Nét đặc trưng trong cơ chế tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước ở vương quốc anh

MỤC LỤC Trang LỜI NÓI ĐẦU CHƯƠNG 1: TỔ CHỨC THỰC HIỆN QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC Ở VƯƠNG QUỐC ANH TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY THÔNG 1.1 Sự thành lập và phát triển nhà nước quân chủ đại nghị Anh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

KHOA LUẬT HÀNH CHÍNH



MAI HỒNG NHUNG MSSV: 3250136

NÉT ĐẶC TRƯNG TRONG CƠ CHẾ TỔ CHỨC VÀ THỰC HIỆN QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC Ở VƯƠNG

QUỐC ANH

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT

NIÊN KHÓA: 2007 – 2011

Giảng viên hướng dẫn: Th.S NGUYỄN MẠNH HÙNG KHOA LUẬT HÀNH CHÍNH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – Năm 2011

MỤC LỤC

Trang

LỜI NÓI ĐẦU

CHƯƠNG 1: TỔ CHỨC THỰC HIỆN QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC

Ở VƯƠNG QUỐC ANH TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY THÔNG

1.1 Sự thành lập và phát triển nhà nước quân chủ đại nghị Anh 1 1.1.1 Sự thành lập nhà nước quân chủ đại nghị Anh 1 1.1.2 Sự phát triển nhà nước quân chủ đại nghị Anh 4 1.2 Tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Vương quốc Anh

trong thời đại ngày nay thông qua những thiết chế cơ bản 10

CHƯƠNG 2: NHỮNG NÉT ĐẶC TRƯNG TRONG CƠ CHẾ

TỔ CHỨC VÀ THỰC HIỆN QUYỀN LỰC CỦA VƯƠNG

2.1 Tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Vương quốc Anh dựa trên

cơ sở pháp lý là Hiến pháp bất thành văn 42 2.2 Chính thể đại nghị điển hình ở Anh quốc 52 2.3 Tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Vương quốc Anh

2.4 Tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Vương quốc Anh

phản ánh tiến trình dân chủ hóa đời sống xã hội 67

KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI NÓI ĐẦU

- Hệ thống chính trị Anh được hình thành và phát triển ổn định hơn 700 năm từ chính sự vận động nội tại, phát triển của đất nước Vì thế, các thể chế chính trị ở Anh bao giờ cũng gắn liền với các vấn đề thực tiễn của xã hội đương thời, giải quyết những vấn đề bức xúc của thực tiễn và được thực tiễn kiểm nghiệm, đúc kết Do đó, thể chế chính trị Anh thường ăn sâu, bén rễ vào đời sống xã hội chứ không phải là những yếu tố sao chép từ bên ngoài, tồn tại một cách hình thức Từ những thiết chế nhà nước mang tính quyền lực thực sự như Nghị viện, Thủ tướng và Nội các đến những thiết chế nhà nước mang tính hình thức như Hoàng đế trong hình thức chính thể quân chủ đại nghị, Tổng thống trong hình thức chính thể cộng hòa đại nghị và cộng hòa tổng thống người ta đều tìm thấy khuôn mẫu trong lịch sử chính trị Anh quốc Những thiết chế nhà nước hiện đại sau này có thể được giữ nguyên, hoặc được sao chép một cách sáng tạo từ những định chế đã tồn tại từ trước Tất cả những vấn

đề này đã làm cho lịch sử xã hội và chính trị Anh quốc trở thành nguồn tư liệu hết sức ý nghĩa trong việc nghiên cứu nguồn gốc, sự hình thành, cũng như vấn đề tổ chức hoạt động và vai trò của mỗi thiết chế nhà nước trong khoa học pháp lý hiện đại Có thể nói, lịch sử chính trị Anh quốc khơi dòng cho các thiết chế nhà nước hiện đại và có lẽ cũng không qua lời khi cho rằng hiểu được chính thể của Vương quốc Anh về cơ bản là có thể hiểu được mọi chính thể đang tồn tại ở các nước tư bản hiện nay Chính vì thế, khi nghiên cứu Luật Hiến pháp và Chính trị học mà không biết đến chế độ Anh cũng như nghiên cứu kinh tế mà không biết đến lý thuyết của J.M.Keynes [4-tr.393] Tại trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, mặc dù môn học Luật Hiến pháp nước ngoài được xem là môn học chuyên ngành của sinh viên khoa Luật hành chính nhưng các công trình nghiên cứu khoa học cũng

như các khóa luận tốt nghiệp của sinh viên về Luật Hiến pháp nước ngoài nói chung

và Luật Hiến pháp của Vương quốc Anh nói riêng rất hạn chế

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu Luật Hiến pháp Vương quốc Anh còn đặt ra nhiều ý nghĩa đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, nhất là trong thời

điểm Việt Nam đang tăng cường việc “ phát huy dân chủ, hoàn thiện, nâng cao

hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của Quốc hội, Chính phủ, chính quyền địa phương, đẩy mạnh cải cách hành chính và cải cách tư pháp” (Nghị quyết Đại

hội XI của Đảng) Để thực hiện được điều này chúng ta cần phải chắt lọc và tiếp thu những tinh hoa pháp lý trong tổ chức thực hiện quyền lực của Vương quốc Anh để vận dụng một cách thích hợp vào Việt Nam đặc biệt trong bối cảnh hội nhập của đất nước hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên đây, tác giả đã chọn đề tài “Nét đặc trưng trong cơ

chế tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước ở Vương quốc Anh” làm đề tài khóa

luận tốt nghiệp cử nhân luật cho mình

- Tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước là một phạm trù hết sức rộng lớn Trong phạm vi nghiên cứu của một đề tài khóa luận tốt nghiệp, tác giả chỉ tập trung phân tích mối quan hệ của các cơ quan quyền lực nhà nước ở trung ương Với việc trình bày khái quát và cô đọng nhất những vấn đề tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Vương quốc Anh với những thiết chế cơ bản, từ đó làm sáng tỏ những nét đặc trưng trong cách thức tổ chức thực hiện quyền lực của đảo quốc sương mù này Nét đặc trưng ấy là những nét riêng tạo nên sự khác biệt căn bản trong việc tổ chức thực hiện quyền lực của nhà nước Anh với các quốc gia khác

- Để nghiên cứu đề tài này, tác giả đã sử dụng các phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin về nhà nước và pháp luật, cũng như các phương pháp

khác để giải quyết vấn đề được đặt ra trong khóa luận như: phương pháp so sánh, phương pháp phân tích, phương pháp chứng minh…

- Để thực hiện được mục đích nêu trên, ngoài phần lời nói đầu và phần kết luận, đề tài này được trình bày thành hai chương:

 Chương 1: Tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước Anh thông qua

những thiết chế cơ bản

 Chương 2: Những nét đặc trưng trong cơ chế tổ chức và thực hiện

quyền lực ở Vương quốc Anh

CHƯƠNG 1: TỔ CHỨC THỰC HIỆN QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC Ở VƯƠNG QUỐC ANH TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY THÔNG QUA NHỮNG THIẾT CHẾ CƠ BẢN

1.1 SỰ THÀNH LẬP VÀ PHÁT TRIỂN NHÀ NƯỚC QUÂN CHỦ ĐẠI NGHỊ ANH

1.1.1 SỰ THÀNH LẬP NHÀ NƯỚC QUÂN CHỦ ĐẠI NGHỊ ANH

Vào năm 1603 Nữ hoàng Elizabeth chết do không có con nối ngôi nên đã chấm dứt thời kỳ thống trị của vương triều Tudo Người kế vị là Giêm I mở đầu cho triều đại Stuart Giêm I tuyên bố rằng vương quyền của vua là do thượng đế ban tặng Ngoài

tô thuế nhà vua không còn một khoản thu nào khác để bù đắp sự ăn tiêu phung phí, nên cung đình luôn rơi vào tình trạng túng quẫn Chính vì thế, nhà vua đã tăng cường hàng rào thuế quan và chính sách thuế khóa hết sức nặng nề Điều đó đã kìm hãm sự phát triển kinh tế cũng như gia tăng mâu thuẫn giữa giai cấp phong kiến và

tư sản Bên cạnh đó, những trang trại chăn nuôi cừu vô cùng phát triển, điều này đã làm cho cuộc sống của nông dân thêm túng quẫn vì không có đất để canh tác Như vậy, đã dẫn đến mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ, quý tộc phong kiến và ngay

cả với nhà vua Khi lên ngôi thì Giêm I và sau đó là Saclơ I đã phục hồi toàn bộ tính chất chuyên chế của chế độ phong kiến nhà vua đã nhiều lần giải tán Nghị viện Điều này đã đụng chạm đến xu hướng cải cách của quý tộc, trí thức đương thời bởi

lẽ Hoàng đế Giêm Stuart cho rằng chỉ có ngài mới quyền ban ơn hay không mà thôi

đối với “các quyền của Nghị viện” Điều này dẫn đến mâu thuẫn giữa giới quý tộc,

trí thức và với nhà vua, đây cũng là mâu thuẫn cơ bản nhất

Song song đó, những dấu hiệu của cuộc cách mạng xuất hiện khắp nơi – trong các

cuộc bạo loạn của nông dân, các cuộc “mất trật tự” của công nhân, trong sự phản

kháng thẳng thừng đối với ngày nộp thuế, trong hoạt động đủ kiểu của các giáo phái đòi từ bỏ nhà thờ chính thống Mâu thuẫn cơ bản giữa nhà vua đối với thế lực tư

sản, quý tộc mới xoay quanh vấn đề tài chính vì cần tiền cho cuộc chiến tranh ở Xcôtlen, Ailen và cho việc phung phí của triều đình, nhà vua liên tục triệu tập các cuộc họp Nghị viện nhằm thông qua đạo luật thuế và tăng thuế Nhưng nhà vua đã vấp phải sự phản đối gay gắt của giai cấp tư sản và tầng lớp quý tộc mới, họ đã từ chối đóng thuế Mặt khác, cuộc khởi nghĩa của nông dân ở Xcôtlen, Ailen thành công đã thổi bùng ngọn lửa cách mạng tư sản ở Anh Với hàng loạt những mâu thuẫn tồn tại trong lòng xã hội phong kiến Anh lúc bấy giờ cùng với tình thế cách mạng chín muồi tạo điều kiện thuận lợi cho cách mạng tư sản Anh bùng nổ

Giai đoạn 1 của cách mạng bắt đầu bằng việc Saclơ I chính thức tuyên chiến với lực lượng cách mạng (22/08/1642) và kết thúc vào năm 1649 khi Saclơ lên đoạn đầu đài

và chính thể cộng hòa nghị viện Anh được chính thức thành lập

Giai đoạn 2 (1650 – 1689): Giai đoạn 1 của cuộc cách mạng tư sản kết thúc thì chính quyền mới thuộc về liên minh cầm quyền giữa tư sản và tầng lớp quý tộc mới Một mặt, ban hành chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho công nghiệp tư bản chủ nghĩa phát triển, mặt khác không cải thiện điều kiện lao động của quần chúng nhân dân, không thực hiện cải cách ruộng đất Trái lại, chúng còn tăng cường cướp bóc đất đai, khiến cuộc sống của nông dân thêm bần cùng phải sang nước khác Năm

