Tieu luan thế giới quan duy vật biện chứng hồ chí minh

Hơn nữa, triết học là hạt nhân lý luận của thế giới quan và chính thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp biện chứng duy vật Hồ Chí Minh là cơ sở lý luận của toàn bộ hệ thống tư

MỞ ĐẦU

Đại hội lần thứ XI của Đảng cộng sản Việt nam đã chỉ rõ: " Trong bất

kỳ điều kiện và tình huống nào, phải…kiên định và vận dụng sáng tạo, phát triển chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh" 1 Với luận điểm đó, Đảng ta tiếp tục đặt tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng hệ tư tưởng của Đảng Sự khẳng định đó thể hiện bước phát triển hết sức quan trọng trong nhận thức và tư duy lý luận của Đảng ta đồng thời nhấn mạnh vai trò to lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt nam

Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống những quan điểm về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… mà nền tảng là tư tưởng triết học Hồ Chí Minh Bỡi lẽ, nói đến triết học là nói đến thế giới quan và phương pháp luận chung nhất mà trên nền tảng ấy thì những tư tưởng khác được hình thành và phát triển Hơn nữa, triết học là hạt nhân lý luận của thế giới quan và chính thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp biện chứng duy vật Hồ Chí Minh là cơ sở lý luận của toàn bộ hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh có những tư tưởng triết học phong phú, sâu sắc và độc đáo, được thể hiện trong nhiều bài viết và bài nói của Người Trong những bài viết và bài nói của Hồ Chí Minh, những quan điểm của triết học Mác-Lênin luôn luôn được thể hiện như một bộ phận chủ yếu, giữ vai trò cốt lỏi trong tư tưởng triết học của Người Trong đó, thế giới quan duy vật biện chứng được Người vận dụng một cách mẫu mực trong nhận thức và hoạt động cách mạng-thế giới quan duy vật biện chứng Hồ Chí Minh

1 Đảng cộng sản việt nam:Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb chính trị quốc gia- sự thật,

2011, Hà nội, tr180.

1 Nguồn gốc hình thành tư tưởng triết học Hồ Chí Minh

Mỗi một học thuyết, một tư tưởng ra đời đều có nguồn gốc của nó Tư tưởng triết học Hồ Chí Minh cũng vậy Nó được nảy sinh từ những tiền đề lý luận, cơ sở thực tiễn và chịu sự chi phối của những nhân tố trong nhân cách của Người Có thể tìm thấy nguồn gốc tư tưởng triết học của Hồ Chí Minh ở những điểm sau:

- Những giá trị truyền thống của văn hóa dân tộc nói chung, những triết lý, triết học của dân tộc nói riêng

Dân tộc ta có những tư tưởng triết học sâu sắc và độc đáo, được hình thành từ rất sớm, được bổ sung và tích lũy qua nhiều thế hệ Hồ Chí Minh nhận thức và đã biết hội tụ trong mình được những giá trị triết học của dân tộc, phát triển và nâng chúng lên ở một trình độ mới với hình thức mới Chẳng hạn, tư tưởng nhân văn, biện chứng sâu sắc của Việt nam với những triết lý như: " thương người như thể thương thân", " lá lành đùm lá rách", " một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao", " nước chảy đá mòn", " gần mực thì đen, gần đèn thì sáng", con người có thể " đội đá vá trời",

" dời núi, lấp sông, lấn biển", " lao động là tiêu chuẩn đạo đức", " một dân tộc độc lập và một quốc gia có chủ quyền"… luôn luôn được Hồ Chí Minh nhận thức, trân trọng, phát triển và vận dụng trong quá trình cách mạng và dưới những hình thức mới: " lao động là vẻ vang", nhân dân Việt nam có truyền thống yêu nước nồng nàn", " đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết, thành công, thành công, đại thành công", " không có gì quý hơn độc lập tư do"… Có thể khẳng định, những tư tưởng triết học truyền thống của dân tộc Việt nam là cội nguồn, là yếu tố nội sinh được tích tụ một cách " tự nhiên" trong tư tưởng triết học của Hồ Chí Minh

