thích và biết làm văn, viết văn chân thật, có cảm xúc và sinh động.Trong các năm học qua, tôi đã dạy và tìm hiểu khá kĩ về mảng Tập làm văn, đặcbiệt là văn tả cảnh lớp 5 Tôi đã vận dụng một số phương pháp và thấy có nhữngkết quả đáng mừng Kinh nghiệm này được áp dụng và đã mang lại hiệu quả nhất

định trong dạy Tập làm văn Năm học 2020 -2021 này, tôi đã chọn đề tài “ Một số biện pháp luyện kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh cho học sinh lớp 5C trường Tiểu học Thị Trấn Cái Rồng”, để nghiên cứu với hi vọng giúp phần nâng

cao trình độ của bản thân và nâng cao chất lượng dạy - học văn tả cảnh lớp 5 nóiriêng và nâng cao chất lượng dạy học nói chung

2 Mục đích nghiên cứu.

Giúp học sinh vận dụng các hiểu biết và kỹ năng về tiếng Việt do các phânmôn khác rèn luyện hoặc cung cấp đồng thời góp phần hoàn thiện chúng Rènluyện cho học sinh các kỹ năng sản sinh văn bản (nói và viết) nhờ vậy mà tiếngViệt không chỉ là một hệ thống cấu trúc được xem xét từng phần, từng mặt quatừng phân môn mà trở thành một công cụ sinh động trong quá trình giao tiếp, tưduy, học tập Bồi dưỡng vun đắp tình yêu tiếng Việt, biết giữ gìn sự trong sáng,giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách của con người Việt Nam Như chúng ta đã biết, học sinh lớp 5 là học sinh cuối cấp Sau khi hoànthành chương trình Tiểu học các em phải bước sang một giai đoạn mới đó là bậchọc THCS Ở bậc học này các em không còn được các thầy cô hướng dẫn và chỉbảo tỉ mỉ như bậc Tiểu học mà các em phải tự mình nghiên cứu và phân tích vănhọc Nếu ở Tiểu học cụ thể hơn là ở khối lớp 5 các em không nắm được cách lậpdàn ý cũng như viết được một đoạn văn miêu tả hay thì các em không thể vữngbước và thiếu tự tin để bước sang con đường mới Chính điều này đã thúc đẩy tôi

tìm ra các biện pháp để “luyện kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh ” Tôi

mong rằng đề tài nghiên cứu của tôi sẽ giúp cho các đồng nghiệp khác thực hiện tốtnhiệm vụ của mình để công tác giáo dục ngày càng đạt được hiệu quả cao hơn Vàgóp phần nâng cao hiệu quả dạy – học môn tập làm văn ở tiểu học nói chung vàviệc dạy – học văn tả cảnh cho học sinh lớp 5C nói riêng

3 Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

* Thời gian nghiên cứu:

Nhận đăng ký sáng kiến kinh nghiệm: tháng 9/ 2020

Viết đề cương, nghiên cứu lý luận: Tháng 9 đến hết tháng 3/2021

Tiếp tục nghiên cứu, vận dụng thực tiễn, khảo sát đánh giá : Tháng 3/2021đến tháng 5/2021

Hoàn thành: tháng 5/ 2021

* Địa điểm nghiên cứu.

Ở lớp 5C- Trường Tiểu học Thị Trấn Cái Rồng

Thời gian thực hiện: Năm học 2020 – 2021

4 Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

Đây là những kinh nghiệm giúp học sinh khối lớp 5 rèn kĩ năng viết văn

-một trong các môn học khó và cơ bản nhất trong chương trình Tiểu học Các giảipháp nêu trong đề tài rất đơn giản và được sắp xếp một cách có khoa học giúp giáoviên có thể hướng dẫn học sinh đi từng bước để viết được đoạn văn hay Hơn nữavăn học là một môn học khó đòi hỏi người giáo viên phải có sự đầu tư, tìm tòi và

quan sát tỉ mỉ mà thời gian cho một tiết học thì hạn chế nên nếu các em được dẫndắt theo các biện pháp đã đưa ra trong đề tài này chắc rằng các em sẽ có một bàivăn tương đối hoàn chỉnh.

