MỞ ĐẦU Trong sự nghiệp xây dựng và phát triến đất nước hiện nay, văn hóa có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng. Văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu, động lực phát triển của xã hội. Mọi quốc gia, dân tộc muốn khẳng định vị trí của mình thì phải quan tâm, chú ý đến phát triển văn hóa. Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa là vấn đề thường xuyên được đặt ra từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời lực lượng duy nhất lãnh đạo sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Dưới nhiều hình thức khác nhau: bàn về mối quan hệ giữa văn hóa nghệ thuật với chính trị, về tự do sáng tác trong văn học nghệ thuật… người ta đã trực tiếp đề cập đến vai trò lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa. Kinh nghiệm cho thấy, cứ mỗi lần đất nước có những bước ngoặt thì sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa lại được đặt ra, và dĩ nhiên người ta không chỉ dừng lại ở lĩnh vực văn hóa, mà từ văn hóa đi tới các vấn đề chính trị xã hội. Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa là một vấn đề tư tưởng, một vấn đề có ý nghĩa chính trị to lớn. Đặc biệt là trong sự nghiệp đổi mới hiện nay một sự nghiệp có ý nghĩa cách mạng đã diễn ra trên toàn đất nước ta hơn hai mươi lăm năm qua là một sự nghiệp của ý Đảng lòng dân hợp quy luật và đã đưa lại những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, tạo nên những biến đổi sâu sắc trong mọi mặt đời sống xã hội, tạo nên những tiền đề vững chắc để đất nước ta tiến hành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp hiện đại; chính trị xã hội ổn định, dân chủ, kỷ cương, đồng thuận; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng lên rõ rệt; độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ được giữ vững; vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng lên; tạo tiền đề vững chắc để phát triển cao hơn trong giai đoạn sau. Trong công cuộc đổi mới đất nước, bên cạnh những thuận lợi là những khó khăn thách thức do mặt trái của nền kinh tế thị trường, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang hàng ngày hàng giờ tác động đến nước ta, đó là sự phân hóa giàu nghèo, lối sống thực dụng, cá nhân, sự thay đổi và rạn nứt ngay trong gia đình, coi trọng giá trị đồng tiền, bất chấp thủ đoạn làm giàu, xem nhẹ giá trị truyền thống, văn hóa tinh thần, làm lu mờ giá trị văn hóa, truyền thống của dân tộc… Tất cả những khả năng đó đều có thể xảy ra, đặc biệt là trong điều kiện kinh tế xã hội của một nước nghèo, hậu quả chiến tranh còn nặng nề như nước ta. Mặt khác, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng gắn liền với quá trình hội nhập quốc tế. Sự tác động từ bên ngoài trên nhiều hướng, nhiều lĩnh vực trong đó có văn hóa, lối sống, trong đó có cả sự xâm lăng văn hóa thực tế là những nguy cơ làm mai một, nhạt nhòa bản sắc văn hóa và ở một góc độ, một chừng mực nào đó là bản lĩnh con người Việt Nam. Tất cả những khả năng trên đều là những nguy cơ, những thách thức mới đòi hỏi Đảng phải có sự đổi mới về mặt tư duy, lý luận trên lĩnh vực văn hóa, đổi mới về nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa. Đảng phải lãnh đạo toàn Đảng, toàn quân ta xây dựng, củng cố vững chắc nền tảng tinh thần của xã hội để luôn làm chủ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chủ động thực hiện hội nhập quốc tế, để văn hóa thực sự vừa là mục tiêu vừa là động lực phát triển kinh tế xã hội. Đó là những lý do tôi chọn vấn đề: Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo xây dựng và phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện nay làm bài thu hoạch học phần: Đường lối phát triển văn hóa của Đảng, tại lớp Hoàn chỉnh cao cấp lý luận Chính trị
Trang 1MỞ ĐẦU
Trong sự nghiệp xây dựng và phát triến đất nước hiện nay, văn hóa có
vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng Văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu,động lực phát triển của xã hội Mọi quốc gia, dân tộc muốn khẳng định vị trícủa mình thì phải quan tâm, chú ý đến phát triển văn hóa
Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa là vấn đề thườngxuyên được đặt ra từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời - lực lượng duynhất lãnh đạo sự nghiệp cách mạng của dân tộc Dưới nhiều hình thức khácnhau: bàn về mối quan hệ giữa văn hóa nghệ thuật với chính trị, về tự do sángtác trong văn học nghệ thuật… người ta đã trực tiếp đề cập đến vai trò lãnhđạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa Kinh nghiệm cho thấy, cứ mỗi lần đấtnước có những bước ngoặt thì sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa lạiđược đặt ra, và dĩ nhiên người ta không chỉ dừng lại ở lĩnh vực văn hóa, mà từvăn hóa đi tới các vấn đề chính trị - xã hội Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng trênlĩnh vực văn hóa là một vấn đề tư tưởng, một vấn đề có ý nghĩa chính trị tolớn Đặc biệt là trong sự nghiệp đổi mới hiện nay - một sự nghiệp có ý nghĩacách mạng đã diễn ra trên toàn đất nước ta hơn hai mươi lăm năm qua là một
sự nghiệp của "ý Đảng lòng dân" hợp quy luật và đã đưa lại những thành tựu
to lớn, có ý nghĩa lịch sử, tạo nên những biến đổi sâu sắc trong mọi mặt đờisống xã hội, tạo nên những tiền đề vững chắc để đất nước ta tiến hành sựnghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bảntrở thành nước công nghiệp hiện đại; chính trị - xã hội ổn định, dân chủ, kỷcương, đồng thuận; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng lên
rõ rệt; độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ được giữ vững; vịthế của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng lên; tạo tiền đề vững chắc đểphát triển cao hơn trong giai đoạn sau
Trong công cuộc đổi mới đất nước, bên cạnh những thuận lợi là nhữngkhó khăn thách thức do mặt trái của nền kinh tế thị trường, quá trình công
Trang 2nghiệp hóa, hiện đại hóa đang hàng ngày hàng giờ tác động đến nước ta, đó là
sự phân hóa giàu - nghèo, lối sống thực dụng, cá nhân, sự thay đổi và rạn nứtngay trong gia đình, coi trọng giá trị đồng tiền, bất chấp thủ đoạn làm giàu,xem nhẹ giá trị truyền thống, văn hóa tinh thần, làm lu mờ giá trị văn hóa,truyền thống của dân tộc… Tất cả những khả năng đó đều có thể xảy ra, đặcbiệt là trong điều kiện kinh tế - xã hội của một nước nghèo, hậu quả chiếntranh còn nặng nề như nước ta Mặt khác, quá trình công nghiệp hóa, hiện đạihóa cũng gắn liền với quá trình hội nhập quốc tế Sự tác động từ bên ngoàitrên nhiều hướng, nhiều lĩnh vực trong đó có văn hóa, lối sống, trong đó có cả
"sự xâm lăng văn hóa " thực tế là những nguy cơ làm mai một, nhạt nhòa bảnsắc văn hóa và ở một góc độ, một chừng mực nào đó là bản lĩnh con ngườiViệt Nam
Tất cả những khả năng trên đều là những nguy cơ, những thách thứcmới đòi hỏi Đảng phải có sự đổi mới về mặt tư duy, lý luận trên lĩnh vực vănhóa, đổi mới về nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực vănhóa Đảng phải lãnh đạo toàn Đảng, toàn quân ta xây dựng, củng cố vữngchắc nền tảng tinh thần của xã hội để luôn làm chủ quá trình công nghiệp hóa,hiện đại hóa, chủ động thực hiện hội nhập quốc tế, để văn hóa thực sự "vừa làmục tiêu vừa là động lực phát triển kinh tế - xã hội" Đó là những lý do tôi
chọn vấn đề: " Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo xây dựng và phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện nay" làm bài thu hoạch học phần: Đường lối phát
triển văn hóa của Đảng, tại lớp Hoàn chỉnh cao cấp lý luận Chính trị - Hành
chính năm học 2013
Trang 3NỘI DUNG
I TÍNH TẤT YẾU SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA VÀ SỰ PHÁT TRIỂN ĐƯỜNG LỐI VĂN HÓA CỦA ĐẢNG
1.1 Quan niệm về văn hóa
Văn hóa là vấn đề lớn mà thế giới ngày càng quan tâm; nó gắn liềnvới sự hình thành, phát triển của loài người, sự hưng vong của mỗi quốc gia,dân tộc Quan niệm về văn hóa đã được đề cập từ rất sớm trong lịch sử nhânloại Trong mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử, ở mỗi vùng lãnh thổ hay quốcgia khác nhau thì có quan niệm văn hóa khác nhau, song tất cả đều tựu chung
là khi nói đến văn hóa là đề cập đến những vấn đề về con người, nói tới việcphát huy những năng lực, phẩm chất của con người, nhằm hoàn thiện nhâncách con người, hoàn thiện xã hội, hay nói theo quan niệm của triết họcphương Đông văn hóa là sự khát vọng để vươn tới cái chân - thiện - mỹ
Chủ tịch Hồ Chí Minh - nhà văn hóa kiệt xuất của nhân loại và dân tộc
ta Khi nói về văn hóa, trong Mục đọc sách ở phần cuối tập Nhật kí trong tù, tháng 8/1943, Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: "Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người
đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn" [11].
Định nghĩa văn hóa của Hồ Chí Minh mang tính hiện đại vì nó đãkhắc phục được tính phiến diện lâu nay của chúng ta về văn hóa:
Trang 4- Văn hóa không chỉ là một hiện tượng tinh thần tách rời đời sống vậtchất mà bao gồm toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con ngườisáng tạo ra trong quá trình lịch sử.