- Những tinh hoa của tư tưởng triết học phương Đông

Hồ Chí Minh đã kế thừa và vận dụng tư tưởng triết học của Nho giáo trên cơ sở có phê phán, chắc lọc, loại bỏ những yếu tố duy tâm thiên mệnh

Chẳng hạn, khi kế thừa và vận dụng tư tưởng " chính danh" là " trung với vua", " hiếu với cha mẹ" của Nho giáo, Hồ Chí Minh đã phát triển tư tưởng này Người cho rằng, không chỉ có hiếu với cha mẹ, mà còn trung với nước, hiếu với dân Tư tưởng đạo đức của Nho giáo cũng được Hồ Chí Minh vận dụng một cách nhuần nhuyễn Những tiêu chuẩn đạo đức của Nho giáo như:

lễ, nghĩa, dũng, trí, tín, cần, kiệm, liêm, chính… được Hồ Chí Minh vận dụng

để giáo dục đạo đức cách mạng cho cán bộ Vấn đề khác ở chỗ: những tiêu chuẩn về đạo đức của Nho giáo là do " thiên phú" còn ở Người là do rèn luyện mà có: " Đạo đức cách mạng không phải ở trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố"2 Hồ Chí Minh còn kế thừa và vận dụng có chọn lọc nhiều tư tưởng triết học khác của Nho giáo như: tư tưởng "lấy dân làm gốc"; tư tưởng "tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ"; tư tưởng "giáo dục làm gương"; tư tưởng "đào tạo con người

là sự nghiệp trăm năm"…

Triết học Phật giáo cũng góp phần vào sự hình thành những tư tưởng triết học nhân văn sâu sắc của Hồ Chí Minh Nếu Phật giáo đánh giá vai trò to lớn của con người trong vũ trụ " nhân thị tối thắng" thì Hồ Chí Minh đã đánh giá sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân Người kế thừa tư tưởng bình đẳng bác ái của Phật tổ " mọi người đều có dòng máu đỏ", " con người ta khi mới sinh ra không có ai mang sẵn dấu nô lệ trên trán" Trong bài " sẽ cơm, nhường áo", Hồ Chí Minh viết: "Tôi chắc rằng đồng bào ai cũng sẵn lòng cứu khổ cứu nạn, mà hăng hái hưởng ứng lời đề nghị nói trên"(Sđd,1995, t.4,tr.31) Khi tuyên bố trước quốc dân, Người nói: " Không được báo thù báo oán Đối với những kẻ đi lầm đường lạc lối, đồng bào ta cần phải dùng chính sách khoan hồng Lấy lời khôn lẽ phải mà bày cho họ" 3 Đó là sự kết hợp tư tưởng khoan dung độ lượng của dân tộc Việt nam với tư tưởng vị tha " lấy đức báo oán" của Phật học Tư tưởng " vô thường", " vô ngã" của Phật giáo cũng được Hồ Chí Minh vận dụng để giáo dục đạo đức cho cán bộ, đảng viên

2 Sđd, 1996, t.9, tr.293

3 Sđd, 1995, t.4, tr420

nhằm phê phán tư tưởng tham quyền cố vị " sống lâu lên lão làng" của những người mất phẩm chất

Tư tưởng triết học Mặc tử và Lão giáo cũng được Hồ Chí Minh kế thừa và vận dụng vào để giáo dục đạo đức đối với cán bộ Tư tưởng triết học đặc sắc của Mặc tử là " Kiêm Ái"- yêu thương tất cả mọi người Hồ Chí Minh

đã loại bỏ tính duy tâm, tính phi giai cấp để tiếp thu tinh thần "làm đầy tớ" cho nhân dân của Mặc tử Người nói: "mỗi đảng viên và cán bộ… phải xứng đáng là người lãnh đạo, là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân" và bản thân Người đã luôn luôn suy nghĩ và hành động theo tinh thần đó Hồ Chí Minh cũng kế thừa và vận dụng một số tư tưởng triết học của Lão giáo, nhất

là tư tưởng hòa đồng với tự nhiên, không màng danh lợi và một số yếu tố biện chứng của Lão tử- đại biểu xuất sắc của Đạo giáo- tất nhiên là với nhãn quan khoa học và cach mạng Người nói: " Riêng phần tôi thì làm một cái nhà nho nhỏ, nơi có non xanh, nước biếc để câu cá, trồng hoa, sớm chiều làm bạn với các cụ già hái củi, em trẻ chăn trâu, không dính líu gì với vòng danh lợi" 4

