Thực trạng công tác chăm sóc người bệnh trầm cảm tại khoa thần kinh bệnh viện tâm thần phú thọ năm 2021

Từ việc không phát hiện được hoặc tự chữa cho mình bằng các thú vui làm bệnh trầm cảm ngày càng trầm trọng hơn, làm người có rối loạn trầm cảm phạm tội có chiều hướng ngày càng gia tăng

PHẠM THU HIỀN

THỰC TRẠNG CÔNG TÁC CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH

TRẦM CẢM TẠI KHOA THẦN KINH BỆNH VIỆN TÂM THẦN PHÚ THỌ NĂM 2021

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

NAM ĐỊNH - 2021

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

PHẠM THU HIỀN

THỰC TRẠNG CÔNG TÁC CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH

TRẦM CẢM TẠI KHOA THẦN KINH BỆNH VIỆN TÂM THẦN PHÚ THỌ NĂM 2021

Chuyên ngành: Điều dưỡng tâm thần BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN ThS.Lê Xuân Thắng

NAM ĐỊNH – 2021

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2

1.1 Cơ sở lý luận 2

1.2 Cơ sở thực tiễn 16

CHƯƠNG 2: MÔ TẢ TRƯỜNG HỢP BỆNH 17

2.1 Khái quát Bệnh viện tâm thần Phú Thọ 17

2.2 Nghiên cứu một trường hợp bệnh cụ thể: 21

2.3 Một số ưu điểm và tồn tại 30

2.3.1 Ưu điểm 30

2.3.2 Tồn tại 31

CHƯƠNG 3: BÀN LUẬN 32

3.1 Bàn luận kết quả chăm sóc người bệnh 32

3.2 Nguyên nhân của các tồn tại 34

3.3 Đề xuất giải pháp 34

3.3.1 Giải pháp về quản lý 34

3.3.2 Giải pháp về kỹ thuật 34

3.3.3 Đối với gia đình người bệnh 35

KẾT LUẬN 37

ĐỀ XUẤT 38

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học trình học tập và hoàn thành chuyên đề tốt nghiệp tôi nhận được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Quản lý Đào tạo sau đại học cùng các thầy cô giáo Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định đã nhiệt tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn đến ban Ban Lãnh đạo Bệnh viện tâm thần Phú Thọ, các cán bộ y tế trong khoa Thần kinh- Bệnh viện tâm thần Phú Thọ

đã giúp đỡ, chia sẻ cho tôi những kinh nghiệm quý báu trong thời gian tôi học tập và làm chuyên đề

Tôi xin trân trọng cảm ơn ThS.GVC.Lê Xuân Thắng-Trưởng bộ môn Vật lý trị liệu & Phục hồi chức năng- Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định

đã giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện và hoàn thành chuyên đề này

Tôi xin chân thành cảm ơn những người bệnh, gia đình người bệnh đã thông cảm tạo điều kiện cho tôi được thăm khám tiếp xúc, lắng nghe và thực hiện nghiêm túc những lời khuyên dành cho họ

Tôi xin được cảm ơn các bạn trong lớp Điều dưỡng Chuyên khoa I tâm thần Phú Thọ đã cùng vai sát cánh với tôi để hoàn thành tốt chuyên đề này Xin chân thành cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là báo cáo của riêng tôi Các kết quả trong chuyên

đề là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Phú Thọ, ngày 28 tháng 6 năm 2021

Học viên

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DSM Manual of Mental Disorders

ETP Ergotherapeute (Cán bộ liệu pháp)

ĐẶT VẤN ĐỀ Trầm cảm là một rối loạn thường gặp trong chuyên ngành tâm thần học Trầm cảm biểu hiện bằng các triệu chứng đặc trưng như khí sắc trầm, mất quan tâm thích thú, giảm năng lượng, dễ mệt mỏi Ngoài ra, các triệu chứng về nhận thức cũng khá phổ biến trong bệnh cảnh lâm sàng của trầm cảm như giảm sút tập trung chú ý, giảm sút lòng tự trọng và tự tin, có ý tưởng bị tội và không xứng đáng, bi quan về tương lai, có ý tưởng và hành vi tự hủy hoại hoặc tự sát [21] Trầm cảm là một căn bệnh phổ biến trên toàn thế giới, với hơn 264 triệu người bị ảnh hưởng [27] Trầm cảm khác với những thay đổi tâm trạng thông thường và những phản ứng cảm xúc ngắn ngủi trước những thách thức trong cuộc sống hàng ngày Đặc biệt khi kéo dài và với cường độ vừa hoặc nặng, trầm cảm có thể trở thành một tình trạng sức khỏe nghiêm trọng Nó có thể khiến người bị ảnh hưởng bị tổn thương nhiều và hoạt động kém hiệu quả trong công việc, trường học và gia đình Ở mức độ tồi tệ nhất, trầm cảm có thể dẫn đến tự tử Gần 800.000 người chết do tự tử mỗi năm Tự tử là nguyên nhân thứ hai gây tử vong ở thanh thiếu niên 15-29 tuổi [32]