1653 nền bảo hộ độc tài Crôm Ôoen được thiết lập Tuy nhiên, nền bảo hộ độc tài của Crôm Ôoen vẫn không cứu được chính quyền tư sản thoát khỏi tình trạng sa sút nghiêm trọng Năm 1660 sự phục hồi dòng Stuart đã được thực hiện và Saclơ II đang lưu vong ở nước ngoài được mời về nước lên ngôi vua Nhưng Saclơ đã luôn

hi vọng vào việc trở lại những trật tự trước cách mạng Trước những chính sách phản động của triều đại Stuart, những đại biểu của tư sản và quý tộc mới trong hai đảng Whigs và Tories hợp tác với nhau, tìm cách lật đổ nền thống trị của Giêm II,

và tìm một vị quân vương dễ sai khiến hơn Đó chính là Vinhem Orănggiơ Tháng

11 năm 1688, được sự chỉ đạo và ủng hộ của giai cấp tư sản, Vinhem dẫn đội quân

về Luân Đôn lật đổ Giêm II và lên ngai vàng, lấy danh hiệu là Vinhem III Như vậy, cuộc cách mạng tư sản Anh kết thúc bằng việc thành lập nền quân chủ đại nghị Anh

1689

 Quá trình củng cố nền quân chủ đại nghị Anh: để đảm bảo chắc chắn

địa vị và quyền lợi của giai cấp tư sản và quý tộc mới Chính vì thế vừa khi mới lên ngôi vào năm 1689 thì nhà vua đã buộc phải ký một văn kiện mà sau này trở thành cơ sở pháp lý cho nền quân chủ đại nghị Văn kiện này thể hiện sự thỏa

hiệp giữa nhà vua với giai cấp thống trị Anh và được biết đến với tên gọi “Đạo

luật về quyền hành” - đây là đạo luật chấm dứt sự tồn tại hình thức chính thể

cộng hòa nghị viện và thay thế bằng chính thể quân chủ đại nghị Nội dung chủ yếu của đạo luật này là đề cao vai trò tuyệt đối của Nghị viện – quyền lực nhà nước tập trung vào Nghị viện với hai viện – mọi đạo luật và thứ thuế đều do Nghị viện ban bố - không ai ngoài Nghị viện có quyền chấm dứt một đạo luật – ngôi vua được giữ lại nhưng nhà vua trị vì nhưng không cai trị Điều này có nghĩa là chính Nghị viện chứ không phải vua hay tòa án hoặc bất kỳ thể chế nào khác có quyền lực tối cao trong hệ thống chính trị Anh Tuy nhiên, kết quả này không có nghĩa là nền dân chủ Anh được hình thành, vì Nghị viện lúc đó vẫn bị khống chế bởi giới quý tộc, tầng lớp giàu có và giáo hội Anh [15 - tr.19]

Mặt khác, giai cấp tư sản và quý tộc Anh đã đi đến hàng loạt các thỏa hiệp sau: Giai cấp tư sản chấp nhận để giới quý tộc được bảo lưu những địa vị cho thu nhập chính trong bộ máy nhà nước Những quý tộc điền địa có trách nhiệm trong chính sách của mình không chỉ vì quyền lợi của mình mà còn vì quyền lợi của tư sản Nhưng thực

sự giai cấp tư sản đã buộc đối thủ của mình thông qua những đạo luật hầu như phục

vụ cho lợi ích và phù hợp với yêu cầu của nó Sự thỏa hiệp giữa quý tộc phong kiến với tư sản dù có mâu thuẫn bao nhiêu thì giữa chúng vẫn tiếp tục suốt thế kỷ XVIII

và XIX, và những dấu tích của nó còn thấy rõ trong lịch sử chính trị Anh thế kỷ XX

Đạo luật về quyền hành và những thỏa hiệp của liên minh tư sản và quý tộc bên cạnh việc ngăn chặn mọi khả năng phục hồi của nền quân chủ chuyên chế, trở thành

cơ sở pháp lý và bảo đảm cho sự bền vững của nền quân chủ đại nghị, một trong những nguồn của Hiến pháp không thành văn ở Anh

1.1.2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NHÀ NƯỚC QUÂN CHỦ ĐẠI NGHỊ ANH SAU CÁCH MẠNG TƯ SẢN

 Sự tăng cường vai trò của Nghị viện Anh sau cách mạng tư sản

 Vai trò của Nghị viện Anh sau cách mạng tư sản được đề cao: bởi vì nó

gắn liền với giai cấp tư sản và quý tộc mới trong cuộc đấu tranh chống tập đòan phong kiến phản động Đây là thời kỳ hoàng kim của Nghị viện nước Anh Hạ viện đã bắt đầu mặc cả, đặt điều kiện với vua, biến những lời thỉnh nguyện thành những dự án luật, những đòi hỏi dân có quyền mà nhà vua phải nhượng bộ (Bill

of the Right) Nếu nhà vua không ra sắc luật cho dân được quyền thì Quốc hội sẽ không phê chuẩn dự khoản thuế mà vua dự liệu cho ngân sách Vai trò của Nghị viện còn được tăng cường khi mà Đạo luật về quyền hành được sửa đổi bổ sung với hai văn kiện:

- “Văn kiện ba năm” năm 1694 quy định nhiệm kì của Hạ viện là ba

năm

- “Văn kiện 1701” đặt cơ sở bước đầu hình thành hai nguyên tắc quan

trọng:

Một là, nguyên tắc “chữ ký thứ hai” Theo nguyên tắc này bất cứ văn kiện nào của

nhà vua để có hiệu lực thì phải cần có chữ ký thứ hai Chữ ký này phải thuộc về Thủ tướng Chính phủ hay một bộ trưởng của bộ có liên quan đến văn kiện đang xem xét

Vào năm 1711 nguyên tắc “chữ ký thứ hai” được bổ sung Tuy nhiên, quyền này được sử dụng lần cuối cùng vào thời Hoàng hậu An - na (1707) để bãi bỏ “Dự luật

về công an Xcôtlen” Quyền này về sau không còn được sử dụng nữa

Hai là, nguyên tắc “không thay thế quan tòa” Theo nguyên tắc này, nhà vua được

quyền bổ nhiệm các thẩm phán, nhưng việc thay đổi các quan tòa lại thuộc quyền của Nghị viện Mục đích ban đầu của nó là hạn chế sự chuyên quyền của nhà vua Điều này, hoàn toàn khẳng định rằng các quan tòa phải chấp nhận hoàn toàn các đạo luật được Nghị viện ban hành và không bao giờ được dẫn một luật nào khác hoặc một luật cao hơn

Tóm lại, với những thắng lợi về mặt chính trị của Nghị viện Anh trong cuộc cách mạng tư sản đã được chính thức thừa nhận về mặt pháp lý sau cách mạng Nghị viện thực sự đã chiếm ưu thế hơn hẳn các cơ quan nhà nước khác Bản chất của sự tăng cường vai trò Nghị viện sau cách mạng chính là sự chuyển giao quyền lực của nhà

vua sang Nghị viện Và lúc này câu nói “Nghị viện có quyền làm được tất cả, chỉ trừ

việc biến đàn ông thành đàn bà” đã trở thành một câu ngạn ngữ của người Anh

 Sự thiết lập chế độ Nội các ở Anh

 Khái quát về sự ra đời của Nội các Anh thế kỷ XVII: để cai trị đất nước,

vào khoảng thế kỷ XVI, các Hoàng đế Anh thường triệu tập các bậc quan lại là những thượng thư triều đình, để lấy ý kiến của họ về những vấn đề quan trọng của đất nước Những vị thượng thư này nằm trong Hội đồng tư vấn của nhà vua gồm khoảng 300 thành viên để giúp vua trị nước Đến thế kỷ XVII, một cơ quan được

gọi là “Viện cơ mật” được thiết lập Đây là cơ quan giúp Hoàng đế luận bàn và

quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước Khi các đảng phái chính trị

xuất hiện, Hoàng đế lại đưa vào “Viện cơ mật” các đại diện của đảng chiếm đa số

ghế tại Hạ viện

Vào đầu thế kỷ XVII, dưới thời George I (lên ngôi 1714), đây là Hoàng đế Anh gốc

Đức cho nên không thông thạo Anh ngữ, không mặn mà việc cai trị Do đó, “Viện

cơ mật” đóng vai trò chủ yếu trong việc cai trị đất nước và dần dần Hoàng đế ủy

thác việc cai trị đất nước cho Viện này Sau này “Viện cơ mật” trở thành Nội các,

thượng thư thứ nhất trở thành Thủ tướng Sau các buổi họp, Thủ tướng đến tường trình cho vua những quyết định của Nội các Việc vua không còn tham dự trực tiếp các phiên họp của Hội đồng Nội các, đưa đến sự kiện trên thực tế chỉ có Nội các quyết định, quyền hành của vua chỉ còn là hình thức mà thôi

 Quá trình hình thành nguyên tắc trách nhiệm của Chính phủ trước Nghị viện: như đã trình bày, đến thời George I thì Nội các họp mà không có sự

chủ trì của nhà vua Tuy nhiên, sau mỗi cuộc họp, các bộ trưởng phải tư vấn cho nhà vua các chính sách cai trị, phải trình bày với nhà vua những kế hoạch của mình Và những vấn đề mà bộ trưởng tư vấn, trình bày với vua phải phù hợp với chính sách của đảng phái chính trị chiếm đa số trong Hạ viện, mà Nội các là một

bộ phận Nếu không, Nghị viện có thể bỏ phiếu lật đổ Nội các Rốt cuộc, chính sách của Nội các là chính sách của đảng đa số tại Hạ viện Khi Nội các thay thế quyền hạn của Hoàng đế, Nghị viện có khi còn dọa rằng sẽ truy tố một vài vị bộ trưởng nếu như ông ta bất đồng chính kiến với Nghị viện Điều này có nghĩa là Nghị viện có thể truy tố một bộ trưởng ngay cả khi ông ta không phạm một tội hình sự nào cả Để tránh những chế tài xảy ra, các bộ trưởng xin từ chức nếu bất đồng quan điểm với Nghị viện Như vậy, ở Anh, trách nhiệm chính trị của Chính phủ trước Nghị viện được hình thành từ trách nhiệm hình sự

Tuy nhiên, trong cuộc đấu tranh với Hạ viện, Chính phủ đã không hoàn toàn bị khống chế, đây là một quyền đối trọng với nguyên tắc trên Bằng những yêu cầu từ chức nó có thể phản bác lại lệnh của nhà vua về việc giải tán Nghị viện và tiến hành bầu cử mới Nếu thắng lợi trong các cuộc bầu cử Chính phủ sẽ ở lại, còn ngược lại

nó sẽ nhường chỗ cho các đối thủ của mình Tuy nhiên cả Chính phủ và Nghị viện đều nhận thấy được sự thận trọng khi giải tán lẫn nhau, và học được những biện pháp phòng ngừa Rõ ràng, các cuộc bầu cử trước thời hạn không phải lúc nào cũng mang lại kết quả như mong muốn và luôn ẩn chứa đầy sự mạo hiểm Như vậy,

nguyên tắc trách nhiệm của Chính phủ trước Nghị viện được hình thành trong thực

tế Ngày nay, trong khoa học pháp lý, nước Anh là nơi được xem là nơi khai sinh ra nguyên tắc này

 Sự tăng cường vai trò của Chính phủ Anh: ở nước Anh trong thế kỷ

XIX đã diễn ra các cuộc cải cách chế độ bầu cử Việc mở rộng quyền bầu cử đã diễn ra việc dân chủ hóa trong đời sống chính trị Anh Sự thắng lợi của Hạ viện trước Thượng viện ở mức khái quát hơn là chiến thắng của Chính phủ trước Nghị viện Bởi vì, đảng nào chiếm đa số trong Hạ viện sẽ đứng ra thành lập Chính phủ, dung túng cho hoạt động của Chính phủ Chính phủ hoàn toàn có thể yên tâm rằng bất kỳ một dự luật nào được họ đưa ra hoặc bất kỳ một chính sách mà họ tiến hành đều nhận được sự đồng thuận tối thượng trong Hạ viện Như vậy, với sự

tăng cường vai trò của Chính phủ đã biến câu ngạn ngữ một thời “Nghị viện có

thể làm được tất cả, trừ việc biến đàn ông thành đàn bà” đã trở thành quá vãng

 Quá trình dân chủ hóa Hạ viện Anh và sự thắng thế của Hạ viện trước

Thượng viện

 Quá trình dân chủ hóa Hạ viện Anh được tiến hành thông qua cải cách

chế độ bầu cử:

- Cải cách bầu cử 1832 đã mang lại hai kết quả quan trọng: thứ nhất nó

đã phân chia lại ghế trong Hạ viện, mặc dù sự đại diện tại Hạ viện chưa ấn định theo tỷ lệ nhân dân, nhưng các vùng đông dân đã được nhiều ghế hơn Thứ hai, ấn định một quy chế duy nhất về bầu cử cho các vùng và mở rộng phạm vi bầu cử cho các vị điền chủ trong các quận Đạo luật bầu cử 1832 đã làm gia tăng số lượng cử tri thêm nửa triệu người (gia tăng gần gấp đôi số cử tri)

- Cải cách chế độ bầu cử 1867: với lần cải cách này thì số lượng cử tri lại tiếp tục gia tăng thêm một triệu người nữa Năm 1872 ở Anh đã tiến hành bỏ phiếu kín

- Cải cách chế độ bầu cử 1884: ngoài việc mở rộng quyền bầu cử ở các vùng, cải cách bầu cử này đã lập ra các khu vực bầu cử Mỗi khu vực lựa chọn một đại biểu Mãi đến tận thế kỷ XX thì phụ nữ Anh mới có quyền bầu

cử như nam giới

Như vậy, ở nước Anh thông qua các cuộc cải cách bầu cử đã làm thay đổi một cách

cơ bản tỷ lệ đại diện trong Hạ viện Nó không chỉ bao gồm những điền chủ danh tiếng, những người thân tính của họ mà còn có thêm các vị đại diện của các cử tri thuộc tầng lớp trung lưu Hơn nữa, với những cuộc cải cách bầu cử, đã làm gia tăng một cách đáng kể số lượng cử tri Rõ ràng, các cuộc cải cách chế độ bầu cử đã thúc đẩy quá trình dân chủ hóa Hạ nghị viện Anh

 Sự thắng thế của Hạ viện trước Thượng viện Anh: đầu thế kỷ XX,

thành phần của Hạ viện Anh có nhiều thay đổi thông qua các cuộc cải cách bầu cử như đã trình bày cũng như tiềm lực kinh tế ngày càng lớn mạnh nên ngày càng nhiều thượng nghị sĩ xuất thân từ tư sản Tuy nhiên các thượng nghị sĩ về cơ bản vẫn là người của phái Tori và chuẩn theo chiến thuật truyền thống: khi chính

quyền nằm trong tay phái bảo thủ thì các thượng nghị sĩ “ngủ gật”, uể oải, song

không dễ dàng cho qua những dự luật của những người bạn mình Một khi phái

Tự do lên cầm quyền thì các thượng nghị sĩ sôi nổi hẳn lên, song các dự luật không nhích khỏi chỗ, thậm chí còn đổ vỡ (vào năm 1906 – 5 lần, năm 1908 – 1 lần) Dẫu vậy, nguyên tắc chung vẫn được giữ lại, theo đó: tài chính thuộc thẩm quyền của Hạ viện Song, các thượng nghị sĩ đã vi phạm nó vào năm 1909 khi Chính phủ của đảng Tự do đã đưa ra dự luật về việc tăng phần nào thuế đất cho thuê Thượng viện đã đi quá xa tới mức bác bỏ ngân sách mà Hạ viện đã thông

qua Do bị kích động bởi hoàn cảnh, đảng Tự do đã quyết định đòn trả đũa Họ đã kêu gọi cử tri và chiến thắng trong bầu cử cuối năm 1910 Họ đã thành công khi buộc George V trong việc cử số lượng các thượng nghị sĩ mới mà cần thiết để thay đổi thành phần của Thượng viện [16-tr.79] Trước nguy cơ này, Thượng viện phải lùi bước bằng việc ra đời văn kiện Luật về Nghị viện năm 1911 và văn kiện này đã xác định:

- Mọi dự luật mà Hạ viện cho là hợp với tình hình “tài chính” thì được

nhà vua trình ký không cần qua Thượng viện

- Mọi dự luật bị Thượng viện bác bỏ sẽ được đưa về Hạ viện để bỏ phiếu lại Nếu được thông qua và lại bị bác bỏ thì luật đó sẽ được bỏ phiếu lại lần thứ ba (lần cuối cùng) Nếu được Hạ viện thông qua lần thứ ba (trong vòng hai năm) nó sẽ được đệ trình lên nhà vua ký mà không cần thông qua Thượng viện

Tóm lại, theo đạo luật 1911 thì các dự luật về tài chính trở thành luật trong thời hạn

30 ngày (kể từ ngày được Hạ viện thông qua) Đối với các dự luật khác (trừ luật gia tăng nhiệm kỳ của Nghị viện) thì Thượng viện có thể trì hoãn biểu quyết trong thời hạn hai năm (đạo luật 1949 đã giảm thời hạn trên xuống còn một năm) Rõ ràng việc cải cách Thượng viện được coi là thắng lợi của Hạ viện Sự thắng thế này cũng thể hiện xu hướng dân chủ hóa đang dần được hình thành ở Anh bởi lẽ Hạ viện được bầu ra bởi dân chúng còn Thượng viện được thiết lập trên cơ sở dòng dõi

1.2 TỔ CHỨC THỰC HIỆN QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC Ở VƯƠNG QUỐC ANH TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY THÔNG QUA NHỮNG THIẾT CHẾ

CƠ BẢN

1.2.1 HOÀNG ĐẾ VƯƠNG QUỐC ANH

Theo quy định của pháp luật hiện hành, nguyên thủ quốc gia của Vương quốc Anh

là Hoàng đế Thủ tục lên ngôi Hoàng đế được quy định trong Luật kế vị 1701: Hoàng đế nước Anh được hình thành theo hình thức cha truyền con nối, thừa kế thế tập Hoàng đế có thể truyền ngôi cho con trai, nếu không có con trai thì truyền cho con gái Người lên ngôi Hoàng đế phải là người nghiêm túc, trong sạch theo nếp

sống “khuôn vàng, thước ngọc” của lễ giáo phong kiến: không được kết hôn hai lần,

không được ngoại tình….Hoàng đế phải là người theo quốc giáo nước Anh (nước Anh theo giáo phái Tin lành), phải làm lễ đăng quang và được chủ giáo hội Anh trao vương miện

Ở nước Anh, từ ngày 06/02/1952, Elizabeth II được vua cha Geogre VI truyền ngôi

vị và Bà chính thức trở thành Nữ hoàng Anh quốc Từ đó đến nay, Elizabeth II là nguyên thủ quốc gia nước Anh, tiêu biểu cho sự thống nhất đất nước và được nhân dân mến mộ Vào ngày 12/05/2011 đánh dấu cột mốc quan trọng bởi Bà đã đi vào

sử sách nước Anh với tư cách là vị quốc vương thứ hai có thời gian trị vì lâu nhất-59 năm

 Các nét đặc trưng của Hoàng đế Vương quốc Anh:

 Hoàng đế Anh là một thiết chế nhà nước không có thực quyền Chức

năng của Hoàng đế chỉ nặng về vai trò tượng trưng Mọi hoạt động của Hoàng

đế chỉ nhằm vào mục đích chính thức hóa về mặt nhà nước các hoạt động đã rồi của Nghị viện, của Chính phủ Với thông lệ, đã hình thành một tập tục

“nhà vua không bao giờ làm sai” Hoàng đế không phải chịu trách nhiệm

trước bất cứ vấn đề gì và tuyệt đối vô trách nhiệm Do đó, nhà vua không bao

giờ làm sai Nói như vậy nhà vua không phải không bao giờ làm sai mà trái lại nhà vua không làm được điều gì cả, dù sai hay đúng Mặt khác, nếu như Hoàng đế có khi làm sai điều gì thì Nội các phải gánh hết trách nhiệm cho những hành vi đó Bởi lẽ, mọi hoạt động của Hoàng đế đều có sự bảo đảm từ phía cơ quan hành pháp Trong thực tế, bất cứ bài diễn văn nào mà Anh hoàng đọc, cũng do Thủ tướng Anh viết từng câu, đánh từng dấu phẩy Nếu bài diễn văn đó bị dư luận chỉ trích, thì người hứng chịu hậu quả không phải

là Anh hoàng, mà là Thủ tướng, người đã thực sự soạn thảo ra nó [4-tr.399]

Bên cạnh đó, sự bảo đảm còn được thể hiện bằng chữ ký “phó thự” kèm theo

của các vị bộ trưởng hoặc Thủ tướng Chính chữ ký phó thự này là bằng chúng bảo đảm sự thực thi của các văn bản được Hoàng đế ban hành Nói một cách khác hơn, mọi quyết định của nguyên thủ quốc gia - Hoàng đế - chỉ có hiệu lực khi có chữ ký kèm theo của các vị hàm bộ trưởng Mọi hoạt động của Hoàng đế đều có sự đồng ý hoặc do nhu cầu thúc ép của các vị bộ trưởng hay người đứng đầu bộ máy hành pháp Điều này phản ánh đúng câu ngạn ngữ

“nhà vua trị vì nhưng không cai trị”

Một số quyền hạn của Hoàng đế Anh dù có được thừa nhận về mặt pháp lý nhưng đã không còn thực thi trên thực tế Ví dụ: Hoàng đế có quyền phủ quyết các đạo luật mà Nghị viện đã thông qua, nhằm hạn chế khả năng lạm quyền của Nghị viện, và của cả Chính phủ Hoàng đế có quyền bổ nhiệm Thủ tướng Chính phủ, tuy nhiên, Hoàng đế không thể bổ nhiệm ai khác ngoài thủ lĩnh của đảng chiếm đa số trong Nghị viện Hoàng đế có quyền triệu tập các khóa họp của Nghị viện, khai mạc

kỳ họp Nghị viện, quyền triệu tập các phiên họp bất thường của Nghị viện để giải quyết các công việc cấp bách Nhà vua còn có quyền giải tán Nghị viện Về mặt pháp lý Hoàng đế ký sắc lệnh giải tán nhưng nhà vua lại không có chút sáng quyền thực sự nào trong quyết nghị nói trên, mà nó thuộc về thẩm quyền của Thủ tướng

Trên lý thuyết, nhà vua, có thể không chấp nhận quyền giải tán Nghị viện, nhưng hơn 100 năm nay, nhà vua không làm như vậy Nhà vua cũng có thể sử dụng quyền giải tán Nội các nếu như chính sách của Nội các không được đa số tại Hạ viện chấp thuận Thế nhưng, Hoàng đế đã không sử dụng quyền này trên 150 năm nay…[12-tr.51] Nhà vua còn có thể đàm phán, ký kết các hiệp ước song phương hay đa phương theo đề nghị của Chính phủ, phê chuẩn các hiệp ước quốc tế đã được Chính phủ ký kết Rõ ràng đối với một số quyền hạn quan trọng do Hoàng đế quyết định trên thực tế, đã từ lâu không còn được áp dụng Trong khi đó, nhà vua không thể khước từ, không thể làm khác so với quyền yêu cầu của Thủ tướng, sáng quyền là của Thủ tướng Đây cũng chính là truyền thống trong sinh hoạt chính trị của Anh Bởi vua là hiện thân cho quân chủ, ngài có nghĩa vụ giữ gìn thể chế và đó không vượt khỏi bổn phận của ngài Trong hơn một nửa thế kỷ trị vì trên Vương quốc Anh (kể từ năm 1952), Nữ hoàng Elizabeth II là tượng trưng cho sự liên tục của quyền hành pháp, Bà đã cộng tác thường xuyên với khoảng 10 vị Thủ tướng và trở thành một nhân vật quan trọng, có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực đối nội và đối ngoại Theo thông lệ thì Hoàng đế và Thủ tướng sẽ tiến hành các buổi đàm thoại riêng vào thứ ba hàng tuần vào lúc 17h30 Những thảo luận về các vấn đề chính sự của đất

nước được Nữ hoàng Elizabeth II cất giữ trong “những hộp đỏ” và được Bà nghiên

cứu trước mỗi cuộc hẹn với Thủ tướng

Bên cạnh đó, Hoàng đế Anh còn trung lập về mặt chính trị Đại diện cho nhân dân nhà vua đã chính thức thừa nhận sự tồn tại của các đảng phái chính trị Do đó, nhà vua cần có thái độ trung lập về mặt chính trị1 Với thái độ này thì đảng chiếm đa số hay thiểu số trong Hạ viện Anh đều là Hoàng gia Anh Cũng chính vì trung lập về