- Những tư tưởng triết học phương Tây, nhất là triết học khai sáng Pháp thế kỷ XVIII, đặc biệt là chủ nghĩa Mác- Lênin nói chung và tiếp thu tư tưởng biện chứng của Mác, Ăngghen, Lênin nói riêng

Trong quá trình ra đi tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã học hỏi, nghiên cứu, suy ngẫm được những thành tựu mới của tri thức nhân loại, nhất

là nghiên cứu tư tưởng của của các nhà triết học Khai sáng Pháp như: Rútxô,Vônte, Môngteskiơ, Điđơrô… Đặc biệt sức hấp dẫn nhất lúc bấy giờ là khẩu hiệu "tự do, bình đẳng, bác ái" và Người đã nhận thức được bản chất của triết học Khai sáng Pháp, cả mặt tiến bộ cũng như mặt hạn chế của nó.Và như vậy, triết học Khai sáng Pháp chưa đủ sức giúp Hồ Chí Minh giải đáp được các vấn đề mấu chốt đang đặt ra lúc bấy giờ Đến khi Hồ Chí Minh đọc bản

sơ thảo những Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V I.Lênin, Người đã tìm thấy ánh sáng và đường lối cách mạng đúng đắn giải phóng dân

4 Sđd, 1995, t.4, tr.161.

tộc Việt nam Từ đó, Người hoàn toàn tin theo Lênin và Quốc tế III Người đã nghiên cứu các tác phẩm của Mác và Lênin Trong đó, tác phẩm Tư bản của Các Mác là cuốn sách gối đầu giường của Người Từ đây, Hồ Chí Minh đã nghiên cứu, tiếp thu, kế thừa, bảo vệ và vận dụng thành công những nguyên

lý của triết học Mác- Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt nam Chính phương pháp biện chứng duy vật của triết học Mác- Lênin đã được Hồ Chí Minh vận dụng một cách tài tình, nhuần nhuyễn trong lý luận và nghệ thuật lãnh đạo cách mạng Đặc biệt, từ thực tiễn cách mạng Việt nam và thế giới, Người còn phát triển nhiều tư tưởng mới góp phần phát triển triết học Mác- Lênin

- Cơ sở thực tiễn của tư tưởng triêt học là toàn bộ cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, cái nôi của quê hương, sự thông minh hơn người, tinh thần yêu tổ quốc, yêu quê hương

Có thể khẳng định, thực tiễn hoạt động cách mạng trong nước và ngoài nước của Hồ Chí Minh hết sức phong phú, đa dạng Chẳng hạn, từ 1911- 1920, Người đã đến Pháp, Anh, Bồ Đào Nha, Italia, Mỹ… đến các nước thuộc địa như: Angiêri, Tuynidi, Cônggô, Xênêpan…Đây là thời kỳ Người vừa lao động để sống, vừa nghiên cứu lý luận, vừa tích cực tham gia vào thực tiễn đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân các nước chính quốc, tham gia vào phong trào đấu tranh giải phóng thuộc địa, chống chủ nghĩa đế quốc, chống chủ nghĩa thực dân Ở Anh, Người tham gia những cuộc diễn thuyết ngoài trời của nhiều nhà chính trị, triết học, tham gia hội những người lao động hải ngoại; ủng hộ cuộc đấu tranh yêu nước của nhân dân Angiêri…ở Mỹ, Người đến thăm và dự mít tinh với người da đen ở phố Háclam Ở Pháp, Người liên hệ với các nhân sĩ Việt nam yêu nước, tích cực hoạt động chính trị Người viết báo, phân phát truyền đơn tố cáo tội ác của thực dân Pháp ở Đông Dương Từ thực tiễn đấu tranh cách mạng, Người rút

ra kết luận: những tuyên bố về tự do, dân chủ, bình đẳng, bác ái…của bọn đế quốc chỉ là những lời dối trá, lừa bịp các dân tộc bị áp bức; muốn được độc lập và tự do, các dân tộc bị áp bức phải tự mình giải phóng mình.Và đến khi

