Trong đó, trình tự xét hỏi là một phần của thủ tục tranh tụng tại phiên tòa, thông qua xét hỏi, Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, Người bào chữa, Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của
TRÌNH TỰ XÉT HỎI CỦA HỘI ĐỒNG XÉT XỬ
TRÌNH TỰ XÉT HỎI CỦA KIỂM SÁT VIÊN VÀ NHỮNG NGƯỜI THAM GIA TỐ TỤNG
Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về trình tự xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm của Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng
CHƯƠNG 1 TRÌNH TỰ XÉT HỎI CỦA HỘI ĐỒNG XÉT XỬ 1.1 Quy định của pháp luật về trình tự xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm của Hội đồng xét xử theo luật tố tụng hình sự Việt Nam
Xét hỏi tại phiên tòa hình sự là hoạt động tố tụng được thực hiện bởi chủ thể tố tụng theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Hoạt động xét hỏi tại phiên tòa hình sự do Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, Hội thẩm, Kiểm sát viên, Người bào chữa, Người bảo vệ quyền lợi của đương sự và người giám định thực hiện nhằm làm sáng tỏ nội dung vụ án, chứng minh tội phạm và hành vi phạm tội Đây là hoạt động đặc trưng được pháp luật tố tụng hình sự quy định, tiến hành theo một trình tự thủ tục chặt chẽ bởi các chủ thể tố tụng hình sự.
Dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Từ điển tiếng Việt phổ thông, tại trang 1058, từ 'xét' được định nghĩa là tìm hiểu, cân nhắc để nhận biết, đánh giá và kết luận về một đối tượng hay vấn đề Còn tùy ngữ cảnh, nghĩa của từ này có thể mở rộng tới quá trình xem xét kỹ lưỡng, phân tích các yếu tố liên quan trước khi đưa ra nhận định, nhằm phản ánh đúng thực chất và phạm vi sử dụng của 'xét' trong tiếng Việt.
“ hỏi” là nói ra những điều mình muốn người ta cho mình biết với yêu cầu trả lời 3
“Trình tự” là sự sắp xếp lần lượt, thứ tự trước sau 4
Trình tự xét hỏi là sự sắp xếp có hệ thống các câu hỏi và câu trả lời giữa người hỏi và người được hỏi nhằm làm rõ và kiểm tra một vấn đề thông qua quá trình hỏi - đáp Việc xây dựng trình tự này giúp xác định đúng thứ tự thông tin cần thu thập, kiểm chứng tính hợp lý của luận cứ và nâng cao hiệu quả thu thập chứng cứ Thông thường, người hỏi mở đầu bằng các câu hỏi giữ chức năng gợi ý, sau đó đi sâu vào chi tiết để làm rõ ngữ cảnh, thời gian và tính xác thực, và kết thúc bằng câu hỏi tổng kết hoặc yêu cầu chứng cứ cụ thể Người được hỏi trả lời trung thực và có thể nêu tài liệu, đại diện chứng cứ hoặc dẫn chứng để hỗ trợ luận điểm Nhờ đó, xét hỏi diễn ra một cách có hệ thống, khách quan và dễ kiểm chứng, góp phần nâng cao độ tin cậy của kết quả điều tra hay phân tích.
Xét dưới góc độ pháp lý, BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015 không đưa ra định nghĩa cụ thể về xét hỏi hay trình tự xét hỏi; thay vào đó, hai bộ luật này quy định trình tự, thủ tục, nội dung xét hỏi và các hoạt động của các chủ thể liên quan Có nhiều quan điểm về xét hỏi: một số cho rằng đây là thủ tục trọng tâm của phiên tòa sơ thẩm, nơi tòa án và các bên tranh tụng xem xét, kiểm tra chứng cứ của bên buộc tội và các chứng cứ trong hồ sơ vụ án, cũng như các chứng cứ do bên bào chữa đề xuất được tòa án chấp nhận nhằm làm sáng tỏ các tình tiết, sự kiện khách quan của vụ án; từ đó tòa án đánh giá tính xác thực và mức độ thuyết phục của chứng cứ để đưa ra phán quyết.
Thẩm vấn, hay xét hỏi tại phiên tòa, là một giai đoạn của quá trình xét xử vụ án hình sự Trong giai đoạn này, Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, người bào chữa và người bảo vệ quyền lợi của đương sự có nhiệm vụ kiểm tra các chứng cứ, xem xét kết luận điều tra và hồ sơ vụ án để làm rõ sự thật khách quan, bảo đảm quyền lợi của các bên và đưa ra phán quyết công bằng.
3 Viện ngôn ngữ học (2002), Từ điển tiếng Việt phổ thông, NXB Thành Phố Hồ Chí Minh, tr.400
4 Viện ngôn ngữ học (2002), Từ điển tiếng Việt phổ thông, NXB Thành Phố Hồ Chí Minh, tr.883
Đinh Văn Quế (2004) trong bài viết “Một số vấn đề về thủ tục xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm hình sự theo bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003” nhấn mạnh rằng việc công khai cáo trạng về các tình tiết vụ án là thực tiễn, nhưng chưa có tác giả nào định nghĩa trình tự xét hỏi; vì vậy tác giả đề xuất định nghĩa về trình tự xét hỏi như sau: trình tự xét hỏi là sự sắp xếp có thứ tự để hỏi trực tiếp một cách liên tục nhằm phát hiện và xác minh hành vi phạm pháp của đối tượng.