- Văn hóa cũng không chỉ thu hẹp trong lĩnh vực văn học - nghệ thuật
mà văn hóa bao trùm lên toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội
- Văn hóa cũng không phải chỉ thu hẹp trong lĩnh vực giáo dục, khôngchỉ phản ánh trình độ học vấn của một người, mà là thước đo trình độ pháttriển của toàn xã hội: về sản xuất, khoa học - kỹ thuật, chính trị, tôn giáo, vănhọc - nghệ thuật, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán
Theo quan niệm của Tổ chức UNESCO: Văn hóa là tổng thể sốngđộng các hoạt động sáng tạo (của các cá nhân và cộng đồng) trong quá khứ vàhiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống cácgiá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng củamỗi dân tộc
Đảng ta cho rằng: "Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa làmục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội" [6] Đây làmột quan điểm mới của Đảng ta, là kết quả của nhận thức và đổi mới tư duy
về văn hóa của Đảng, quan điểm của Đảng đã khắc phục những nhận thứcphiến diện, giản đơn, sơ lược về văn hóa, thể hiện ở một số điểm sau:
+ Với tư duy nhận thức văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, quanđiểm của Đảng đã khắc phục những nhận thức đồng nhất văn hóa với ngànhvăn hóa thông tin, là một ngành nghề trong xã hội
+ Quan niệm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội cũng đã khắcphục nhận thức đồng nhất văn hóa với học vấn, văn hóa rộng hơn học vấn, trithức, học vấn chỉ là một bộ phận của văn hóa, văn hóa là tổng hợp của nhiềuphương thức sinh hoạt, như lời Chủ tịch Hồ chí Minh đã nói về văn hóa ở trên
Trang 5+ Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội Vì vậy văn hóa khôngđồng nhất với văn nghệ, văn hóa rộng hơn văn học nghệ thuật, bởi thế khôngthể đồng nhất văn hóa với hoạt động vui chơi giải trí, văn nghệ, văn hóa còn
là tư tưởng, đạo đức, lối sống, thông tin đại chúng…
+ Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội Vì vậy, văn hóa cũngkhông đồng nhất với tư tưởng, văn hóa rộng hơn tư tưởng, văn hóa là nềntảng tinh thần xã hội bao gồm nhiều khía cạnh như: truyền thống văn hóa, disản văn hóa dân tộc, ngôn ngữ, các tri thức khoa học, tri thức đạo đức, luậtpháp, tôn giáo… Nhưng trong các bộ phận hợp thành của văn hóa thì hệ tưtưởng là giữ vị trí cốt lõi, tư tưởng chỉ rõ chiều hướng phát triển của đời sốngtinh thần của xã hội
1.2 Tính tất yếu sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc cách mạng triệt để và sâu sắctrên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Xây dựng chủ nghĩa xã hội là xây dựngmột phương thức sản xuất mới, ở đó, mọi nguyên nhân đẻ ra sự áp bức bóc lột
có tính giai cấp, để ra sự tha hóa và bần cùng hóa người lao động, bị khắcphục và dần dần bị loại bỏ Phương thức sản xuất mới tạo điều kiện để mỗicon người phát huy tính chủ động sáng tạo của mình trong sản xuất, tronghoạt động và trong đời sống Với ý nghĩa đó, việc quan tâm thực sự và thườngxuyên đến con người, quan tâm đến đời sống vật chất và tinh thần của mỗingười, phải trở thành động lực và mục tiêu của toàn bộ chính sách kinh tế - xãhội của chúng ta
Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, chúng ta có thể và cầnphải kế thừa các di sản tinh thần của dân tộc và của nhân loại, kế thừa cacthành tựu và kỹ thuật về kinh tế của các nước tư bản chủ nghĩa, thậm chí cóthể tiếp thu những kinh nghiệm quản lý xã hội của các nước tư sản Nhưngkhông được phép quên rằng các phương thức sản xuất quá khứ để lại chochúng ta một di sản khá nặng nề trên lĩnh vực đời sống tinh thần Đó là trạng
Trang 6thái kém phát triển của số đông quần chúng, đầu óc nô lệ, tinh thần tha hóa.Phải chăng đó là vì "những truyền thống xa xưa đang đè nặng trên vai củachúng ta Khắc phục các hiện tượng đó không thể một sớm một chiều, khôngthể chỉ bằng các biện pháp kinh tế hay hành chính Sự sụp đổ của chủ nghĩa
xã hội ở Liên Xô và các nước Đông Âu cũng có thể giúp chúng ta rút ranhững bài học quan trọng về sự lãnh đạo lĩnh vực văn hóa Phải chăng trongmấy chục năm qua, văn hóa xã hội chủ nghĩa chưa thực sự trở thành nền tảngtinh thần vững chắc của xã hội, đặc biệt trong thế hệ trẻ
Thực tiễn cách mạng nước ta hơn nửa thế kỷ qua cũng là một bài họclớn mà chúng ta không được phép sao nhãng Ngay từ khi mới thành lập,trong Cương lĩnh hoạt động của mình Đảng đã khẳng định tiến hành một cuộccách mạng về tư tưởng và văn hóa ở Việt Nam nhằm xây dựng nền văn hóamới và con người mới Năm 1943, nghĩa là hai năm trước khi Cách mạng
Tháng Tám bùng nổ, Đảng đã cho ra đời bản Đề cương văn hóa Việt Nam Trong phần đầu của Đề cương, Đảng ta vạch rõ: "Mặt trận văn hóa là một
trong ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa), ở đó người cộng sản phải hoạtđộng Không phải chỉ làm cách mạng chính trị mà còn phải làm cách mạngvăn hóa nữa Có lãnh đạo được phong trào văn hóa, Đảng mới ảnh hưởng
được dư luận, việc tuyên truyền của Đảng mới có hiệu quả" [2] Đề cương chỉ