Người bắt gặp được Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I.Lênin,

Hồ Chí Minh đã tìm ra được con đường cách mạng giải phóng cho các nước thuộc địa…trong đó có cách mạng Việt nam

Cùng với thực tiễn hoạt động cách mạng, ở Hồ Chí Minh có những phẩm chất thông minh, tư duy sáng tạo, độc lập, có một trí tuệ uyên bác và tầm nhìn xa, trông rộng, nhạy bén với cái mới Những phẩm chất ấy được Hồ Chí Minh phát huy trong cả cuộc đời hoạt động cách mạng đã góp phần hình thành nên tư tưởng triết học Hồ Chí Minh

Đối với Hồ Chí Minh, trong tất cả các bài viết và bài nói của Người, toàn bộ hệ thống tư tưởng của triết học Mác- Lênin luôn luôn được thể hiện như một bộ phận chủ yếu, giữ vai trò nòng cốt trong tư tưởng triết học của Người Trong đó, thế giới quan duy vật triệt để, phép biện chứng duy vật khoa học và cách mạng được Người vận dụng thành công đến mức như một mẫu mực điển hình Chính tư tưởng triết học, đặc biệt là thế giới quan duy vật biện chứng của Hồ Chí Minh là kim chỉ nam chỉ đạo hệ thống những luận điểm cách mạng nổi tiếng của Người Nó quyết định tính đúng đắn của đường lối chiến lược, sách lược của cách mạng Việt nam do Hồ Chí Minh và Đảng ta đã vạch ra, là một trong những nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt nam

2 Thế giới quan duy vật biện chứng Hồ Chí Minh

Thế giới quan là hệ thống những quan điểm, quan niệm của con người về thế giới và về vị trí của con người trong thế giới nhằm giải đáp những vấn đề về mục đích, ý nghĩa cuộc sống của con người

Thế giới quan triết học là thế giới quan được thể hiện bằng hệ thống lý luận thông qua hệ thống các khái niệm, các phạm trù, các quy luật Nó không chỉ nêu ra các quan điểm, quan niệm của con người về thế giới và về bản thân con người, mà còn chứng minh các quan điểm, quan niệm đó bằng lý luận Như vậy, triết học ra đời với tư cách là hệ thống lý luận chung nhất về thế giới

quan, là hạt nhân lý luận của thế giới quan, đã làm cho thế giới quan phát triển lên một trình độ tự giác dựa trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và tri thức khoa học

Trong triết học mácxit, chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng thống nhất chặc chẽ với nhau: chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật biện chứng, còn phép biện chứng là phép biện chứng duy vật Sự thống nhất đó đã làm cho triết học mácxit trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học trong nhận thức và trong hoạt động thực tiễn V.I.Lênin đã từng cho rằng, nếu không có một thế giới quan duy vật khoa học thì không khỏi rơi vào sự dao động nhiều khi là tệ hại nhất, không thể nào đương đầu nổi với chủ nghĩa duy tâm

Tư tưởng Hồ Chí Minh dựa trên nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng Hồ Chí Minh rất ít khi sử dụng các khái niệm như thế giới quan, chủ nghĩa duy vật, chủ nghĩa duy tâm, vật chất, ý thức… nhưng thông qua những tác phẩm, bài viết, bài nói…đã toát lên thế giới quan duy vật biện chứng trong

tư tưởng triết học của Hồ Chí Minh Điều này được thể hiện ở những vấn đề

cơ bản sau:

- Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan

Trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng, Hồ Chí Minh xem xét, đánh giá đúng tình hình khi đề ra đường lối, chủ trương, chính sách trong từng giai đoạn lịch sử của cách mạng Do nắm vững thế giới quan duy vật mácxít nên Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn vững vàng, không mắc sai lầm ảo tưởng, chủ quan duy ý chí cũng như giáo điều, xét lại Trong các bài viết, bài nói cũng như trong cuộc sống và hoạt động thực tiễn cách mạng, thế giới quan duy vật biện chứng được Người vận dụng một cách nhuần nhuyễn