1

Nữ hoàng Elizabeth II viết: “Theo thói quen, từ khi tôi trị vì, tôi luôn giữ quan điểm chính trị trung lập, trái hẳn với cha tôi, ông không ngần ngại đả kích Chính phủ Vì vậy, tôi chỉ đưa ra nhận định cá nhân khi Thủ tướng thực sự cần đến nó”

mặt chính trị của Hoàng đế Anh cũng góp phần giải thích vì sao ở nước Anh có lúc nhân dân không ủng hộ Chính phủ nhưng lại rất ủng hộ Hoàng đế

 Hoàng đế có vai trò rất lớn trong đời sống tinh thần của người dân Anh:

- Hoàng đế Anh tượng trưng cho sự thống nhất và vĩnh cửu quốc gia, đại diện cho xứ sở và các định chế đáng quý, là trung tâm điểm của lòng yêu nước Chính vì thế, nhà vua không phải không có chút thực quyền nào hay không đóng vai trò gì trong nền chính trị của đất nước Trước hết sự tồn tại của một vị nguyên thủ đứng trên mọi thiết chế khác, trên cả mọi giai cấp, đảng phái

sẽ tượng trưng cho sự đoàn kết dân tộc, hạn chế khả năng chia rẽ sự đoàn kết trong xã hội, bảo đảm sự thống nhất cho quyền lực nhà nước, cho sự ổn định chính trị - xã hội của quốc gia Chính cơ chế nguyên thủ cơ bản không nắm thực quyền và giữ chức vụ suốt đời sẽ hạn chế khả năng tranh giành quyền lực tới mức độ thủ tiêu dân chủ, thay đổi chế độ hiện hành gây bất ổn, bảo đảm cho nguyên thủ đưa ra các quyết định vô tư, khách quan, giải quyết các mâu thuẫn của các nhánh chính quyền, bảo vệ Hiến pháp, bảo vệ quyền tự do công dân Trong trường hợp đất nước bị xâm lược hay mất ổn định nghiêm trọng, nhà vua

sử dụng các quyền đặc biệt của mình để động viên toàn dân chống kẻ thù hay duy trì sự ổn định của đất nước [21-tr.70] Chính vì thế, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của Hoàng đế khi đất nước xảy ra những biến động chính trị Khi

Tổ quốc bình yên, thì Hoàng đế sẽ lui về hậu trường chính trị Việc quản lý đất nước lại giao cho Nội các – đứng đầu là Thủ tướng

- Hoàng đế Anh là sợi dây liên lạc giữa Anh quốc với các nước từng là thuộc địa trước đây của Anh Hiện nay, Nữ hoàng Elizabeth II không chỉ

là nguyên thủ quốc gia của Anh mà còn là nguyên thủ quốc gia của Canada và Ôxtrâylia Mặc dù là quốc gia độc lập, Canada và Ôxtrâylia vẫn duy trì một mối

quan hệ chặt chẽ với nước Anh và trung thành với Nữ hoàng Anh – người về danh nghĩa chính thức cũng là Nữ hoàng của hai nước này Cùng với thời gian, thì mối quan hệ giữa Hoàng gia Anh với các nước Öc, Canada, New Zeland đã trở nên thân thiện Còn Ailen, Nam Mỹ và Pakistan đã bị trôi vào quên lãng nhưng đến năm 1989, Pakistan đã trở về với cội nguồn Rõ ràng, mối quan hệ giữa Hoàng gia Anh và các nước thuộc địa hay các nước thuộc khối Liên hiệp Anh vẫn được duy trì một cách bền vững, điều đó thể hiện lòng tin yêu đối với những gì tốt đẹp đã từng xảy ra trong quá khứ

- Hoàng đế giữ vai trò quan trọng trong việc nối liền giữa quốc gia

và tôn giáo Hoàng đế Anh là lãnh tụ của giáo hội Anh Theo lời tuyên thệ trong

lễ đăng quang, thì Hoàng đế phải có trọng trách giữ để đạo Tin lành cải tổ theo pháp luật Chính Hoàng đế là người bổ nhiệm các chức sắc lớn nhất của giáo hội Anh sau khi hội ý với Thủ tướng và Tổng giám mục Cantobery – vị lãnh tụ trong giáo hội Vua còn là người bảo vệ sự tín ngưỡng Tuy nhiên, đôi lúc quyền lực của Tổng giám mục Cantobery đã lấn át quyền của Nữ hoàng Mặc dù không hoàn toàn tán thành quyết định của Hội nghị tôn giáo diễn ra năm 1992, cho phép phụ nữ làm mục sư với điều kiện phải có sự đồng ý của Chính phủ Nhưng Nữ hoàng Elizabeth II không thể đứng lên chống lại ngài Tổng giám mục Cantobery, người cũng nhất trí với quyết định này Nhưng, lúc cần thiết thì Hoàng đế đã sử dụng những quyền lực của mình để ngăn chặn những sự phô trương quyền lực tối cao của một số vị đứng đầu giáo hội Anh, Nữ hoàng cần phải có những hành động cần thiết2 Với trọng trách duy trì ở Anh một đạo Tin

2

Ví như, những vị đứng đầu giáo hội Anh cho rằng chỉ việc cấm dùng áo đỏ truyền thống Hồng y

là Nữ hoàng không được phê duyệt Chỉ có giới giáo sĩ Westminster, Cantobery và các giám mục mới có thể quyền quy định cho sự phân biệt này Thật ngạc nhiên, họ đã không tuân theo quyết định của Nữ hoàng, Bà đã can thiệp một cách kiên định đối với thái độ thiếu ý thức đó Bởi lẽ dù sao Bà cũng chính là người phong tước cho những người có thẩm quyền hiện nay trên bốn mươi địa phận của Anh quốc Từ bấy giờ họ phải mặc áo đen linh mục theo đúng quy định

lành theo đúng luật pháp, Nữ hoàng phải đứng lên chống lại tất cả những gì xâm phạm đến giáo hội Anh và giữ những quyền lợi ưu đãi cho các giám mục và giáo sĩ

- Hoàng đế Anh thay mặt cho quốc gia và đảng phái chính trị Nhân danh nguyên thủ quốc gia, Hoàng đế dành nhiều thời gian và công lao để đảm đương nhiệm vụ nghi lễ, xuất hiện chính tức tại Nghị viện, tiếp đón thượng khách ngoại quốc và ngoại giao đoàn…Về phương diện xã hội, Hoàng đế và Hoàng gia đã dành nhiều thời gian ủng hộ cho các tổ chức từ thiện, mỹ thuật, văn chương, thể thao, khoa học và mọi hoạt động có giá trị khác của nhân dân Trong thực tế hiện nay, nhà vua tự đặt mình trên các tranh chấp của các đảng phái chính trị và điều này cho phép duy trì vị trí của Hoàng gia trong vương quốc: nhà vua ủy nhiệm, giao phó đặc quyền của mình cho một Thủ tướng để lãnh đạo Nội các, gồm có nhiều bộ trưởng xuất phát từ Nghị viện, chịu trách nhiệm trước Hạ viện nhưng không chịu trách nhiệm trước nhà vua

- Nữ hoàng và Hoàng gia Anh được nhân dân vô cùng mến mộ và tôn kính Tất cả những sự kiện có liên quan đến Hoàng gia như sinh nhật hôn nhân,… đều là những dịp để nhân dân bày tỏ lòng trung thành và ưu ái đối với Hoàng gia Ngày quốc tang của vua George VI, một biển người tập trung trước tòa nhà Westminster Mặt đường được phủ kín bằng tấm thảm đỏ để dây buộc quanh áo quan không chạm xuống đất Nhân dân Anh dành hai phút yên lặng để tưởng nhớ vị Hoàng đế Gần đây nhất vào ngày 29/04/2011, đám cưới của Hoàng tử Wiliam và Kate Middleton đã được diễn ra với sự chứng kiến của gần

ba tỷ người trên thế giới3 Không chỉ thu hút sự chú ý ở những nước trong khối

3

Hãng tin CNN công bố thống kê cho thấy đây sự kiện lớn thứ sáu trên Internet từ trước đến nay, vượt qua cả sự kiện chính trị rất lớn của Mỹ là cuộc bầu cử mang đến cho cường quốc số một thế giới này một Tổng thống da màu đầu tiên trong lịch sử Có đến trên 8.000 ký giả quốc tế có mặt

Thịnh vượng chung hay ở những vương triều quân chủ khác trên thế giới, thông tin về đám cưới của Hoàng gia Anh còn gây nên cơn sốt ở nhiều nước, từ châu

Mỹ như Mehico, Brazil, Mỹ qua đến châu Tại Việt Nam, đám cưới của Hoàng tử Anh và cô gái bình dân Kate cũng được nhiều người quan tâm theo dõi, đặc biệt là giới trẻ Nhiều người dân Anh đã cắm lều dựng trại đêm trước trên con đường đám cưới đi qua để được tận mặt nhìn thấy đôi uyên ương mà họ hâm mộ Tuy nhiên, có một điều đáng khen và làm cho dân chúng được cảm thấy tôn trọng đó chính là việc Anh đã tổ chức một ngày lễ lớn cho hàng vạn người dân đổ ra đường mà không ai có cảm giác bị xua đuổi, ngăn chặn hay hoảng loạn Sau vụ việc ly hôn của Thái tử Charle và Công nương Diana, hay

hàng hoạt những vụ việc bê bối của Hoàng gia, “tuy những vết bùn này làm bẩn

đi hình ảnh của Hoàng gia mà cha tôi và tổ tiên dày công gây dựng, dân tộc Anh đã chứng tỏ một tình cảm sâu sắc và lòng trung thành cao cả” [20-tr 221]

 Sự tồn tại của nền quân chủ Anh được xem là một đặc trưng lớn, nhất

là trong giai đoạn hiện nay, và được đánh giá là một nước dân chủ tư sản điển hình

Nguyên nhân cho sự tồn tại của nền quân chủ Anh là do không đủ sức đánh đổ hoàn toàn giai cấp phong kiến, giai cấp tư sản buộc phải chia sẻ quyền lực nhà nước cho người đại diện của giai cấp phong kiến là Hoàng đế Đây chính là sự thỏa hiệp giai cấp, phản ánh tương quan lực lượng giai cấp trong xã hội Sau này, theo tiến trình lịch sử, cùng với sự khẳng định chỗ đứng của giai cấp tư sản là sự suy tàn của giai cấp phong kiến dẫn đến vai trò ngày càng hình thức của nhà vua Tính hình thức của

Nữ hoàng Anh đã dẫn đến sự kiện: cách đây không lâu một nghị sĩ thuộc Công đảng, ông W.Bern trình lên Nghị viện bản dự luật đề nghị xóa bỏ chế độ quân chủ

trong đám cưới và hình ảnh được đưa trực tiếp lên trang YouTube, nên các chuyên gia truyền

thông cho là “đây là cơ hội thu hút khán giả kỷ lục xem trực tiếp mọi thời đại”

khỏi đời sống chính trị - xã hội nước Anh Lý do mà ông ta đưa ra là Nữ hoàng không những không có quyền lực thực sự trên chính trường nước Anh, mà còn là một người giàu có do sự đóng góp của dân chúng Thế nhưng việc nhận thấy Nữ hoàng vẫn còn vẫn giữ những vai trò quyết định trong xã hội cũng như với đầu óc