rõ: "Phải hoàn thành cách mạng văn hóa mới hoàn thành được cuộc cải tạo xãhội" [2] Xuất phát từ tình hình xã hội nước ta lúc đó, với ba căn bệnh trầmtrọng của văn hóa công khai lúc bấy giờ:
- Những người cầm bút lấy việc Âu hóa, Nhật hóa làm vinh, khôngđếm xỉa đến tính hoa dân tộc
- Tính chất phản khoa học đầy rẫy trên sách báo, do chính sách ngudân của đế quốc đầu độc
- Văn hóa chỉ phục vụ cho các giai cấp tầng trên, không mấy ai quantâm đến lợi ích văn hóa của đại chúng…
Trang 7Đề cương văn hóa của Đảng năm 1943 đã đưa ra ba nguyên tắc vận động cách mạng trên mặt trận văn hóa: "Dân tộc hóa " (chống mọi ảnh hưởng
nô dịch và thuộc địa khiến cho văn hóa Việt Nam phát triển độc lập); "Đại chúng hóa" (chống mọi chủ trương hành động làm cho văn hóa phản lại quần chúng hoặc xa đông đảo quần chúng); "Khoa học hóa" (chống lại tất cả những
gì làm cho văn hóa trái khoa học, phản tiến bộ) Ba nguyên tắc đó gắn bó mậtthiết với nhau và tác động lẫn nhau, tạo nên một nền văn hóa mới với nhữngphẩm chất mới Đúng như nhận xét sau này của đồng chí Trường Chinh: "Mộtnền văn hóa dân tộc mà không có tính khoa học và nhân dân thì rất có thể vìquyền lợi ích kỷ và hẹp hòi của dân tộc mình mà đi ngược lại với bước đườngtiến hóa của lịch sử, cố níu kéo cái cổ truyền đã lỗi thời của dân tộc mình màkhông đặc biệt chú ý đến những nguyện vọng tha thiết của công nông là sốđông người cần cù và yêu nước nhất trong dân tộc Văn hoá có tính nhân dân
mà không có tính dân tộc và khoa học thì sẽ trở nên hẹp hòi, chỉ nhìn thấy lợiích công nông mà không chú ý đến lợi ích chung của cả dân tộc, hoặc theođuôi quần chúng" [1]
Bao trùm lên ba nguyên tắc đó, bản Đề cương đã chỉ ra một nguyên
tắc cơ bản nhất - đó là sự lãnh đạp của Đảng Cộng sản
Những tư tưởng của bản Đề cương đã góp phần tạo cơ sở lý luận cho
cuộc Cách mạng Tháng Tám, và đã chỉ đạo tiến trình xây dựng nền văn hóamới ở nước ta từ mấy thập kỷ qua
Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, chính quyền dân chủ nhândân được thành lập, sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới với nội dung dântộc, khoa học và đại chúng được triển khai một cách sâu rộng trên mọi bìnhdiện: giáo dục, khoa học, nghệ thuật, lối sống, đạo đức, tư tưởng… Chủ tịch
Hồ Chí Minh, người khai sinh ra chế độ mới cũng là người khai sinh ra nềnvăn hóa mới ở nước ta Giữa muôn trùng khó khăn của đất nước những ngàyđầu kháng chiến, Bác vẫn khẳng định: trước mắt dân tộc ta có ba thứ giặc:giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm Cả ba thứ giặc đều nguy hiểm như nhau
Trang 8Trong tư tưởng của Người, cuộc kháng chiến phải được tiến hành trên tất cảmọi lĩnh vực Câu nói nổi tiếng của Người: "Kháng chiến hóa văn hóa và vănhóa hóa kháng chiến", "Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em
là chiến sĩ trên mặt trận ấy", đã thể hiện một cách đầy đủ nhất mối quan hệhữu cơ giữa cách mạng và văn hóa Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ haicủa Đảng (1951), trong báo cáo chính trị, Chủ tịch Hồ Chí minh khẳng định:
"Xúc tiến công tác văn hóa để đào tạo con người mới cho công cuộc khángchiến kiến quốc Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc địa và ảnh hưởng nôdịch của văn hóa đế quốc Đồng thời phát triển những truyền thống văn hóatốt đẹp của văn hóa dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hóa tiến bộ thếgiới, để xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa học
và đại chúng" [12]
Như vậy là từ trong bản chất, nền văn hóa mới gắn bó chặt chẽ với chế
độ mới Chế độ mới đòi hỏi một nền văn hóa mới Sự ra đời và phát triển nềnvăn hóa mới càng củng cố và thúc đẩy xã hội mới phát triển Đó là phép biệnchúng của lịch sử, phép biện chứng giữa văn hóa và cách mạng Phép biệnchứng đó không phải diễn ra một cách tự phát, vô ý thức, mà trái lại, một cách
tự giác thông qua quá trình hoạt động thực tiễn của Đảng Cộng sản
Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, miền Bắcđược giải phóng Đại hội Đảng lần thứ III (1960) đề ra phương hướng, nhiệm
vụ đưa miền Bắc tiến dần lên xã hội chủ nghĩa, đồng thời tiến hành đấu tranhnhằm thống nhất đất nước Trên lĩnh vực văn hóa, văn nghệ, cùng với pháttriển công nghiệp, Đảng tiến hành cuộc cải tạo sâu rộng mọi lĩnh vực đời sống
xã hội làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin chiếm vị trí chủ đạo Việc tiến hànhcuộc cách mạng tư tưởng văn hóa đồng thời với việc cải tạo xã hội chủ nghĩa
là một bộ phận hữu cơ của toàn bộ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa.Toàn bộ hoạt động văn hóa nhằm vào mục tiêu xây dựng con người mới - conngười xã hội chủ nghĩa Việt Nam Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:
"Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết phải xây dựng con người xã hội
Trang 9chủ nghĩa" [10] Hướng tới mục tiêu đó, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa củanước ta lúc này vừa giương cao ngọn cờ của chủ nghĩa Mác - Lênin vừa quantâm phát huy các giá trị truyền thống của văn hóa dân tộc.