Hồ Chí Minh yêu cầu cán bộ, đảng viên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải luôn luôn xuất phát từ thực tế khách quan, từ điều kiện khách

quan, phải tính đến những điều kiện khách quan cụ thể, không nên đem ý muốn chủ quan của mình thay cho điều kiện thực tế, áp đặt cho sự vật, lý luận phải gắn với thực tế, học phải đi đôi với hành, nói phải đi đôi với làm Tuy nhiên, trong tác phẩm " sữa đổi lề lối làm việc", Hồ Chí Minh cũng chỉ ra rằng, trên thực tế " từ trước đến nay, chúng ta làm trái ngược lại Chúng ta nghĩ ra một làng, một đội kiểu mẫu trong tư tưởng, mà không bắt đầu từ một làng, một đội có sẵn, cho nên kế hoạch không ăn khớp với những hoàn cảnh thiết thực (khách quan) Đó cũng là bệnh chủ quan của chúng ta Cho nên, khẩu hiệu tuy đúng, nhưng thực hành không có kết quả mỹ mãn"5 Để khắc phục cách nghĩ và cách làm duy tâm đó, cần phải nổ lực nhận thức tình hình thực tế, nghiên cứu kinh nghiệm, học tập lý luận để " dần dần hiểu được quy luật phát triển của cách mạng Việt nam" 6, từ đó định ra được đường lối, phương châm, bước đi cụ thể của cách mạng phù hợp với tình hình của đất nước Khi kế thừa quan điểm của V.I.Lênin về khả năng tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội ở các nước chậm phát triển, Hồ Chí Minh cũng đã nói đến khả năng "tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa" Song, với những hiểu biết sâu sắc về thực tiễn cách mạng Việt nam, Hồ Chí Minh đã điều chỉnh lại sự "tiến thẳng" đó với tư cách là " một cuộc đấu tranh cách mạng phức tạp, gian khổ và lâu dài" Rằng, Việt nam

là một nước nông nghiệp lạc hậu, " công cuộc đổi mới xã hội cũ thành xã hội mới gian nan, phức tạp hơn việc đánh giặc" và " không thể làm mau được mà phải làm dần dần" dựa trên những điều kiện khách quan cho phép Chính vì vậy, Hồ Chí Minh yêu cầu cán bộ, đảng viên phải hiểu rõ tình hình thì mới đưa ra chính sách đúng: " khi đặt ra khẩu hiệu và chỉ thị luôn luôn phải dựa vào điều kiện thiết thực, kinh nghiệm cách mạng ở các nước, ở trong nước, ở kinh nghiệm địa phương và phải luôn luôn do nơi quần chúng mà kiểm soát khẩu hiệu và chỉ thị đúng hay không" 7 Và theo Người: " Việc gì cũng phải điều tra rõ ràng, cẩn thận đến nơi đến chốn Phải hiểu rằng: Đảng có hiểu rõ

5 Hồ Chí Minh:toàn tập, Nxb chính trị quốc gia, 1995, tập.5, tr 241- 242.

6 Xem: sđd, t.7, tr494.

7 Tập 5 tr 249.

tình hình thì đặt chính sách mới đúng Mà muốn Đảng hiểu rõ thì đảng viên

và cán bộ phải điều tra và báo cáo rõ ràng tình hình từng xã, từng huyện, từng tỉnh, từng khu Nếu không biết rõ tình hình mà đặt chính sách thì kết quả là

"nồi vuông úp vung tròn", không ăn khớp gì hết"8 Và với cách làm như vậy, theo Người thì trong hoạt động thực tiễn không tránh khỏi thất bại