Hoạt động xét hỏi nhằm làm sáng tỏ nội dung vụ án, làm căn cứ chứng minh tội phạm và hành vi phạm tội và được thực hiện như một phần của quá trình điều tra tại phiên tòa với tính công khai Việc hỏi và trả lời trực tiếp giữa các chủ thể tố tụng và người tham gia tố tụng diễn ra công khai, bằng lời nói, giúp mọi người có mặt tại phiên tòa theo dõi và nắm bắt toàn bộ nội dung xét hỏi Quá trình này đảm bảo nguyên tắc xét xử trực tiếp, liên tục bằng lời nói của Hội đồng xét xử Xét hỏi trực tiếp diễn ra dưới sự chứng kiến của tất cả người có mặt tại phiên tòa nhằm tăng tính khách quan và cơ chế giám sát của nhân dân đối với hoạt động tố tụng Tại phiên tòa, các chủ thể liên quan tập trung cùng giải quyết một vấn đề chung bằng cách làm rõ các nội dung của vụ án.
Tại phiên toà hình sự sơ thẩm, sau khi kết thúc phần thủ tục bắt đầu phiên tòa, nếu không ai có ý kiến và yêu cầu gì thêm thì chủ toạ phiên toà tuyên bố kết thúc phần thủ tục phiên toà chuyển sang phần xét hỏi Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm được quy định từ Điều 206 đến Điều 216 của BLTTHS năm 2003 và được quy định từ Điều 307 đến Điều 318 của BLTTHS năm 2015 Trong đó trình tự xét hỏi được quy định tại Điều 207 của BLTTHS năm 2003 như sau:
“1 Hội đồng xét xử phải xác định đầy đủ các tình tiết về từng sự việc và về từng tội của vụ án theo thứ tự xét hỏi hợp lý
2 Khi xét hỏi từng người, chủ tọa phiên tòa hỏi trước rồi đến các Hội thẩm, sau đó đến Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự Những người tham gia phiên tòa cũng có quyền đề nghị với chủ tọa phiên tòa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng tỏ Người giám định được hỏi về những vấn đề có liên quan đến việc giám định
3 Khi xét hỏi, Hội đồng xét xử xem xét những vật chứng có liên quan trong vụ án”
Nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng xét xử phải được xác định trên cơ sở chức năng của Tòa án là xét xử Hội đồng xét xử không thể và không được thực hiện hoạt động không thuộc chức năng xét xử Đây là yêu cầu khách quan xuất phát từ bản chất của hệ thống tư pháp nhằm đảm bảo sự nhất quán và tuân thủ chức năng của Tòa án trong quá trình xét xử.
Đinh Văn Quế (2011) phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến xét hỏi của kiểm sát viên tại phiên tòa hình sự, nhấn mạnh vai trò của xét hỏi trong quá trình tranh tụng và đánh giá chứng cứ Bài viết cho rằng hoạt động xét hỏi của kiểm sát viên phải được tiến hành có căn cứ, thận trọng và cân bằng, nhằm bảo đảm sự vô tư, khách quan và công minh của Hội đồng xét xử trong suốt quá trình xét xử.
Theo khoản 1 Điều 207 BLTTHS năm 2003, Hội đồng xét xử có trách nhiệm xác định đầy đủ các tình tiết về từng sự việc và từng tội của vụ án, từ đó thể hiện vai trò quan trọng trong thủ tục xét hỏi tại phiên tòa; quy định này giao cho Hội đồng xét xử nghĩa vụ chứng minh tất cả các tình tiết buộc tội và gỡ tội, phù hợp với nghĩa vụ chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng tại Điều 10 BLTTHS năm 2003; theo Điều 10, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án phải áp dụng mọi biện pháp hợp pháp để xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, làm rõ những chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo; từ đó, Hội đồng xét xử phải tích cực tham gia xét hỏi và kiểm tra chứng cứ tại phiên tòa để làm rõ mọi vấn đề liên quan đến vụ án, cho thấy Hội đồng xét xử là chủ thể có quyền chủ động và tích cực tham gia xét hỏi nhằm chứng minh cho vụ án.
Quy định hiện hành của luật tố tụng hình sự trao cho Hội đồng xét xử quá nhiều quyền và trách nhiệm, bắt buộc Hội đồng phải xác định đầy đủ các tình tiết liên quan đến từng sự việc và từng tội danh của vụ án, đồng thời gán cho Hội đồng ba vai trò là người buộc tội, người bào chữa và người xét xử Quy định này buộc Hội đồng xét xử tự mình thực hiện việc hỏi, khiến hội đồng không thể chỉ đạo cho bên buộc tội và bên bào chữa tập trung làm rõ các vấn đề then chốt của vụ án Điều này cho thấy quy định hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và đặt lên vai Hội đồng trách nhiệm hỏi - vốn thuộc chức năng buộc tội chứ không phải chức năng xét xử Hệ quả là phiên tòa thiếu tính tranh tụng công khai ngay trong giai đoạn hỏi và đáp.