Đường lối văn hóa văn nghệ được thông qua tại Đại hội Đảng toànquốc lần thứ III tạo ra một bước phát triển mới trong đời sống tinh thần củadân tộc Các hoạt động văn hóa nghệ thuật trong thời gian này đã hướng vàoviệc cổ vũ tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, giáo dục chủ nghĩa anhhùng cách mạng và xác lập các giá trị văn hóa mới Nhiều nhân tố mới đượcnảy sinh trong đời sống, được Đảng tổng kết thành đường lối chính sách đểgiáo dục và đào tạo con người mới Cùng với chủ nghĩa yêu nước truyềnthống là chủ nghĩa quốc tế
Sự thống nhất giữa lòng yêu nước và chủ nghĩa xã hội, giữa giai cấp
và dân tộc, giữa cá nhân với cộng đồng, đã tạo nên nét dáng mới của conngười Việt Nam hiện đại, đó là bệ phóng thần kỳ để chúng ta lập nên chiếncông lớn trong những năm 60 và đầu những năm 70 của thế kỷ XX
Trong những năm gần đầy, trước sự biến động dữ dội của đời sốngkinh tế xã hội trong nước và trên thế giới, văn hóa Việt Nam lại đứng trướcnhững thách thức lớn Mặt trái của kinh tế thị trường cùng mặt trái của xu thếtoàn cầu hóa tác động dữ dội và trực tiếp tới văn hóa dân tộc Những câu hỏithường xuyên đến với nhiều người: Trong nền kinh tế thị trường còn chỗđứng cho văn hóa không? Nền văn hóa Việt Nam sẽ đi về đâu? Theo mô hìnhphương Đông hay phương Tây? Chính trong thời điểm lịch sử đó, Đảng lạigiương cao ngọn cờ văn hóa Sự nghiệp đổi mới của Đảng bắt đầu từ đổi mới
tư duy, đổi mới lý luận, nghĩa là từ một khâu cơ bản trong văn hóa Đúng nhưđồng chí Phạm Văn Đồng đã nói: Đổi mới là văn hóa, văn hóa là Đổi mới.Càng tiến hành Đổi mới càng nhận thức rõ vai trò của văn hóa Phép biệnchứng trước đây giữa văn hóa và cách mạng nay được thể hiện trong quan hệgiữa văn hóa và Đổi mới Cũng như trước đây, khi tiến hành hai cuộc kháng
Trang 10chiến vĩ đại, Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gắn vănhóa với kháng chiến Ngày nay, Đảng đã nhiều lần khẳng định: Văn hóa lànền tảng tinh thần của xã hội, là động lực và mục tiêu của sự phát triển kinh tế -
xã hội Quan tâm đến văn hóa thực chất là quan tâm đến con người, đến sựgiải phóng, phát triển và hoàn thiện con người Điều đó nằm trong bản chấttrong mục tiêu hoạt động của Đảng
Cùng với việc khẳng định vị trí to lớn của văn hóa trong công cuộcđổi mới, công lao của Đảng còn là ở chỗ định hướng cho sự phát triển của vănhóa trong giai đoạn hiện nay: xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm
đà bản sắc dân tộc Đây là định hướng cực kỳ cần thiết không chỉ để văn hóaViệt Nam vượt qua những biến động đầy thách thức trước mắt, mà còn đốivới tương lai lâu dài của văn hóa dân tộc
1.3 Đảng từng bước phát triển đường lối văn hóa (từ 1986 đến nay)
Trong các kỳ Đại hội toàn quốc lần thứ VI, VII, VIII, IX, X, XI, Đảng
ta đã từng bước bổ sung phát triển đường lối văn hóa cho phù hợp với tìnhhình, đặc điểm của mỗi giai đoạn lịch sử
Đại hội VI của Đảng chủ trương đổi mới tư duy lý luận về văn hóa khixác định: "Mỗi hoạt động văn hóa nghệ thuật đều phải tính đến hiệu quả xãhội, tác động tốt đến tư tưởng, tâm lý, tình cảm, nâng cao trình độ thẩm mỹcủa nhân dân" [3] Nghị quyết Đại hội VI của Đảng chỉ rõ nhiệm vụ cách
mạng văn hóa những năm đổi mới là: xây dựng một nền văn hóa, văn nghệ xã hội chủ nghĩa đậm đà bản sắc dân tộc.