“thực dụng hoài cổ” nhân dân Anh vẫn rất mến mộ Nữ hoàng và Hoàng gia Người

Anh tuy rất sùng cổ nhưng không nệ cổ và rất thực tế Mặc dù, không đóng vai trò

gì đáng kể trong chính trị nhưng lại có vai trò rất lớn về mặt tinh thần và đạo đức Đây là sự biểu tượng của sự thống nhất Rõ ràng, không phải Nữ hoàng không có một vai trò gì mà trái lại rất cần thiết trong đời sống chính trị Anh Người Anh với đầu óc thực tế đã nhận thấy được điều này và họ đã thừa nhận sự tồn tại cho nền quân chủ cho đến ngày nay Bên cạnh đó, người Anh rất trung thành với những thiết chế cổ truyền Chế độ phong kiến đã tồn tại qua bao thế kỷ, với những giai đoạn hoàng kim của nó đã khắc sâu trong tâm trí người Anh với hình ảnh một vị quân vương hãy còn rất sống động Không chỉ dừng lại ở đó, Nữ hoàng còn kịp thời có những thay đổi để giữ gìn thể chế4 Như vậy, vai trò của Hoàng đế Anh về mặt tinh thần và đạo đức là giới hạn còn lại cho sự tồn tại của nền quân chủ Anh hiện nay Điều đó có nghĩa là trong tương lai, vai trò của Hoàng đế Anh về mặt tinh thần và đạo đức bị mờ nhạt dần thì cơ sở cho sự tồn tại của nền quân chủ ở Anh cũng mờ nhạt theo5 Sau hết, nền quân chủ làm ba nhiệm vụ trong sinh hoạt chính trị Trước

4

Ví như chi phí tu sửa tòa lâu đài Windsor do bị hỏa hoạn đã dấy lên làn sóng phản đối của dân chúng khi mà họ được thông báo là mọi chi phí phải được dân chúng và mọi tổ chức đóng góp Sau cuộc tranh luận với Thủ tướng, Nữ hoàng đã tuyên bố rằng tất cả chi phí cho việc tu sửa lại lâu đài sẽ do Bà chi trả Hơn nữa, như mọi người dân, Bà quyết định đóng thuế và xóa bỏ những chi phí cá nhân được nhà nước trả đối với tất cả các thành viên trong Hoàng tộc, trừ Hoàng thân Philip và mẹ của Bà Bà cho rằng trong thời điểm kinh tế trì trệ, Nữ hoàng cần phải làm gương cho dân chúng, cúi người trước bão táp để có thể đứng thẳng hơn khi trời quang mây tạnh

5

Trong thời gian qua, dư luận nước Anh cũng đã xôn xao về việc Thái tử Charle William (con của

Nữ hoàng Elizabeth II) muốn tái hôn với một người phụ nữ có chồng Trong lịch sử nước Anh đã từng chứng kiến Edoward III phải nhường ngôi cho Goerge VI để lấy một người phụ nữ quốc tịch

Mỹ đã ly dị chồng Để đối phó với làn sóng chống đối của người dân cũng như để giữ gìn những

hết là nối liền chính quyền với dân chúng, bằng cách làm cho chính quyền huy hoàng cụ thể: Vua là hiện thân cho chính quyền, ngôi vua làm tăng cường sự chính đáng của chính quyền mặc dù không sử dụng chính quyền đó nữa Bên cạnh đó, nền quân chủ là một gương mẫu trên bình diện luân lý, không có thực quyền nên nhà vua không được làm những gì vượt khỏi khuôn khổ đạo đức, vua phải đứng trên mọi chỉ trích, đời sống của Hoàng tộc phải gây được niềm kính trọng và tiêu biểu cho những giá trị luân lý mà xã hội Anh tôn trọng Và cuối cùng vua chỉ có nhiệm vụ đại diện cho quyền lực của nhân dân cũng như trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước và cũng chính vì thế Hoàng gia sẽ không bao giờ bị chỉ trích

Tóm lại, lòng trung thành của nhân dân Anh đối với Hoàng đế là rất mạnh mẽ, bởi

lẽ trong lúc Nội các tượng trưng cho uy quyền thì Hoàng đế lại tượng trưng cho sự chính đáng của chính quyền Cuộc hôn nhân của Hoàng tử William và Kate Middeton xuất phát từ tình yêu, góp phần làm cho Hoàng gia thêm phần rực rỡ Tại sao Hoàng gia Anh lại được người dân yêu mến đến như vậy Nhà phân tích

Rodney Barner thuộc Đại học Kinh tế London đưa ra câu trả lời rất thú vị: Vì

Hoàng gia không làm gì cả Nữ hoàng Anh không can thiệp vào công việc của Chính phủ Bà chỉ tham dự cắt băng khánh thành, nói chuyện với mọi người Bà là biểu tượng nhân văn của đất nước Lịch sử đã chứng minh, Hoàng gia càng ít tham gia chuyện nhà nước, thì càng được người dân yêu mến Theo một thăm dò vừa

được công bố, có đến 75% người dân Anh ủng hộ chế độ quân chủ hiện hành, chỉ có 18% là muốn tiến hành bầu cử người đứng đầu nhà nước Đa số người Anh xem chế

truyền thống của nhà nước quân chủ thì Camila Parker-Bowles (người tái hôn với Thái tử Charle) vẫn chỉ là một thường dân lấy người có dòng máu Hoàng tộc, tuy vậy được phong tước là bà công tước vùng Cornouailles Trong trường hợp Thái tử Charle lên ngôi, thì bà sẽ được phong làm công nương của Hoàng gia chứ không bao giờ được gọi là Hoàng hậu Đám cưới không được quay truyền hình và không được tổ chức hoàng tráng, đó chỉ là buổi lễ mang tính chất riêng tư, và không được tổ chức theo nghi lễ tôn giáo chỉ được tổ chức như một đám cưới hành chính mà thôi Như vậy, với hành động này vẫn đảm bảo được sự kính trọng từ phía nhân dân và giữ vững những giá trị luân lý tiêu biểu được nhân dân Anh tôn trọng

độ quân chủ là một thể chế góp phần vào sự đoàn kết và tô điểm cho hình ảnh của nước Anh trên thế giới

1.2.2 NGHỊ VIỆN VƯƠNG QUỐC ANH

 Cơ cấu tổ chức của Viện Bình dân ( The House of Commons)

Viện bình dân đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong Nghị viện Anh Bởi vậy, thuật

ngữ “Nghị viện” đôi khi dùng để biểu thị cho Viện này Các Nghị sĩ của Hạ viện do

nhân dân trực tiếp bầu ra trong cuộc bầu cử phổ thông đầu phiếu, mỗi Nghị sĩ đại diện cho một đơn vị bầu cử theo địa lý, nhiệm kỳ là năm năm, ngoại trừ việc Hạ viện có thể bị giải tán trước thời hạn Các nhà quý tộc không có quyền tranh cử vào

Hạ viện Số thành viên của Hạ viện không cố định mà thay đổi theo sự gia tăng dân

số Trước năm 1992, số thành viên của Viện là 650 hiện nay số thành viên của Viện

là 659 Điều kiện để được đi bầu cử Hạ viện phải là công dân Anh từ 28 tuổi trở lên, không bị mất trí, không bị phạt tù, không phải là Thượng nghị sĩ Điều kiện để được ứng cử làm Hạ nghị sĩ là phải có quyền bầu cử, đủ 21 tuổi trở lên, phải nộp

500 bảng Anh Ngoài ra, quân nhân, cảnh sát, thẩm phán, Thượng nghị sĩ cũng không được ứng cử Hạ nghị sĩ Đối với bầu cử Hạ viện, ở Anh áp dụng chế độ bầu

cử theo đa số tương đối (để đắc cử chỉ cần thu được nhiều phiếu hơn)

Chủ tịch Hạ viện (Speaker): Chủ tịch Viện do Viện bầu ra trong số các thành viên của Viện với sự đồng ý của nhà vua, theo nhiệm kỳ của Viện Thông thường Chủ tịch Viện là một trong số những người lãnh đạo đảng cầm quyền Nhiệm vụ cơ bản của Chủ tịch Viện là đại diện cho Viện bình dân trong quan hệ với nhà vua, Chính phủ, và các thiết chế nhà nước khác cũng như quan hệ đối ngoại của Viện, lãnh đạo hoạt động Viện

Các ủy ban của Viện Bình dân: để thực hiện tốt chức năng của mình Viện thành lập

ra các ủy ban, mỗi ủy ban phụ trách một vấn đề hay lĩnh vực nhất định Viện có hai loại ủy ban: Ủy ban thường trực (Standing Committee) và Ủy ban lâm thời

(Temporary Committee) Ủy ban thường trực lại được chia thành ba loại: Ủy ban Toàn vẹn, Ủy ban chuyên môn và Ủy ban không chuyên môn [1-tr.125] Ủy ban lâm thời do Viện quyết định thành lập để đảm nhận một số vấn đề nhất định

Chủ tịch ủy ban do Chủ tịch Viện bổ nhiệm Thành viên của ủy ban không thể đồng thời là thành viên của Chính phủ Thành viên Chính phủ được quyền tham gia các cuộc họp của ủy ban nhưng không có quyền phát biểu ý kiến và biểu quyết

 Cơ cấu tổ chức của Thượng Viện (The House of Lords)

Thượng Nghị viện Anh là Thượng viện duy nhất trên thế giới có số lượng đông đảo thành viên và có phương pháp thành lập không giống bất cứ Thượng viện của nước nào Số lượng thành viên của Viện không cố định mà thay đổi theo thời gian Thành phần chủ yếu của Thượng viện là các quý tộc thế tập, quý tộc không thế tập được phong tước vì có công với đất nước, các tổng giám mục và giám mục địa phận thuộc giáo hội Anh, các thẩm phán tòa án tối cao thường được gọi là các nghị sĩ luật Năm

1994, Thượng viện có 1.194 người theo tỷ lệ các thành phần kể trên là: 773 – 374 –

26 – 216 Đến tháng 1 – 2001, sau một sự cắt giảm lớn về số lượng các quý tộc kế truyền, Thượng viện chỉ gồm 709 thượng nghị sĩ, trong đó có 91 quý tộc thừa kế,

522 quý tộc suốt đời, 2 tổng giám mục và 24 giám mục giáo hội Anh Tuy số lượng khá đông, nhưng đa số các thượng nghị sĩ không tích cực hoạt động, chỉ có trên 100

vị thường xuyên tham dự các phiên họp của Thượng viện Chính vì thế, trong cuộc tranh luận cho tiến trình tranh cử vào chức vụ Thủ tướng, nguyên Thủ tướng Gordon Brown tuyên bố nhất trí với lãnh đạo đảng Dân chủ tự do về tính cấp thiết của cải cách và bày tỏ mong muốn cắt giảm một nửa quy mô Thượng viện

6

Trong chiến dịch vận động tranh cử ở Anh năm 1996, Thủ tướng Anh Tony Blair hứa sẽ tiến hành cải cách Thượng viện Anh bằng các phế truất những thượng nghị sĩ là các nhà quý tộc kế truyền Đến tháng 11/2009 thì dự luật về sự cải cách này đã được Hạ viện thông qua Theo đó, số thành viên của Thượng viện chỉ còn lại 500 người

Chủ tịch Thượng viện là thành viên Chính phủ do Nữ hoàng bổ nhiệm theo đề nghị của Thủ tướng, nhiệm kỳ năm năm