Đến nay hiểu biết về bệnh trầm cảm còn hạn chế, khi có biểu hiện trầm cảm thường không phát hiện được hoặc phát hiện được nhưng không được đưa đến Bệnh viện để điều trị kịp thời, từ đó kéo theo hệ lụy xã hội vô cùng lớn Từ việc không phát hiện được hoặc tự chữa cho mình bằng các thú vui làm bệnh trầm cảm ngày càng trầm trọng hơn, làm người có rối loạn trầm cảm phạm tội

có chiều hướng ngày càng gia tăng trong xã hội, từ những vụ án đơn giản đến những vụ án phức tạp, đặc biệt có những vụ trọng án Hành vi phạm tội bạo lực

ở người bệnh trầm cảm cao hơn gấp 5 lần so với người không có bệnh [30] Công bố mới nhất của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) trong Ngày sức khỏe thế giới 7/4/2017[12] có hơn 300 triệu người đang sống với trầm cảm, tăng trên 18% trong vòng 10 năm từ 2005 đến 2015 Điều này cho thấy số người mắc bệnh trầm cảm trên thế giới đã tăng quá nhanh trong những năm gần đây trong

đó trầm cảm điển hình chiếm 5% dân số, tỷ lệ mắc các rối loạn trầm cảm trong

cả cuộc đời là 25% [12]

Trầm cảm là một rối loạn tâm thần thường gặp, là nguyên nhân hàng đầu gây ra gánh nặng tàn tật, làm cho hàng triệu người bị giảm hoặc mất sức lao động tại Việt Nam Tổ chức Y tế thế giới ước tính năm 2015 Việt Nam có khoảng 3.564.000 người bị rối loạn trầm cảm, chiếm 4,0% dân số Tất cả mọi người đều có thể mắc trầm cảm, tuy nhiên rối loạn này xảy ra ở nữ giới nhiều hơn so với nam giới [4]

Hiện nay người bệnh có rối loạn trầm cảm ngày càng gia tăng, trở thành một vấn đề lớn của xã hội cần phải tập trung giải quyết Đây không phải là vấn

đề riêng của ngành y tế mà đòi hỏi sự tham gia của toàn cộng đồng và xã hội Thực tế người bệnh trầm cảm ở Khoa Thần kinh- Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ được chăm sóc hoàn toàn bởi sự kết hợp giữa nhân viên y tế tại khoa và người nhà người bệnh Tuy nhiên, những người bệnh, người nhà người bệnh trầm cảm tại khoa Thần kinh thường không có kiến thức, không hiểu rõ về bệnh nên chưa phối hợp tốt với nhân viên y tế trong quá trình điều trị, chăm sóc người bệnh

Do vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu chuyên đề này: “Thực trạng chăm sóc người bệnh trầm cảm tại Khoa Thần kinh- Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ năm 2021”, nhằm mục tiêu:

1 Mô tả thực trạng về chăm sóc người bệnh trầm cảm tại Khoa Thần kinh- Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ năm 2021

2 Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả chăm sóc người bệnh trầm cảm tại Khoa Thần kinh- Bệnh viện tâm thần Phú Thọ