Tiếp nối tư duy đổi mới của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, Đại
hội VII khẳng định: Tiếp tục xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa Việt Nam, bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
Trang 11Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã
hội chỉ rõ: xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đây là lần đầu tiên Đảng đưa ra quan niệm nền văn hóa Việt Nam có hai đặc trưng: tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc, thay cho quan niệm nền văn hóa Việt Nam có nội dung xã hội chủ nghĩa, có hình thức dân tộc, có tính Đảng và tính nhân dân được nêu ra trước đây.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII Đảng Cộng sản Việt Namnhận thức rõ vai trò, vị trí của văn hóa trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện
đại hóa đất nước Đảng cho rằng: văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội Đại
hội chỉ rõ: "Mọi hoạt động văn hóa văn nghệ phải nhằm xây dựng và pháttriển văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam
về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, lối sống, xây dựng môi trường văn hóa lànhmạnh cho sự phát triển xã hội" [5]
Đại hội IX của Đảng tiếp tục khẳng định 5 quan điểm cơ bản của Nghịquyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương, khóa VIII, đồng thờinhấn mạnh: xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộcvừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng
và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đóđội ngũ trí thức có vai trò quan trọng; văn hóa là một mặt trận xây dựng vàphát triển văn hóa là sự nghiệp cách mạng lâu dài đòi hỏi phải có ý chí cáchmạng lâu dài và sự kiên trì, thận trọng
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X (2006), với phương châm đẩymạnh toàn diện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đại hội chủtrương: "Tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hóa ViệtNam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn chặt và đồng bộ hơn với kinh tế -
xã hội, là cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội" [7]
Trang 12Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI vừa qua của Đảng vẫn tiếp tụckhẳng định và đưa ra phương hướng: "Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến,đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuầnsâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ
và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vữngchắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển…" [8] Đại hội XI một lầnnữa nhấn mạnh vấn đề phát triển văn hóa một cách toàn diện hơn, sâu sắc hơn
Cùng với các Nghị quyết của các kỳ Đại hội Đảng, Trung ương Đảng
đã tập trung bàn thảo ra các chuyên đề về văn hóa như:
Ngày 28/11/1987, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số: 05/NQ0TW Về đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệ thuật và văn hóa, phát huy khả năng sáng tạo đưa văn học, nghệ thuật và văn hóa phát triển lên một bước mới.
+ Nghị quyết khẳng định: Văn hóa là một bộ phận trọng yếu của cuộccách mạng tư tưởng văn hóa, là một lực lượng mạnh mẽ, đồng thời là mụctiêu lớn trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội
+ Nghị quyết tôn trọng và xác định quyền tự do sáng tác, tự do phêbình của văn nghệ sĩ và công chúng; thực hiện dân chủ hóa đời sống văn họcnghệ thuật
+ Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị là nghị quyết đầu tiên chuyên bàn
về văn hóa trong thời kỳ đổi mới, thể hiện sự chuyển biến mạnh mẽ trongnhận thức của Đảng về vị trí, tầm quan trọng của văn hóa đối với sự nghiệpđổi mới đất nước
Nhằm đổi mới mạnh mẽ sự nghiệp văn hóa, đầu tháng 1/1993, Hộinghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII ra Nghị quyết 04-NQ-TW
Về một số nhiệm vụ văn hóa, văn nghệ những năm trước mắt Hội nghị có sự
thay đổi căn bản trong nhận thức vể vị trí, vai trò của văn hóa khi khẳng định:
Trang 13"Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực thúc đẩy sự phát triểnkinh tế - xã hội, đồng thời một mục tiêu của chủ nghĩa xã hội" [4].