Giúp việc cho Chủ tịch là 2 Phó chủ tịch do Thượng viện bầu, nhiệm kỳ một năm Thượng viện có 17 Ủy ban thường trực, thành viên mỗi ủy ban được bổ nhiệm theo

tỷ lệ số ghế của các đảng phái trong Nghị viện Ngoài ra, còn thành lập “Ủy ban tay

lái” để phối hợp hoạt động giữa các Ủy ban thường trực và các Ủy ban lâm thời

Nhà nước không phải trả lương cho các thành viên Thượng viện, nhưng phải trả chi phí cho các chuyến công tác và các lệ phí khác

 Hoạt động của Nghị viện:

 Hoạt động lập pháp: theo quy định của luật không thành

văn phần lớn các dự luật được khởi xướng bởi Chính phủ thông qua các thành viên Mỗi thành viên Chính phủ thực hiện quyền lập pháp về những vấn đề thuộc phạm vi thẩm quyền của mình Bởi vậy, mỗi khi nghị sĩ cần thông qua một dự luật nào thì phải liên hệ với thành viên của Chính phủ phụ trách vấn đề đó Việc thông qua các dự luật nước Anh hiện nay có thể chia làm hai loại như sau:

Đối với các dự luật về tài chính: sáng kiến trình các dự án tài chính thuộc thẩm quyền riêng của Chính phủ, các dự án trình lên Hạ viện trước, tất cả những sửa đổi

bổ sung với dự án cần có sự chấp thuận của bộ trưởng phụ trách vấn đề liên quan Thượng viện chỉ có quyền cản trở thông qua dự án tài chính trong thời gian một tháng

Đối với các dự án luật khác: hầu hết cũng do Chính phủ dự thảo và đệ trình lên Hạ viện thảo luận thông qua, sau đó được chuyển đến Thượng viện Nếu không đồng ý Thượng viện có quyền phủ quyết và trì hoãn trong vòng một năm [5-tr.91]

Như vậy, Hạ viện nắm thực quyền trong hành pháp Hầu hết các dự luật được thông qua là ý chí của Chính phủ Tuy nhiên, có một số đáng kể các trường hợp các thành

viên Nghị viện kiên quyết phủ nhận dự luật của Chính phủ7 Thực tế, hoạt động của Nghị viện Anh cho thấy, những bất đồng ý kiến giữa hai viện về dự án luật thường được giải quyết bằng cách nhượng bộ lẫn nhau Dự án luật được Hạ viện và Thượng viện chuyển qua chuyển lại cho nhau đến khi đạt được sự đồng thuận của cả hai

 Hoạt động giám sát của Nghị viện

Bên cạnh chức năng lập pháp và thông qua ngân sách nhà nước, Nghị viện Anh còn thực hiện chức năng giám sát hoạt động của Chính phủ Chức năng giám sát của Nghị viện Anh được thiết lập vào nửa đầu thế kỷ 18 Tuy nhiên, đến đầu thế kỷ 20, khi chế độ lưỡng đảng được thiết lập ở Anh, khi Chính phủ được thành lập từ một đảng chiếm đa số ghế ở Hạ viện thì chức năng giám sát của Nghị viện đối với Chính phủ trở nên mờ nhạt và mang tính hình thức Nghị viện thực hiện quyền giám sát Chính phủ thông qua hoạt động của các ủy ban chuyên môn của Nghị viện và thông qua hoạt động của viên ủy viên Nghị viện về công tác quản trị Trong lĩnh vực tài chính, Nghị viện giám sát Chính phủ thông qua hoạt động của tổng thanh tra và Ủy ban kiểm toán công [32-tr.70]

Hoạt động giám sát Chính phủ đặc biệt trong hoạt động chất vấn Chính phủ thông qua việc đặt ra các câu hỏi về chính sách và hoạt động của Chính phủ Đây là một kênh quan trọng để Nghị viện cũng như dân chúng biết được thực chất và hiệu năng hoạt động của Chính phủ Tuy nhiên, trên thực tế thủ tục chất vấn thường bị giảm tác dụng do các kỹ xảo sau: bộ trưởng thường trả lời hết sức vắn tắt và các công chức thường rất giỏi đoán trước được câu hỏi bổ sung, các câu hỏi thân thiện thường được gài vào từ các bộ trưởng cùng đảng Thành viên Chính phủ thường có nhiều kinh nghiệm trong việc trả lời các câu hỏi chất vấn bằng miệng do đó họ thường dùng câu hỏi phụ để giết thời giờ và làm loãng trọng tâm [33-tr.72] Dùng câu trả lời

7

Sự thất bại của Chính phủ Wilson đối với Thượng viện về cải cách công đoàn năm 1969 là một trường hợp nổi tiếng Chính phủ Heath từ năm 1970 – 1974 đã chịu thất bại 6 lần và Chính phủ Công đảng từ 1974 – 1979 không ít hơn 42 lần

dài có tính chất lảng tránh vấn đề và cho phép các bộ trưởng tránh những câu hỏi nguy hiểm ở phần cuối danh sách

 Đặc trưng cơ bản của Nghị viện Vương quốc Anh:

 Sự suy yếu của Nghị viện: Sự kiểm soát của Chính phủ đối với các quá

trình của Nghị viện ngày càng tăng thông qua kiểm soát thời gian, hạn chế thời gian tranh luận và các áp lực bỏ phiếu Ở thế kỷ 20, có hai lần Chính phủ bị Nghị viện giải tán (năm 1924 và 1979) và cả hai đều là Chính phủ Công đảng thiểu số Sự suy giảm vai trò của Nghị viện Anh trong giai đoạn hiện nay được

biểu hiện ở các khía cạnh sau:

- Nghị viện Anh không còn giữ độc quyền trong lĩnh vực lập ngân sách và lập pháp đây vẫn được xem là hai chức năng nguyên thủy gắn liền với

sự ra đời của Nghị viện Anh Quy chế làm việc của Hạ viện có ghi nhận một nguyên tắc là: các dân biểu Anh không có sáng quyền chi tiêu, nghĩa là không được đề nghị những dự án luật gây ra phí tổn cho công quỹ Quy tắc này được hiểu rộng ra: các dân biểu không có quyền đề nghị một chi phí mới hay đề nghị gia tăng một khoản chi phí hiện có Bên cạnh đó, sáng quyền lập pháp hay sáng kiến trình các dự án tài chính được xem là sự độc quyền của Chính phủ Theo lý thuyết các dân biểu có quyền đề nghị dự án luật cũng y như mọi bộ trưởng trong Chính phủ Tuy nhiên, thực tế, từ thế chiến thứ hai Nghị viện đã không cứu xét đến những dự án luật do dân biểu đề nghị Như vậy, trong thực tế, luật ở Anh hoàn toàn thuộc sáng quyền của Chính phủ Do đó Nội các có trong tay các phương tiện trị quốc rất hữu hiệu [4-tr.412] Mặt khác, các dự án về tài chính được xem là độc quyền của Chính phủ Mọi sự sửa đổi, bổ sung đối với dự án

đó cần có sự chấp thuận của bộ trưởng phụ trách về vấn đề liên quan Do đó, ngân sách được Nghị viện chấp thuận về cơ bản là những hình thức được đưa ra bởi Chính phủ Chính phủ coi việc chấp thuận chương trình tài chính là sự tín

nhiệm của Chính phủ Điều này quyết định sự tồn tại của Chính phủ Và đối với các dự án luật khác, đa số cũng do Chính phủ lập và trình lên Hạ viện Hầu hết, các dự án này điều trở thành luật theo những hình thức mà Chính phủ đưa ra

- Trong lĩnh vực lập pháp và giải tán Chính phủ, về nguyên tắc Chính phủ được thiết lập trên cơ sở Hạ viện Nhưng khi cử tri Anh đi bỏ phiếu

họ lại bỏ phiếu cho ứng viên của hai đảng lớn vì không muốn bỏ phí lá phiếu của mình Theo đó, lãnh tụ của đảng chiếm đa số ghế trong Nghị viện sẽ được

bổ nhiệm làm Thủ tướng và chọn ra các thành viên của Chính phủ Chính phủ cầm quyền cho đến hết nhiệm kỳ hoặc khi bị giải tán Đảng nào chiếm đa số ghế trong Hạ viện sẽ đứng ra thành lập Chính phủ, hỗ trợ cho hoạt động của Chính phủ Do đó, việc giải tán Chính phủ cũng chỉ còn là vấn đề nguyên tắc8

- Hoạt động kiểm tra giám sát của Nghị viện đối với Chính phủ kém hiệu quả bởi vì Chính phủ được sự dung túng của đảng chiếm đa số ghế trong Hạ viện Chính phủ can thiệp ngày càng nhiều vào các lĩnh vực buộc Nghị viện phải đương đầu với khối lượng lập pháp lớn, độ dài và sự phức tạp của các

dự luật tăng, giảm khả năng tranh luận và xem xét của Nghị viện, việc ủy quyền lập pháp và thời gian hội họp của Nghị viện cũng gia tăng Nhiều luật hiện nay được ủy quyền có nghĩa rằng, Nghị viện thiết lập các nguyên tắc khái quát và

cho phép các bộ trưởng và công chức bổ sung chi tiết

- Sự phát triển của các đảng chính trị với chương trình và kỷ luật

chặt chẽ, đến mức một số nhà quan sát gọi là “Chính phủ đảng phái” hơn là

- Các nhóm áp lực được tổ chức và đại diện nhiều lợi ích trong xã hội đàm phán trực tiếp với các bộ trưởng về nhiều vấn đề Thường các chi tiết

cụ thể của chính sách được đàm phán giữa các nhóm, bộ trưởng và công chức

sau đó mới trình Nghị viện

- Là thành viên của Liên minh châu Âu có nghĩa rằng việc lập

pháp được thực hiện ở Nghị viện châu Âu ngày càng tăng

Như vậy, kỷ luật đảng phái cũng như việc xuất hiện Chính phủ can thiệp ngày càng tăng vào công việc của Nghị viện đã làm góp phần suy yếu Nghị viện theo nghĩa là thể chế độc lập với sự kiểm soát của các đảng Các nhóm áp lực cũng như Liên minh châu Âu đã làm yếu Nghị viện với vai trò là diễn đàn của ý chí chung

 Quan hệ của Thượng viện và Hạ viện là quan hệ không đối xứng, hầu như tất cả quyền lập pháp thuộc về Hạ viện Thượng viện không có quyền

phong tỏa các dự luật đã được Hạ viện thông qua Quyền lực duy nhất mà Thượng viện nắm giữ là quyền trì hoãn việc ban hành luật (trừ những đạo luật liên quan đến tài chính quốc gia) Song, quyền trì hoãn cũng không quá một năm Hạ viện có quyền bẻ gãy sự phản đối của các nhà quý tộc bằng cách biểu quyết dự án luật trong hai khóa họp kế tiếp, cách nhau tối thiểu một năm theo một văn kiện duy nhất Như vậy, có thể nhận thấy rằng bất kỳ một dự luật nào

mà Hạ viện đã kiên quyết thông qua thì nhất định sẽ trở thành luật chỉ có điều sớm hay muộn mà thôi (muộn nhất là một năm) Thành viên của Thượng viện không qua dân bầu Do đó, các thượng nghị sĩ không phải lo lắng về tranh thủ phiếu bầu nên họ dám tranh luận những vấn đề cơ bản, phức tạp, chưa ngã ngũ

mà các nhà chính trị hay né tránh Song, thông thường Thượng viện tránh đối đầu trực tiếp với Chính phủ, một phần bởi họ không thể cản được, phần nữa điều đó có thể đe dọa sự tồn tại của họ Bên cạnh đó, nhiều quyền lực của Hoàng đế hiện nay đã được trao cho Chính phủ như: thẩm quyền giải tán Nghị

viện, bổ nhiệm các bộ trưởng, tuyên bố chiến tranh, ký hiệp ước với các nước khác…Vì những công chức và bộ trưởng là công chức của Hoàng đế, do đó Chính phủ Anh có một mức độ tự quyết cơ bản xuất phát từ sự ủy quyền của Nghị viện Với hình thức này, Nghị viện chỉ có chức năng tranh luận và phê phán, vì bất kỳ sự phân tích thực tế về người Anh được cai trị thế nào đều thấy rằng, khởi đầu về lập pháp và chính sách đều xuất phát từ Nội các9 Tóm lại, Thượng viện Anh từ 1911 đã là một thiết chế tượng trưng không có thực quyền, chế độ lưỡng viện ở Anh chỉ còn là hình thức