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm trầm cảm

Theo Tổ chức Y tế thế giới mô tả trong ICD-10 (Phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 10 năm 1992 về các rối loạn tâm thần và hành vi) do tác giả Trầm Di Ái; Trần Bình An; Lã Thị Bưởi; Nguyễn Thị Khánh Hợi; Nguyễn Viết Thiêm; Nguyễn Việt dịch (trang 91)- Viện sức khỏe tâm thần- Bệnh viện Tâm thần Trung ương năm 1992: Trầm cảm là một hội chứng bệnh lý, biểu hiện đặc trưng bởi khí sắc trầm, mất mọi quan tâm thích thú, giảm năng lượng dễ mệt mỏi, phổ biến là tăng mệt mỏi rõ rệt nhiều khi chỉ sau một gắng sức nhỏ, kèm theo

là các triệu chứng phổ biến khác như: giảm sút tập trung chú ý, giảm sút lòng

tự trọng và tự tin, có ý tưởng bị tội và không xứng đáng, bi quan về tương lai,

có ý tưởng và hành vi tự hủy hoại hoặc tự sát, rối loạn giấc ngủ, giảm cảm giác ngon miệng Ngoài ra còn có thể gặp các triệu chứng loạn thần Các biểu hiện trên tồn tại liên tục trong một khoảng thời gian tối thiểu 2 tuần [31]

Trầm cảm là một bệnh rối loạn cảm xúc biểu hiện ở khí săc trầm tức là

có trạng thái cảm xúc buồn rầu, chán trường, u uất kéo dài ít nhất hai tuần lễ hay lâu hơn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc cũng như cuộc sống thường ngày Người bị trầm cảm thấy mất hứng thú đối với những công việc

đã từng mang lại niềm vui thích thú cho bản thân, cảm thấy tuyệt vọng, có tội lỗi, cảm thấy bi quan vô tích sự, thiếu tự chủ và đặc biệt làm cho con người cảm thấy cuộc sống như không đáng sống [10]

Trầm cảm là một bệnh lý liên quan đến tâm trí và cơ thể Cũng được gọi

là rối loạn trầm cảm chính và trầm cảm lâm sàng, nó ảnh hưởng đến cảm nhận, suy nghĩ và hành xử Trầm cảm có thể dẫn đến một loạt các vấn đề tình cảm và thể chất Trầm cảm kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, làm suy giảm đáng kể khả năng làm việc, học tập hoặc khả năng đương đầu với cuộc sống hàng ngày Trường hợp nặng nhất, trầm cảm có thể dẫn đến tự tử Ở mức độ nhẹ, bệnh có thể được hỗ trợ chữa trị không cần dùng thuốc Mức độ vừa và nặng, người bệnh cần hỗ trợ điều trị bằng thuốc kết hợp liệu pháp tâm lý [1]

Rối loạn trầm cảm có thể là biểu hiện của một bệnh lý nội sinh, nhưng cũng có thể là triệu chứng của một bệnh lý cơ thể, một trong những rối loạn do

lạm dụng các chất gây nên hoặc là trạng thái phản ứng trước các stress.Trầm cảm có thể xảy ra với bất kỳ ai, bất kỳ độ tuổi nào, xuất hiện bất kỳ lúc nào, ở mỗi đối tượng khác nhau sẽ có biểu hiện khác nhau [32]

1.1.2 Vài nét lịch sử nghiên cứu bệnh trầm cảm

Thuật ngữ trầm cảm hay sầu uất “ Melancholie ” được Hippocrate (460 – 377 trước công nguyên) dùng để mô tả một số rối loạn tâm thần có biểu hiện rối loan khí sắc Năm 1686 Bonet mô tả một bệnh tâm thần mà ông gọi là bệnh hưng cảm – sầu uất “ Maniaco – Melancoliants ” Sau đó E Esquirol tách ra từ các bệnh loạn thần bộ phận (Folies partielles ) một thể trầm cảm và gọi là cơn hoang tưởng (HT) buồn rầu Năm 1882, K Kahlbaum dùng thuật ngữ “ Cyclothymia ” (Bệnh khí sắc chu kỳ) mô tả hưng cảm, trầm cảm như các giai đoạn của cùng một bệnh E Kraepelin (1899), dựa trên các biểu hiện lâm sàng

và tính chất tiến triển của các bệnh do các nhà tâm thần học Pháp và Đức mô

tả, thống nhất lại thành một thể bệnh và gọi là bệnh loạn thần hưng - trầm cảm Trước những năm 80 của thế kỷ XX, rối loạn trầm cảm (RLTC) được mô tả như một giai đoạn của bệnh loạn thần hưng – trầm cảm Các tiến bộ quan trọng trong việc mô tả, phân loại các RLTC trong 30 năm qua đã giúp thúc đẩy các nghiên cứu quan trọng về dịch tễ, bệnh nguyên và bệnh sinh các RLTC này một cách chi tiết, hợp lý [15]