+ Hội nghị xác định những nhiệm vụ cơ bản và lâu dài của nền văn
hóa, văn nghệ dân tộc: Phải xây dựng và phát triển nền văn hóa mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa - một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
+ Hội nghị xác định những nguyên tắc và tư tưởng chỉ đạo nhằm thựchiện tốt các nhiệm vụ trước mắt cũng như lâu dài:
1 Độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là cốt lõi tư tưởng văn hóa,văn nghệ
2 Bảo đảm dân chủ, tự do cho mọi sự sáng tạo và hoạt động văn hóa
3 Phát triển văn hóa dân tọc đi liền với mở rộng giao lưu văn hóa vớinước ngoài
4 Nâng cao tính chiến đấu của các hoạt động văn hóa, văn học - nghệthuật
Từ ngày 6 đến ngày 16/7/1998, tại Hà Nội, Ban Chấp hành Trung
ương tiến hành Hội nghị lần thứ 5 khóa VIII và ra Nghị quyết về Xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Hội nghị có tầm
quan trọng đặc biệt trong việc hoạch định đường lối văn hóa Việt Nam trongthời kỳ đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
+ Hội nghị nêu ra 5 quan điểm chỉ đạo định hướng các hoạt động vănhóa những năm đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước:
1 Nền văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa
là động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển
2 Nền văn hóa mà chúng ta đang xây dựng là nền văn hóa tiên tiến,đậm đà bản sắc dân tộc
Trang 143 Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trongcộng đồng các dân tộc Việt Nam
4 Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảnglãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng
5 Văn hóa là một mặt trận, xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệpcách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì thận trọng
+ Hội nghị xác định 10 nhiệm vụ cụ thể xây dựng và phát triển nền vănhóa Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
1 Xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn mới theo 5 tiêu chí
2 Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên cơ sở giữ gìn và pháthuy những đạo lý tốt đẹp của dân tộc
3 Phát triển sự nghiệp văn hóa, nghệ thuật
4 Bảo tòn và phát huy di sản văn hóa dân tộc
5 Phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo và khoa học - công nghệ
6 Phát triển đi đôi với quản lý tốt hệ thống thông tin đại chúng
7 Bảo tồn, phát huy và phát triển giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số
8 Xây dựng chính sách văn hóa hợp lý đối với tôn giáo
9 Mở rộng hợp tác quốc tế về văn hóa
10 Củng cố, xây dựng và hoàn thiện thể chế văn hóa
+ Hội nghị nhấn mạnh, kể từ nay đến năm 2000, đặt trọng tâm vào
nhiệm vụ cấp bách: xây dựng tư tưởng đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa lành mạnh trong xã hội Nhằm tạo sự chuyển biến thực sự cho sự nghiệp văn
hóa, Hội nghị đề ra 4 giải pháp lớn:
1 Mở cuộc vận động giáo dục chủ nghĩa yêu nước gắn với thi đua yêu
nước và phong trài "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ".
Trang 152 Xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật về văn hóa.
3 Tăng cường nguồn lực và phương tiện cho hoạt động văn hóa
4 Nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hóa
Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII đánh dấubước phát triển mới trong tư duy lý luận của Đảng về văn hóa Nghị quyết làvăn kiện mang tính Cương lĩnh của Đảng về văn hóa trong thời kỳ đẩy mạnhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Ngày 12/6/1998, Bộ Chính trị ra Chỉ thị số 38-CT/TW về việc thựchiện Nghij quyết Trung ương 5 khóa VIII Chỉ thị nêu rõ: "đây là nghị quyết
có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đất nước tatrong giai đoạn mới" [6]
Nhằm kiểm điểm 5 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BanChấp hành Trung ương khóa VIII, tháng 7/2004, Hội nghị lần thứ 10 Ban
Chấp hành Trung ương, khóa IX họp bàn và Kết luận tiếp tục thực hiện Nghị quyết trung ương 5, khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
+ Trên cơ sở phân tích sâu sắc thực trạng văn hóa đất nước 5 năm thựchiện nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII, Hội nghị khẳng định những thànhtựu, chỉ ra những hạn chế sau 5 năm thực hiện Nghị quyết TW5 khóa VIII
Hội nghị đề ra 4 mục tiêu nhằm bảo đảm sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trọng tâm, xây dựng Đảng là then chốt với không ngừng nâng cao văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội để tạo ra sự phát triển bền vững của đất nước.
Hội nghị đề ra các nhiệm vụ trọng tâm:
Một là, tiếp tục đặt lên hàng đầu nhiệm vụ xây dựng tư tưởng, đạo
đức, lối sống và đời sống văn hóa lành mạnh trong xã hội
Trang 16Hai là, nâng cao chất lượng, hiệu quả nhiệm vụ xây dựng con người
Việt Nam theo 5 đức tính được Nghị quyết TW5, khóa VIII xác định
Ba là, chú trọng xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, nhất là cộng đồng
dân cư, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh
Như vậy, sự phát triển về tư duy lý luận và đường lối văn hóa củaĐảng trong thời kỳ đổi mới thể hiện ở những nội dung sau:
Một là, khái niệm văn hóa được mở rộng bao gồm toàn bộ đời sống