Tuy nhiên, không phải Thượng viện không có vai trò nào đối với Hạ viện: trước hết với nguồn gốc xuất thân của các thượng nghị sĩ đều là thành phần vốn được xem là quý phái ở Anh Chính điều này cũng ảnh hưởng đến tâm lý hoài cổ của người Anh Hơn nữa, vai trò của Thượng viện đặc biệt quan trọng đối với các dự luật về địa phương (luật tư) Do bởi Hạ viện thiếu nhân viên chuyên môn mà các thượng nghị sĩ lại có nhiều kinh nhiệm trong lĩnh vực này Mặt khác, hiện nay việc soạn thảo các

dự án luật thuộc thẩm quyền của các bộ Vì vậy, sự tham gia xem xét của Thượng viện sẽ góp phần hạn chế tình trạng lạm quyền lập pháp của các bộ Những ý kiến của Viện quý tộc thường là do những người có danh tiếng, có địa vị phát biểu, vì vậy rất được Hạ viện và Chính phủ lưu ý Sau cùng, Quý tộc viện còn có những thẩm quyền về tư pháp Đạo luật Cải cách Hiến pháp năm 2005 dời bỏ nhiều quyền hạn của chức danh Quan chưởng ấn để trao cho các chức danh khác trong chính quyền Anh quốc bằng cách thành lập chức vụ Bộ trưởng Hiến pháp Sự vụ, trong khi

đó một phần trong các chức trách của Quan chưởng ấn tại Viện Quý tộc được giao cho Chủ tịch Viện Quý tộc

9

Chính vì nhận thức được sự thắng thế của Hạ viện trước Thượng viện mà tháng 11/1999, dự luật của Chính phủ Tony Blair về việc cải cách quý tộc viện (phế truất các nhà quý tộc kế truyền), đã được Hạ viện thông qua và trình lên Thượng viện Với việc chấp nhận của Thượng viện và nhanh chóng được thi hành Sự nhanh chóng này được giải thích bằng ưu thế của Hạ viện so với Thượng viện Mặt khác dự luật ấy vẫn còn duy trì một số đặc quyền, đặc lợi của các nhà quý tộc kế truyền

Song, chính vì nhận thức được tính hình thức của Thượng viện hay nói cách khác là

sự thắng thế của Hạ viện trước Thượng viện đã có nhiều đề xuất cải cách Thượng viện, về thành phần và quyền lực của nó hoặc cả hai Nhưng sự ủng hộ không đủ mạnh để có thể thực hiện một đề xuất cụ thể nào Điều này có nghĩa rằng, việc cải cách cơ bản cho đến nay đều thất bại Trong cuộc tranh cử vào chức vụ Thủ tướng, ông Cameron người đứng đầu đảng Bảo thủ đã cáo buộc Công đảng cầm quyền 13 năm giữ Thượng viện mà không thực hiện cải cách Bên cạnh đó, khuynh hướng cải cách Hạ viện đã có những động lực nhất định Tuy nhiên, trong suốt thời gian qua

xu hướng cải cách đã mất hiệu lực bởi một số những mâu thuẫn cơ bản sau:

- Có một sự thỏa thuận ngầm giữa Chính phủ và các thành viên Nghị viện, những người trong khi muốn khẳng định quyền lực của Nghị viện, nhưng lại không muốn hạn chế tự do khi họ trở thành bộ trưởng

- Những đề xuất cải cách tạo nên bất đồng lớn và làm mất nhiều thời gian dành cho những lập pháp có giá trị Trong những năm 60 và 70 của thế

kỷ XX, cải cách Thượng viện và phân quyền là hai vấn đề ám ảnh Nghị viện hàng năm, nhưng cuối cùng cả hai đều thất bại

- Những cải cách thường được đưa ra những mục đich xung đột nhau chẳng hạn những nhà cải cách thuộc Công đảng có xu hướng ủng hộ Chính phủ mạnh, trong khi lại muốn Nghị viện tăng cường [15-tr.47]

1.2.3 CHÍNH PHỦ VƯƠNG QUỐC ANH

 Sự thành lập và thành phần chính trị của Chính phủ Anh

Ở Anh, Nghị viện là cơ sở cho việc thành lập Chính phủ Nói rộng ra, Chính phủ chỉ được thành lập dựa trên cơ sở xác định kết quả bầu cử Hạ viện Theo đó, Đảng nào chiếm đa số ghế trong Hạ viện sẽ đứng ra thành lập Chính phủ Trong trường hợp này, thành phần chính trị của Anh là rất rõ ràng vì Chính phủ là của một đảng Theo những tập tục Hiến pháp không thành văn của Anh thì Hoàng đế Anh sẽ bổ nhiệm

Thủ tướng Nhưng thực tế, Hoàng đế không thể bổ nhiệm người nào khác ngoài thủ lĩnh chiếm đa số ghế trong Hạ viện Như vậy, thông qua cuộc bầu cử Hạ viện, nhân dân Anh đã trực tiếp chọn cho mình người đứng đầu bộ máy hành pháp Nếu không

có đảng chính trị nào thu được đa số ghế trong Hạ viện thì Hoàng đế Anh sẽ tiến hành thương lượng với những người đứng đầu của các đảng trong Hạ viện Sau khi bàn bạc thống nhất, Hoàng đế Anh quyết định bổ nhiệm Thủ tướng Chính phủ (trường hợp này ít xảy ra) Theo đề nghị của Thủ tướng, Hoàng đế sẽ bổ nhiệm tất

cả các thành viên còn lại của Chính phủ bao gồm các vị bộ trưởng hoặc tương đương với bộ trưởng Bộ trưởng Anh nhất thiết phải là đại biểu của Thượng viện hoặc Hạ viện Số lượng thành viên Chính phủ tùy từng thời kỳ từ 60 tới 80 người [5-tr.93]

Khác với một số nước, trong Chính phủ Anh thành lập một cơ quan với thành phần gồm Thủ tướng và một số bộ trưởng của các bộ quan trọng Cơ quan này được gọi

là Nội các Như vậy, thuật ngữ “Chính phủ” và “Nội các” không đồng nhất với

nhau Chính phủ bao gồm tất cả các bộ trưởng trong khi đó Nội các chỉ bao gồm một số vị bộ trưởng có ảnh hưởng quan trọng trong đời sống chính trị của quốc gia Nội các của Chính phủ Anh là cơ quan mà cơ cấu và quyền hạn được quy định phần

lớn bởi những hiệp nghị Hiến pháp Bởi vì có sự khác nhau giữa khái niệm “Chính

phủ” và “Nội các” cho nên các vị bộ trưởng được chia thành: bộ trưởng thành viên

của Nội các và bộ trưởng không phải là thành viên của Nội các Pháp luật không quy định số lượng của bộ trưởng nhưng thực tế con số này dao động trong khoảng

75 đến 80 người Thành phần của Chính phủ và Nội các do Thủ tướng quy định (Nội các xê dịch trong khoảng 16 đến 24 người kể cả Thủ tướng) Trong Nội các nhất thiết phải có Bộ trưởng bộ ngân khố quốc gia, Bộ trưởng bộ nội vụ, Bộ trưởng

bộ ngoại giao, Bộ trưởng bộ quốc phòng, Bộ trưởng bộ thương mại Ngoài ra, trong Nội các còn bao gồm các bộ trưởng có vị trí quan trọng trong đảng cầm quyền

 Hoạt động của Chính phủ Anh:

 Hoạt động của Chính phủ Anh thông qua hoạt động của Thủ tướng Thủ tướng không chỉ là người đứng đầu Chính phủ, là chủ tịch Nội

các mà còn là lãnh tụ khối đa số trong Hạ viện Thủ tướng Anh đóng vai trò chủ đạo trong Nội các và Chính phủ Thủ tướng trực tiếp lãnh đạo hoạt động của cơ quan đó Thủ tướng ở Vương quốc Anh có thẩm quyền vô cùng to lớn, chính điều này đã tạo nên nét đặc trưng trong tổ chức thực hiện quyền lực của nhà nước Anh sẽ được người viết trình bày và phân tích trong chương II

 Hoạt động của Chính phủ Anh thông qua hoạt động của Nội các:

Nội các là một cơ quan hoạt động tập thể được tổ chức theo cấp bậc Đứng đầu là Thủ tướng và có phần lớn các bộ trưởng Các ủy ban Nội các gồm:

Ủy ban thường trực và Ủy ban đặc biệt Thủ tướng bổ nhiệm chủ tịch và thành viên ủy ban, đồng thời cũng là người quyết định quyền lực cũng như nhiệm kỳ của nó Nội các hợp nhất hai chức năng hành pháp và chính trị được xem xét dưới bốn khía cạnh sau đây:

Thứ nhất, là cơ quan ra nhiều quyết định quan trọng hoặc là được thông báo về

chúng10

Thứ hai, lập kế hoạch hoạt động của Nghị viện, thông qua những chi tiết và điều

chỉnh dự luật sẽ trình trước Nghị viện Những kế hoạch như thế là đối tượng của đảng đối lập và các thành viên phản biện, kiến nghị Phần lớn các bộ trưởng trong Nội các đều có ghế ở Nghị viện và các bộ trưởng định đoạt phần lớn công việc ở Nghị viện thông qua việc chuẩn bị các dự luật chính, thiết lập chương trình nghị sự,

tổ chức lấy ý kiến và bỏ phiếu cho những dự luật đã được họ thông qua

10

Dưới thời Thủ tướng Magaret Thatcher (1975 - 1990) và Thủ tướng John Major (1990 – 1997) Nội các là một cơ quan thông báo và xem xét chính sách hơn là một cơ quan quyết định chính sách

Thứ ba, là người phân xử những khác nhau về mặt chính sách giữa các bộ, chẳng

hạn, đối với những bất đồng không thể giải quyết thông qua hiệp thương đôi bên hoặc ở ủy ban Nội các

Cuối cùng, là cơ quan bao quát chung và phối hợp chính sách của Chính phủ Vai

trò này thường được cho là không làm tốt, phần lớn vì những áp lực công việc làm cho các bộ trưởng không thể xem xét cẩn thận chính sách của các bộ khác Những thay đổi về mặt thể chế gần đây đã nhận ra sự yếu kém và cố gắng khắc phục

Quyền lực chính trị của Nội các có từ sự ủng hộ của đa số thành viên trong Hạ viện Quyền lực này không độc lập với Hạ viện, mà là sự hợp nhất giữa hành pháp và lập pháp Về mặt lý thuyết, Chính phủ Nội các là Chính phủ hành pháp tập thể dựa trên trách nhiệm tập thể: các bộ trưởng chịu trách nhiệm tập thể về quyết định của Nội các Các quyết định dựa trên sự tư vấn của hành chính công và sự tán thành của Nội các sau khi đã thảo luận riêng và đầy đủ Nhưng trên thực tế, phạm vi công việc của Chính phủ đang tăng lên rất nhiều kể từ khi học thuyết này được áp dụng Kết quả là Nội các đã quá lớn không thể tranh luận một cách đầy đủ, các bộ trưởng phải cố gắng quản lý lĩnh vực của chính mình và thiếu thời gian cũng như thông tin cần thiết đóng góp có hiệu quả cho việc lãnh đạo chung của Chính phủ Để thực hiện nhiệm

vụ quyền hạn của mình, Nội các họp hai lần trong tuần và mỗi lần hai giờ Trong phiên họp Nội các, các nhân viên đều ngang hàng và trình bày ý kiến một cách chân

thật Hoạt động của Nội các Anh là hoạt động kín Văn bản “Về tài liệu quốc gia”

năm 1967 cấm tiết lộ nội dung biên bản Nội các trong vòng 30 năm Thành viên của Nội các là thành viên của Hội đồng kín, họ phải tuyên thệ không được tiết lộ thông tin có liên quan đến hoạt động của Nội các