1.1.3 Đặc điểm lâm sàng của trầm cảm

+ Giảm sút năng lượng đến mệt mỏi và giảm hoạt động

-Các triệu chứng phổ biến hay gặp:

+ Giảm tập trung chú ý

+ Giảm tính tự trọng và lòng tin

+ Những ý tưởng buộc tội, không xứng đáng

+ Nhìn tương lai ảm đạm và bi quan

+ Có ý tưởng và hành vi tự sát

+ Rối loạn giấc ngủ

+ Ăn không ngon miệng

Các triệu chứng cơ thể (sinh học, sầu uất) của trầm cảm:

+ Mất quan tâm ham thích trong những hoạt động hàng ngày gây thích thú + Không có phản ứng cảm xúc với những sự kiện và môi trường xung quanh thường ngày vẫn gây phản ứng vui thích

+ Thức giấc sớm ít nhất 2 giờ so với bình thường

+ Trầm cảm nặng nề hơn về buổi sáng

+ Chậm chạp tâm lý vận động hoặc kích động

+ Mất khẩu vị rõ rệt

+ Sút cân (thường giảm ≥ 5% so với trọng lượng cơ thể tháng trước)

+ Mất dục năng rõ rệt, rối loạn kinh nguyệt ở nữ

Các triệu chứng loạn thần: hoang tưởng, ảo giác hoặc sững sờ Hoang tưởng

ảo giác có thể phù hợp với khí sắc hoặc không phù hợp với khí sắc

1.1.3.2 Trầm cảm không điển hình

- Trầm cảm suy nhược: trên nền khí sắc giảm là sự suy nhược, mệt mỏi, uể oải, cảm giác không còn sinh lực, thờ ơ với xung quanh, thiểu lực cả về thể chất lẫn tinh thần, không còn ham muốn thông thường kể cả dục năng

- Trầm cảm với rối loạn cơ thể và thực vật: các rối loạn thực vật nổi bật đôi khi

át cả rối loạn cảm xúc các rối loạn thực vật rất đa dạng như cơn vã mồ hôi, cơn đánh trống ngực, cơn đau không xác định, cơn nôn mửa, khô miệng, táo bón

- Rối loạn trầm cảm mất cảm giác tâm thần: Người bệnh than vãn mình không còn cảm giác, không còn biết đau buồn, vui sướng Họ đau khổ vì tình trạng

đó

- Trầm cảm nghi bệnh: trên nền khí sắc giảm, người bệnh có những cảm giác rất khó chịu và từ đó khẳng định mình bị mắc một bệnh rất nặng không thể điều trị được

- Trầm cảm sững sờ: khí sắc trầm kèm theo ức chế vận động đến sững sờ, có khi bất động hoàn toàn, rất dễ nhầm với sững sờ căng trương lực

- Trầm cảm Paranoid: trong trầm cảm, bệnh cảnh xuất hiện nhiều hoang tưởng với nội dung khác nhau như hoang tưởng bị theo dõi, bị truy hại, bị đầu độc, bị buộc tội Có thể kèm theo ảo giác thật hoặc giả với nội dung chê bai, bình phẩm, nói xấu người bệnh

- Trầm cảm vật vã: khí sắc giảm không kèm theo ức chế vận động, mà trái lại

NB thường đứng ngồi không yên, rên rỉ, sợ hãi hoảng sợ, than vãn về tình trạng khó ở của mình, cầu cứu sự giúp đỡ khỏi tai họa sắp xảy ra với người bệnh và gia đình người bệnh

Trong cơn xung động trầm cảm có thể tự sát nếu không được sử trí kịp thời [16]

độ ảnh hưởng của những stress này khi chẩn đoán vì có thể một mình yếu tố stress ấy đã đủ gây ra trầm cảm (những stress nặng, cấp tính như người thân qua đời hay thiên tai thảm khốc hoặc những stress không nặng nhưng kéo dài, trường diễn như sức ép công việc kéo dài, mệt mỏi trong quan hệ vợ chồng, gia đình, bệnh nặng kéo dài ); tuy nhiên cũng có những stress không đủ mức độ gây bệnh mà chỉ là một yếu tố góp thêm vào những nhân tố có sẵn (như stress

trường diễn, dịp này chỉ là giọt nước làm tràn ly, hoặc là trên cơ sở một rối loạn tâm thần tiềm ẩn có trước, nay có dịp bùng phát)