tinh thần của xã hội Ngoài những lĩnh vực cơ bản: xây dựng tư tưởng, đạo đức,lối sống; giữ gìn bản sắc dân tọc; mở rộng giao lưu văn hóa với nước ngoài;phát triển văn học - nghệ thuật, thông tin đại chúng; xây dựng thể chế và thiếtchế văn hóa… thì chính sách văn hóa đối với tôn giáo, phát triển giáo dục - đàotạo và khoa học - công nghệ cũng được xác định là yếu tố cấu thành của văn hóa
Hai là, nhận thức của Đảng về vị trí, vai trò của văn hóa ngày càng rõ
hơn do xác định mối quan hệ khăng khít, chặt chẽ giữa kinh tế và văn hóa
"Xây dựng và phát triển kinh tế phải nhằm mục tiêu văn hóa, vì xã hội côngbằng, văn minh, con người phát triển toàn diện Văn hóa là kết quả của kinh
tế, đồng thời là động lực của sự phát triển kinh tế" [6] Các nhân tố văn hóaphải gắn bó với đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phương diện chính trị,kinh tế, xã hội, luật pháp, kỷ cương… và trở thành nguồn lực nội sinh quantrọng nhất của sự phát triển Văn hóa liên quan mật thiết đến sự phát triển làyếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững
Ba là, khẳng định rõ tính đặc trưng của nền văn hóa Việt Nam là tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời xác định rõ tiêu chí của nền văn hóa
tiên tiến và các yếu tố cấu thành bản sắc dân tộc Nền văn hóa tiên tiến màchúng ta xây dựng là nền văn hóa yêu nước và tiến bộ, thấu suốt tinh thần dânchủ và tính nhân văn sâu sắc Nền văn hóa đó không chỉ tiên tiến về nội dung
tư tưởng mà cả trong hình thức biểu hiện, trong các phương diện hiện đại đểchuyển tải nội dung
Trang 17Bốn là, khẳng định rõ tính thống nhất và đa dạng của nền văn hóa dân tộc Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, văn hóa Việt Nam là một nền
văn hóa lâu đời, nhiều màu sắc, là sự kết tinh của các nền văn hóa của 54 dântộc anh em Do vậy, khẳng định những cái chung, tôn trọng những nét riêng
sẽ tạo nên sự thống nhất trong tính đa dạng của nền văn hóa dân tộc Sự thốngnhất trong tính đa dạng được thể hiện ở cả nội dung lẫn hình thức Tính thốngnhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam không chủ diễn ra ở phươngdiện dân tộc (quốc gia) và tộc người mà còn thể hiện ở các không gian vănhóa (vùng văn hóa)
Năm là, xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân,
trong đó đội ngũ trí thức đóng vai trò quan trọng trong việc chấn hưng nềnvăn hóa dân tộc Đội ngũ trí thức, đặc biệt là những người hoạt động trên lĩnhvực văn hóa đóng vai trò là người sáng tạo, phân phối, tiếp nhận và phổ biếncác giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại đến mỗi người dân, đồng thời làngười quảng bá, giới thiệu các giá trị đặc sắc của nền văn hóa Việt Nam đếnthế giới
Sáu là, xác định rõ văn hóa là một mặt trận, xây dựng và phát triển
văn hóa là sự nghiệp lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiện trì,thận trọng Quan điểm này là sự kế thừa và vận dụng sâu sắc tư tưởng Hồ ChíMinh "văn hóa là một mặt trận" quan trọng không kém mặt trận kinh tế, chínhtrị Đó là sự nghiệp lâu dài, đầy thử thách, đòi hỏi phải có chiến lược hợp lý
và phải kiên trì, thận trọng, tránh cả hai khuynh hướng "tả khuynh" và "hữukhuynh" trong xây dựng và phát triển văn hóa
Bảy là, khẳng định tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một
bộ phận nhân dân; đạo đức tôn giáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xâydựng xã hội mới
II QUÁ TRÌNH ĐẢNG CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA
Trang 18Quán triệt các Nghị quyết Đại hội Đảng và các Nghị quyết Trungương về văn hóa, Đảng ta đã chỉ đạo Nhà nước, Chính phủ, các bộ, ban ngành
và các địa phương tập trung phát triển văn hóa
Thực hiện đường lối đổi mới toàn diện, Hiến pháp năm 1992 của nướcCộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã cụ thể hóa đường lối văn hóa thànhnhững nội dung:
1 Văn hóa có vai trò, vị trí quan trọng đối với sự phát triển của đấtnước Văn hóa có chức năng góp phần bồi dưỡng nhân cách và tinh thần caođẹp của con người Việt Nam
2 Nhà nước chủ trương bảo tồn phát triển văn hóa Việt Nam, các disản văn hóa dân tộc, những giá trị của nền văn hiến Việt Nam, tư tưởng đạođức Hồ Chí Minh và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; cấm truyền bá tưtưởng văn hóa phản động, đồi trụy, bài trừ mê tín và các hủ tục lạc hậu
3 Nhà nước thống nhất quản lý sự nghiệp văn hóa, nghiêm cấm cáchoạt động văn hóa làm tổn hại đến lợi ích quốc gia, phá hoại nhân cách, đạođức và lối sống của con người Việt Nam
Nhằm cụ thể hóa Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành
Trung ương khóa VII về văn hóa nghệ thuật, ngày 19/01/1993 Thủ tướng Chính phủ ra quyết định số: 25-TTg về một số chính sách nhằm xây dựng và đổi mới sự nghiệp văn hóa, nghệ thuật Quyết định nêu rõ; từ năm 1993 trở về
sau, Nhà nước dùng kinh phí đầu tư cho các hoạt động văn hóa, nghệ thuật,xây dựng những công trình văn hóa lớn không nhằm mục đích kinh doanh mànhằm đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân
Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII, ngày
17/8/1998, Chính phủ ban hành Chương trình và hành động thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.