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Hồ Chí Minh đã nhận thức đúng

sự thay đổi của điều kiện, hoàn cảnh khách quan và trên cơ sở đó đề ra chủ trương cho phù hợp với tình hình Người đã khẳng định: " Tình hình mới đã đặt ra những nhiệm vụ mới, phương châm mới, sách lược mới… Hiện nay, tình hình đã đổi mới, nhiệm vụ của ta do đó cũng có thay đổi, chính sách và khẩu hiệu cũng phải thay đổi cho phù hợp với tình hình mới, Cho đến bây giờ

ta tập trung lực lượng để tiêu diệt lực lượng đế quốc xâm lược Pháp Bây giờ Pháp thì đang nói chuyện với ta, đế quốc Mỹ thì đang biến thành kẻ thù chính

và trực tiếp, mũi nhọn của ta phải chĩa vào đế quốc Mỹ Từ nay đến khi thực hiện hòa bình, ta vẫn tiếp tục đánh Pháp Nhưng mũi nhọn của ta cũng như mũi nhọn của thế giới đều chĩa vào Mỹ" 9 Và Người đã nêu ra khẩu hiệu " thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người"để tiếp tục phát triển lực lượng vật chất nhằm đưa cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc mau chóng đến thắng lợi

- Thế giới quan duy vật biện chứng Hồ Chí Minh không đối lập một cách máy móc, siêu hình, cực đoan mà có sự phê phán, kế thừa những giá trị tích cực đối với tôn giáo

Nét đặt sắc trong thế giới quan Hồ Chí Minh là thái độ của Người đối với tôn giáo Là người cộng sản theo chủ nghĩa duy vật và vô thần, Hồ Chí Minh công khai khẳng định quan điểm triết học của mình: "Chủ nghĩa duy linh và chủ nghĩa duy vật là ngược nhau, rõ ràng là thế"10 Tuy nhiên, Hồ Chí Minh không phải là nhà duy vật vô thần siêu hình, máy móc, nên Người có

8 Tập 5 tr, 266- 267.

9 Tập 7, tr,315.

10 Trần Tam Tỉnh: Thập giá và lưởi gươm, Nxb.Trẻ thành phố Hồ Chí Minh, 1988, tr.73.

thái độ rất biện chứng Hồ Chí Minh thấm nhuần sâu sắc thế giới quan duy vật biện chứng và đứng vững trên lập trường này để nhận thức về vấn đề tôn giáo Đặc biệt, Hồ Chí Minh đứng vững trên lập trường thế giới quan duy vật biện chứng để tiếp cận những giá trị tích cực, những hạt nhân hợp lý của các tôn giáo để khai thác nó phục vụ cho sự nghiệp cách mạng Người viết: " Học thuyết Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưởng đạo đức cá nhân Tôn giáo Giê su có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả Chủ nghĩa Mác có ưu điểm của nó là phương pháp làm việc biện chứng Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm của nó là chính sách của nó thích hợp với điều kiện nước ta

Khổng Tử, Giê su, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng có những ưu điểm chung

đó sao? Họ đều mưu hạnh phúc cho loài người, cho xã hội Nếu nay họ còn sống trên đời này, nếu họ hợp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định sống chung với nhau hoàn mỹ như những người bạn thân thiết Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy" 11 Hoặc có người hỏi: Người công giáo có được vào đảng không? Chủ tịch Hồ Chí Minh trả lời: Tôn giáo là duy tâm, cộng sản là duy vật, nhưng trong điều kiện hiện nay, người công giáo vẫn vào đảng được miễn là trung thành với lợi ích quốc gia, dân tộc

Có thể khẳng định Hồ Chí Minh là hiện thân của sự kết hợp hài hòa những điều tốt đẹp nhất của con người "trần thế" với những giá trị tích cực của các tôn giáo Đúng như một nhà báo phương Tây đã viết: " Hình ảnh của

Hồ Chí Minh đã hoàn chỉnh với sự kết hợp đức khôn ngoan của Phật, lòng bác ái của Chúa, triết học của Mác, thiên tài cách mạng của V.I.Lênin và tình cảm của một người chủ gia tộc, tất cả bao bọc trong một dáng dấp rất tự nhiên" 12

- Hồ Chí Minh nhận thức đúng vai trò của nhân tố chủ quan, của ý thức con người trong mối quan hệ với điều kiên khách quan

11 Dẫn theo:Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh xuất bản, 1993, t,2, tr.134

12 Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh- một con người, một dân tộc, một thời đại, một sự nghiệp, Nxb Sự thật, Hà nội, 1995, t.1, tr 27