II PHẦN NỘI DUNG

1 Chương 1: Tổng quan.

1.1 Cơ sở lý luận:

Miêu tả là “lấy nét vẽ hay câu văn để biểu hiện các chân tướng của sự vậtra” Văn miêu tả giúp người đọc hình dung một cách cụ thể hình ảnh của sự vậtthông qua những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc thể hiện cảm xúc thẩm

mỹ của người viết Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mỹ, chứa đựng tình cảmcủa người viết, sinh động và tạo ngôn ngữ miêu tả giàu hình ảnh

Ở lớp 5, các loại bài Tập làm văn đều gắn với các chủ điểm, văn miêu tảcũng nằm trong cấu trúc đó Quá trình thực hiện các kỹ năng phân tích đề, quan sát,tìm ý, viết đoạn là những cơ hội để huy động vốn từ, phong phú hoá vốn từ, tíchcực hoá vốn từ để vẽ lại được cảnh vật, con vật, đồ vật… đồng thời giúp trẻ hiểubiết được về cuộc sống theo các chủ điểm đã học Việc phân tích đề, phân tích dànbài, lập dàn ý, chia đoạn văn miêu tả góp phần phát triển khả năng phân tích, tổnghợp, phân loại của học sinh Tư duy hình tượng của trẻ cũng được rèn luyện nhờvận dụng các biện pháp so sánh, nhân hóa … khi miêu tả

Như vậy, việc rèn luyện kỹ năng làm văn cho học sinh, theo chương trìnhsách giáo khoa mới thì ngoài việc rèn luyện kỹ năng viết văn bản,… Còn chú ý đến

kỹ năng quan sát, lập dàn ý và viết đoạn văn là cơ sở đầu tiên và quan trọng giúphọc sinh viết bài đầy đủ, chính xác

1.2 Cơ sở thực tiễn:

Trong thực tế khi viết văn, đăc biệt là văn tả cảnh học sinh còn lúng túng,không biết cách viết Học sinh chưa vận dụng được các kiến thức kĩ năng đã họctrong các phân môn của Tiếng Việt, các môn học khác, các lớp dưới vào tập làmvăn Chẳng hạn khi dạy cho học sinh cấu tạo của bài văn tả cảnh, giáo viên phảihướng dẫn cho học sinh tìm hiểu về văn bản mẫu để rút ra nhận xét Trong khi đó,nếu dựa vào kiến thức đã học về văn miêu tả ở lớp 4 để hình thành cho học sinh cấutạo bài văn tả cảnh ở lớp 5 rõ ràng là nhanh hơn.Vốn từ của học sinh chưa phongphú, các em chưa hiểu hết nghĩa của từ nên việc vận dụng còn nhiều sai sót Một số

em chưa biết cách quan sát, thực hiện làm một bài văn chưa đúng quy trình, chưabiết cách chọn lọc các chi tiết miêu tả đặc sắc để đưa vào bài văn mà hầu như bênguyên si cả những điều đã biết vào bài văn tạo thành một bản liệt kê khoa học.Dotrong lớp có nhiều đối tượng học sinh nên giáo viên thường sử dụng các phươngpháp làm mẫu để giúp học sinh kém làm văn, phương pháp này giúp các em này cóthể làm được văn bằng gợi ý Tuy nhiên, một số học sinh học được lại thường haybắt chước các câu, đoạn mẫu nên nhiều bài văn có các câu đoạn giống nhau

2 Chương 2: Nội dung vấn đề nghiên cứu

2.1 Thực trạng.

*Khảo sát

Trong năm học 2020- 2021, Tôi được Ban Giám hiệu nhà trường phân côngchủ nhiệm và giảng dạy hai môn Toán và Tiếng Việt, Khoa học, lịch sử và địa lílớp 5C Lớp 5C , Trường Tiểu học Thị Trấn gồm 34 HS, hoàn cảnh gia đình 1 số

có em đặc biệt ( bố mẹ không ở với nhau, ở với ông bà, một số em ở ngoài bè, bố

mẹ thường xuyên đi làm biển) khả năng tiếp thu một số em khá tốt, song vẫn còn 1

số em khả năng tiếp thu chưa nhanh (Kết quả cuối năm học 2019-2020: Học sinhhoàn thành xuất sắc: 7 ( 20%)