 Đặc trưng cơ bản của Chính phủ Anh:

 Nước Anh bao giờ cũng áp dụng nguyên tắc Chính phủ thuần nhất: tức

là các thành viên đều thuộc một đảng phái chính trị duy nhất – đảng chiếm đa

số trong Hạ viện Quy tắc thuần nhất này được coi là một quy tắc tổng quát của chế độ Nội các11 Quy tắc Chính phủ thuần nhất này đã đem lại cho chế

độ Nội các Anh quốc những nét rất riêng sau:

Thứ nhất, Chính phủ Anh là một tập thể rất đoàn kết Do mọi thành viên cùng thuộc

một đảng nên chính sách chung của đảng cầm quyền được các thành viên Chính phủ thi hành thống nhất Và nếu Chính phủ chiếm thế đa số sẽ khó xảy ra tình trạng không có đủ phiếu để thông qua những dự luật do Chính phủ đệ trình Các bộ trưởng phải bảo vệ quan điểm ý kiến, cũng như những lời phê bình chỉ trích của Nội các do dù bộ trưởng có thể không đồng ý với các quyết định đó, nếu không bộ trưởng phải từ chức Bên cạnh đó Nội các phải liên đới chịu trách nhiệm về hành vi chính trị và hành vi hành chính của thành viên Chính phủ Công kích bộ trưởng tức

là công kích Chính phủ, trách nhiệm chính trị của bộ trưởng là sự bất khả tồn tại của Chính phủ trong chế độ Nội các Một khi mà Quốc hội phản đối sự tồn tại đó thì Chính phủ phải từ bỏ chính quyền nếu bất đồng ý với Quốc hội Trách nhiệm chính trị của bộ trưởng không phải là một hành vi vi phạm pháp luật không phải là lỗi dân

sự mà chỉ là sự bất đồng ý kiến với Quốc hội Và chế tài của sự bất đồng ý này không có tính chất làm tổn thương danh dự như một hình phạt, một sự bồi thường

mà chỉ là bổn phận phải từ bỏ chính quyền Một khi có bất hòa với Quốc hội mà cụ thể là Thứ dân viện, các vị bộ trưởng thường chọn cách đưa đơn từ chức Và tập quán đó ngày càng ăn sâu vào phong tục chính trị ở Anh Trách nhiệm chính trị ở đây không bao hàm trách nhiệm về lỗi cá nhân của bộ trưởng hay nói cách khác Chính phủ không phải chịu trách nhiệm về lỗi cá nhân đó

11

Ở Anh quy tắc này xuất hiện thời vua Guillaume đệ tam năm 1901, để thúc đẩy cuộc chiến tranh chống vua Louis XIV của Pháp Hoàng đế Anh đã thành lập một Chính phủ chỉ bao gồm các thành viên của đảng Whig (tiền thân của đảng Tự do) Đó chính là Chính phủ thứ nhất xuất hiện ở Anh (tức là mọi thành viên cùng thuộc một đảng)

Thứ hai, việc xây dựng Chính phủ thuần nhất đã tạo ra mối quan hệ mật thiết giữa

Chính phủ và Hạ viện Từ rất lâu, người Anh xem Nội các là một “ủy ban Hạ viện”

Thực vậy, Nội các chính là cơ quan đại diện của đảng nắm đa số tại Hạ viện Hay nói cách khác, cơ quan hành pháp cao nhất của Anh là một ủy ban đại diện cho Nghị viện mà thôi12 Do ở Anh nguyên tắc phân quyền không được tôn trọng, không có sự phân biệt rạch ròi giữa hành pháp và lập pháp Vì thế, không có sự kiềm chế đối trọng giữa hai hai nhánh quyền lực này Chính trạng thái này đã đem lại mối quan

hệ mật thiết giữa Quốc hội và Chính phủ Anh Như vậy, Nội các Anh là sản phẩm của khối đa số tại Hạ viện, là cơ quan lãnh đạo khối đa số đó cũng như chịu trách nhiệm đối với Hạ viện và sau hết chính mối liên hệ trực tiếp giữa hành pháp và Quốc hội là một yếu tố chính của nền dân chủ

 Vai trò của Chính phủ Anh ngày càng được tăng cường Tại Anh một

trong các đảng lớn chiếm đa số tại Hạ viện sẽ thành lập Chính phủ và đa số thành viên trong Chính phủ thuần nhất và kỷ luật cao Chính phủ như vậy vừa

là một ủy ban đại diện cho đảng, để lãnh đạo quyền hành pháp vừa là một bộ tham mưu để điều động các dân biểu tại Thứ dân viện [4-tr.417] Các công việc hành pháp đều hoàn toàn nằm trong tay Chính phủ (tức Nội các) và mọi công việc lập pháp cũng hoàn toàn thuộc về Chính phủ Trong lĩnh vực ngân sách theo y dự án của Chính phủ đưa ra tại Hạ viện trừ khi Chính phủ muốn thay đổi, trừ khi có sự thỏa thuận của Bộ trưởng bộ tài chính được biểu quyết

12

Trong khoa học pháp lý, các luật gia cũng thường định nghĩa chế độ Quốc hội (điển hình là ở Thụy Sĩ) là chế độ mà trong đó hành pháp chỉ là một ủy ban lập pháp – là một chế độ trong đó Chính phủ là cơ quan thừa hành của cơ quan dân biểu tức được cơ quan dân biểu lập ra để thi hành chức năng hành pháp Tuy nhiên, chế độ Nội các Anh không phải là chế độ Quốc hội ở những khía cạnh sau: quyền lực thực sự trong chế độ Nội các của Anh là Chính phủ chứ không phải khối

đa số như trong chế độ Quốc hội Nội các Anh vừa phải thực hiện chức năng hành pháp và vừa phải kiêm nhiệm là lãnh tụ của khối đa số tại Hạ viện Thủ tướng Anh bao giờ cũng là thủ lĩnh của đảng cầm quyền, các thành viên còn lại của Nội các bao giờ cũng là thành viên chủ chốt của đảng cầm quyền Các bộ trưởng Anh cùng một lúc phải thực hiện cả hai nhiệm vụ: lãnh đạo Hạ viện đồng thời điều hành các bộ do mình đứng đầu

Hay trong những dự án luật, dân biểu có quyền đề xướng nhưng việc đó hết sức hiếm hoi và đại đa số rất lớn (90%) các đạo luật do Hạ viện biểu quyết đều là những dự án của Chính phủ Sự duy nhất mà chính quyền Anh để có thể kiểm soát vai trò cũng như thẩm quyền ngày càng được mở rộng của Chính phủ Anh đó chính là sự hiện diện của đảng đối lập Bên cạnh đó, vai trò hình thức tượng trưng của Anh hoàng đã làm cho vai trò của Chính phủ được tăng cường thêm, Hoàng đế không còn vai trò gì trong chính trường nữa Đối với những công việc mà vua làm chỉ làm một cách hình thức vì đó là những quy ước của Hiến pháp Do đó, về mặt chính trị, vua không có quyền

từ chối khi Nội các yêu cầu giải tán Hạ viện, hay như nhà vua cũng không có quyền từ chối chế tài một luật đã được Quốc hội biểu quyết mặc dù nhà vua

có quyền làm như vậy Bên cạnh đó, thẩm quyền ngày càng mờ nhạt của Thượng viện, cơ quan này cũng không còn là một lực lượng chính trị nữa Bởi, đối với các dự luật tài chính, sự đồng ý của Quý tộc viện không có ý nghĩa gì cả, còn đối với các dự luật phi tài chính, sự phản đối của Thượng viện chỉ có hiệu lực làm ngừng việc thi hành nó trong năm đầu mà thôi Như vậy, trước đảng đa số mà Chính phủ (Nội các) đang thao túng mọi quyền hành thì chỉ còn một lực lượng duy nhất đó là phe đối lập và cái quyền của phe này là kêu gọi dư luận để phản đối và kiểm soát hành vi của chính quyền Chính điều này sẽ làm cho Chính phủ phải thận trọng nếu Chính phủ cai trị một cách độc tài trái ngược với ước mong của dư luận thì một số dân biểu của Chính phủ chuyển sang phe đối lập để đánh đổ Chính phủ bên cạnh tác nhân chính là làn sóng phản đối của dư luận Mặt khác, Chính phủ là sản phẩm của Thứ dân viện được dân biểu trao cho các quyền hành Chính vì điều đó, Chính phủ cần phải thận trọng trong các quyết định của mình đặc biệt là trong việc đệ trình các dự luật lên Hạ viện, nếu như không muốn bị Hạ viện đánh

bại như hồi tháng 11 năm 2005, Chính phủ Tony Blair đã phải vấp phải thất bại đầu tiên khi đệ trình dự luật kéo dài thời gian giam giữ nghi phạm khủng

bố đến 90 ngày hay Dự luật Shop Hours đệ trình năm 1986

Chính phủ Anh còn có thẩm quyền giải tán Thứ dân viện Từ lúc còn sơ khai thì đây

là một đặc quyền của nhà vua khi Thứ dân viện dám cãi lệnh hoặc vua không thích thành phần của Thứ dân viện đó Nhưng sau, giải tán Thứ dân viện trở nên là một phương tiện để giải quyết bất hòa giữa Chính phủ và Quốc hội Khi một Chính phủ

bị Quốc hội bỏ phiếu bất tín nhiệm thì Thủ tướng có thể yêu cầu vua giải tán Quốc hội và quốc dân sẽ thẩm định Quốc dân sẽ giải quyết bằng cách Quốc hội (Thứ dân viện) sẽ bị giải tán Và nếu sau bầu cử nếu quốc dân chấp nhận quan điểm của đại

đa số trong Thứ dân viện thì Quý tộc viện phải chấp nhận Nhưng ngày nay, việc giải tán Thứ dân viện đã trở nên rất khác bởi nó tạo ra ưu thế cho Thủ tướng Bởi Thủ tướng có quyền ấn định ngày tổng tuyển cử và lẽ dĩ nhiên Nội các phải chọn thời điểm có lợi cho đảng của mình tức hi vọng để tái cử Như vậy, Thủ tướng và Nội các không chỉ là trung tâm của bộ máy hành pháp mà còn là trung tâm quyền lực của cả bộ máy nhà nước hiện nay Bên cạnh đó, sự kiểm tra giám sát của Nghị viện đối với Chính phủ là kém hiệu quả vì những lý do sau:

- Nghị viện Anh cũng có thể bị Chính phủ giải tán Do đó, nếu Nghị viện kiểm tra giám sát Chính phủ một cách chặt chẽ thì sẽ làm cho bầu chính trị thêm căng thẳng Điều này làm tăng nguy cơ Chính phủ giải tán Nghị viện Cho nên, cả Nghị viện và Chính phủ thường nhân nhượng lẫn nhau, dung túng cho nhau để tránh nguy cơ bị lật đổ

- Khối đa số trong Nghị viện và Chính phủ thường thuộc một đảng phái chính trị duy nhất, Chính phủ là ủy ban của Hạ viện và là sản phẩm của Hạ viện Cho nên, Nghị viện kiểm soát Chính phủ chẳng khác nào kiểm soát chính mình