Trong quá trình dạy môn tập làm văn lớp 5 trước đây và trong năm học này,tôi nhận thấy kĩ năng lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh của học sinh lớp 5 nóichung và của lớp tôi nói riêng còn lúng túng Việc dạy - học Tập làm văn ở Tiểuhọc nói chung và việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5 nói riêng bên cạnh những điểmtốt, mang lại một số kết quả nhất định còn khá nhiều nhược điểm và khuyết điểm.Khuyết điểm lớn nhất, dễ thấy nhất là bệnh công thức, khuôn sáo, máy móc, thiếutính chân thực trong cả cách dạy và cách học Do vậy về phía người học văn miêu

tả, thường có những biểu hiện phổ biến như sau:

- Vay mượn ý của người khác, thường là của bài văn mẫu Nói cách khác họcsinh thường học thuộc bài văn mẫu để chép vào bài của mình Với cách học ấy các

em không cần quan sát, không có cảm xúc gì về đối tượng được tả

- Miêu tả hời hợt, chung chung không có sắc thái riêng biệt nào của đối tượngđược tả Vì thế bài làm ấy gán cho đối tượng miêu tả nào cùng loại cũng được.Một bài miêu tả như vậy đọc lên thấy mờ nhạt Nguyên nhân chủ yếu là các emkhông biết cách quan sát hoặc các em không biết cách hồi tưởng lại kinh nghiệmsống của mình

Về phía giáo viên dạy văn miêu tả thường chỉ có một con đường duy nhất làhình thành các hiểu biết về lý thuyết, các kỹ năng làm bài là qua phân tích các bàimẫu, giáo viên ngại tìm tì, hướng dẫn học sinh theo các phương pháp, hình thức tổchức dạy học mới

Vì vậy, ngay từ tuần đầu năm học, tôi đã cho học sinh khảo sát cho học sinhlập dàn ý và viết đoạn văn cho bài văn tả cảnh một buổi sáng ( hoặc trưa, chiều)trong vườn cây (hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy) ( tuần 1, 2)

Kết quả khảo sát đầu năm cho học sinh lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh

2.2 Các biện pháp:

2.2.1 Bồi dưỡng nâng cao nhận thức:

Ngay từ những ngày đầu HS đến trường, tôi làm cho các em nhận thức về lợiích của việc học một cách tích cực và thiết thực của việc học Tập làm văn nóichung và việc lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh nói riêng Ví dụ: Các con học tậplàm văn ở Tiểu học góp phần rèn luyện cho các con năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ,tạo điều kiện cho các con giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày và học tốt các mônhọc khác, để viết được một bài văn hay các con cần phải có kĩ năng lập dàn ý vàviết đoạn văn

Với mỗi bài văn tả cảnh cụ thể, tôi giúp học sinh nhận ra việc cần thiết phảilập dàn ý và viết đoạn văn Chẳng hạn, khi viết bài văn tả cảnh trường em: con phảiquan sát, lập dàn ý, lựa chọn chi tiết để viết được bài văn, qua đó người đọc mớicảm nhận được vẻ đẹp của ngôi trường

2.2.2 Luyện kĩ năng thực hành

Để học sinh biết cách lập dàn ý và viết được đoạn văn trong văn tả cảnh

a, Giáo viên xác định rõ nhiệm vụ của môn tập làm văn, nhiệm vụ của giờ lập dàn ý và viết đoạn văn tả cảnh.

Chúng ta phải xác định dạy học sinh môn tập làm văn là giúp cho các emnói, viết lưu loát Học sinh phát triển vốn từ ngữ, bồi dưỡng cảm xúc, tình cảm lànhmạnh trong sáng, khả năng quan sát lựa chọn xắp xếp y rõ ràng Rèn khả năng tưduy, trí tưởng tượng phong phú Qua đó vốn sống của các em được tăng lên giúpcác em tự tin, có khả năng ứng xử linh hoạt trong cuộc sống Vì vậy trước các giờtập làm văn giáo viên cần:

a/ Chọn đề bài tập làm văn: Chọn những đề bài phù hợp, gần gũi với học sinh các

em có khả năng trực tiếp quan sát

- Gv hướng dẫn học sinh tìm hiểu và phân tích đề bài qua việc trả lời các câuhỏi : Hãy xác định thể loại làm văn?

?/ Đối tượng miêu tả là gì?

?/ Mấy cảnh? Cảnh đó được miêu tả vào thời gian nào ?

b/ Đọc kỹ yêu cầu bài tập: Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng đối với giáo viên vàhọc sinh

b, Cung cấp cho học sinh phương pháp làm văn miêu tả nói chung và tả cảnh nói riêng.

Việc cung cấp cho học sinh phương pháp làm văn miêu tả nói chung và tảcảnh nói riêng cần:

- Học sinh cần nắm được 4 yêu cầu khi làm văn miêu tả:

+ Tả với mục đích gì ?

Ví dụ : Tả cảnh biển với mục đích đó là tả lại một cảnh đẹp rất đáng tự hào

mà thiên nhiên ban tặng cho quê hương, ích lợi mà biển mang lại cho thiên nhiên

và con người

+ Tả với tư tưởng, tình cảm, thái độ ra sao?

Ví dụ : Tả cảnh biển với niềm tự hào, yêu quý với sự ngưỡng mộ về một vẻđẹp nên thơ

- Cung cấp cho học sinh các bước làm văn miêu tả

+ Bước 1: Tìm hiểu đề

+ Bước 2: Quan sát tìm ý

+ Bước 3: Sắp xếp ý (lập dàn ý)

+ Bước 4: Viết bài hoàn chỉnh

+ Bước 5: Kiểm tra lại bài

c, Hướng dẫn học sinh quan sát:

- Tuỳ theo đề bài, giáo viên tổ chức cho các em quan sát ngay tại địa điểm cócảnh vật cần tả Nếu không thể tổ chức quan sát được, thì giáo viên tổ chức hướngdẫn học sinh quan sát cảnh vật trước khi tới lớp và ghi chép những điều ghi nhậnđược Giáo viên cũng có thể cho học sinh quan sát ghi chếp thông qua các hìnhảnh, vi deo Ví dụ: nếu bài văn tả cảnh trường em, giáo viên có thể cho học dànhthời gian 5-10 phút cho học sinh ra sân quan sát lại cảnh sân trường và ghi chép lạinhững cảnh ật các con thấy, tả cảnh ngôi nhà học sinh quan sát và ghi chép những

gì quan sát được trước khi đến lớp Khi tả cảnh đẹp của quê em, giáo viên có thểcho học sinh quan sát trên máy chiếu các hình ảnh về cảnh đẹp quê hương kết hợpnhững đoạn video về cảnh đẹp đó để các con có thể cảm nhận và lập được dàn ý

- Giáo viên hướng dẫn hs quan sát bằng nhiều giác quan

+ Quan sát bằng mắt nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật

+ Quan sát bằng tai nhận ra âm thanh, nhịp điệu, gợi cảm xúc

+ Quan sát bằng mũi nhận ra những mùi vị tác động đến tình cảm

+ Quan sát bằng vị giác và xúc giác, quan sát cảm nhận

- Học sinh phải tự làm việc, tự quan sát tự nghi chép là chính

- Giáo viên có thể có những câu hỏi gợi mở, học sinh trả lời miệng hoặc giáoviên chỉ cần gợi ý với một học sinh nào đó để em đó thực hiện

+ Ví dụ: Thể loại của bài văn là gì?

Kiểu bài văn là gì?

Trọng tâm miêu tả cảnh nào?

Quan sát cảnh đó vào lúc nào?

Quan sát theo thứ tự nào?

Quan sát bằng giác quan nào?

Quan sát như vậy nhìn thấy hình ảnh gì?

Nghe thấy âm thanh gì, có cảm xúc gì?

Có nhận xét gì qua những quan sát đó?

- Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát, cóthể lựa chọn các trình tự quan sát khác nhau.

+ Trình tự không gian : Tả bao quát đến từng bộ phận của cảnh Có thể quansát từ trên xuống dưới hoặc từ dưới lên trên, từ trái sang phải hay từ ngoài vàotrong

Ví dụ: Nếu em tả cảnh biển có thể tả bao quát đặc điểm chung của dòng biển,sau đó tả cụ thể bờ biển, tả mặt biển, tả nước biển, tả các hoạt động của con ngườitrên biển

+ Trình tự thời gian : Quan sát từ sáng đến tối từ lúc bắt đầu đến khi kếtthúc

Ví dụ: Tả cảnh biển trong từng thời điểm : Buổi sáng ( bình minh), buổi trưa,buổi chiều

+ Trình tự tâm lý: Thấy nét gì nổi bật thu hút bản thân, gây cảm xúc quan sáttrước

- Giáo viên dành thời gian tối đa cho hoạt động này, học sinh có thể ngồi yênmột chỗ, để có vị trí thích hợp quan sát các em có thể dịch chuyển vị trí, các em cóthể thảo luận nhóm để tìm ý

- Gv lưu ý học sinh khi quan sát:

+ Phải tìm được những nét riêng tiêu biểu của sự vật Không cần giàn đủ sựviệc, chỉ cần chép lại những đặc điểm mà mình cảm nhận sâu sắc nhất không thống

kê tỷ mỉ chi tiết về sự vật

+ Để làm được bài văn đúng yêu cầu của đề bài, quá trình quan sát không thểdàn đều mà phải tìm ra trọng tâm để tìm hiểu kỹ trọng tâm quan sát thường là nétchính của bài nêu bật chủ đề của đoạn văn và dụng ý của nguời viết Có như vậybài viết mới tránh khổi dàn trải, nhạt nhẽo lan man, xa đề

d, Hướng dẫn học sinh lập dàn ý từ những nội dung đã quan sát.

Sau khi quan sát và tìm ý, trước khi lập dàn bài chi tiết, học sinh cần xác địnhtrình tự miêu tả để sắp xếp các ý một cách hợp lí

Tôi cho học sinh lập dàn ý từ những gì quan sát được, cũng có khi cho học sinh

quan sát và ghi theo sơ đồ tư duy.

DÀN Ý CHUNG CHO BÀI VĂN TẢ CẢNH

- Giới thiệu cảnh sẽ tả bằng 1 câu cảm, nhận xét giới thiệu Trực tiếp:

- Giới thiệu cảnh tả sẽ gắn với vị trí thời gian quan sát

Gián tiếp: Mở bài bằng 1 âm thanh, 1 câu nói, 1 lời đối thoại, 1 cách

Mở

bài

so sánh hay trích 1 câu thơ, hát, câu văn có liên quan đến đối tượng miêu tả rồi giới thiệu cảnh sẽ tả.

Tả cụ thể Thời gian Xưa, nay

Mùa: xuân, hạ, thu, đôngKhông gian + thời gian + lồng ghép thái độ, tình cảmKhông mở rộng Tả xong không bình luận thêm

e, Hướng dẫn học sinh viết đoạn văn.

Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng dàn ý các em đã lập, chuyển mộtphần của dàn ý đã lập thành đoạn văn Em có thể miêu tả theo trình tự thời gianhoặc không gian, hoặc miêu tả cảnh vật theo một thời điểm Đây chỉ là một đoạntrong phần thân bài Nhưng đảm bảo có câu mở đoạn, kết đoạn Đây là giai đoạnquan trọng nhất và cũng là khâu khó nhất, đòi hỏi học sinh phải linh hoạt vận dụngnhiều kiến thức để làm Học sinh phải biết:

+ Dùng từ, đặt câu, dựng đoạn, dùng câu văn tả tránh dùng nhiều câu văn kể.

+ Vận dụng phong cách ngôn ngữ văn bản

+ Bám sát dàn ý bài để viết đoạn văn.