* Do bệnh thực thể ở não:

Như chấn thương sọ não, viêm não, u não, Những rối loạn và tổn thương cấu trúc não này làm giảm ngưỡng chịu đựng stress của cơ thể, chỉ cần một stress nhỏ cũng có thể gây ra các rối loạn cảm xúc, đặc biệt là trầm cảm Xác định được chính xác và điều trị triệt để nguyên nhân thì có thể điều trị khỏi trạng thái trầm cảm

Do sử dụng các chất gây nghiện hoặc các chất tác động tâm thần: Như Heroin, Amphetamin (thuốc lắc), rượu, thuốc lá, Đặc điểm chung của các chất này là giai đoạn đầu thường gây kích thích, sảng khoái, hưng phấn nhưng sau đó thường rơi vào trạng thái trầm cảm, mệt mỏi, uể oải, giảm sút và ức chế các hoạt động tâm thần Như vậy nhiều người cứ tưởng rằng khi buồn có thể giải sầu bằng rượu nhưng thực ra càng uống rượu lại càng buồn, càng trầm trọng thêm

* Nguyên nhân nội sinh:

Khi đã loại trừ tất cả các nguyên nhân trên Do rối loạn hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh trong não như Serotonin, Noradrenalin thường là dẫn đến trầm cảm nặng, có thể có ý tưởng và hành vi tự sát, kèm theo các rối loạn loạn thần như hoang tưởng bị tội, ảo thanh sai khiến tự sát Loại trầm cảm này điều trị rất khó khăn và thường dễ tái phát [16]

1.1.5 Chẩn đoán trầm cảm

Để được chẩn đoán là trầm cảm, phải đáp ứng được các tiêu chí triệu chứng nêu ra trong chẩn đoán thống kê Manual of Mental Disorders (DSM) Thống kê này được công bố bởi hiệp hội Tâm thần Mỹ và được sử dụng bởi các nhà cung cấp sức khỏe tâm thần để chẩn đoán các điều kiện tinh thần

Để được chẩn đoán là trầm cảm phải có 5 hoặc nhiều hơn các triệu chứng sau đây Ít nhất một trong các triệu chứng phải là tâm trạng chán nản, thất thoát một quan tâm hay niềm vui Các triệu chứng có thể dựa vào cảm xúc của riêng

bản thân hoặc có thể dựa trên các quan sát của người khác Chúng bao gồm [9]:

- Sự yếu tâm trạng nhất trong ngày, gần như mọi ngày, chẳng hạn như cảm thấy buồn, trống rỗng hoặc rơi lệ

- Giảm hoặc cảm thấy không có niềm vui trong tất cả hoặc gần như tất cả các hoạt động trong ngày, gần như mỗi ngày

- Giảm cân đáng kể khi không ăn kiêng, tăng cân, giảm hoặc tăng cảm giác ngon miệng gần như mỗi ngày (ở trẻ em, không đạt được trọng lượng như mong đợi có thể là một dấu hiệu của trầm cảm)

- Mất ngủ hoặc làm tăng ham muốn ngủ gần như mỗi ngày

- Kích động hoặc trở lên chậm chạp

- Mệt mỏi hay mất năng lượng gần như mỗi ngày

- Cảm xúc của vô dụng hoặc quá nhiều tội lỗi không thích hợp hoặc gần như mỗi ngày

- Vấn đề ra quyết định hoặc khó tập trung suy nghĩ gần như mỗi ngày

- Thường xuyên suy nghĩ về cái chết hoặc tự tử, hoặc cố gắng tự tử

Theo ICD – 10 F32 tiêu chí chẩn đoán trầm cảm [20]:

- F 32.0 Giai đoạn trầm cảm nhẹ (người bệnh cảm thấy không khỏe và tìm sự giúp đỡ của bác sĩ, vẫn sinh hoạt bình thường)

- F 32.1 Trầm cảm mức trung bình (những yêu cầu công việc, việc nhà không đảm nhiệm nổi)

- F 32.2 Trầm cảm nặng (người bệnh cần điều trị)

- F 32.3 Trầm cảm nhẹ kèm theo các biểu hiện thần kinh khác

- F 32.8 và F 32.9 : Những giai đoạn trầm cảm

1.1.6 Tiến triển, tiên lượng và tái phát của bệnh trầm cảm

Tiến triển: Triệu chứng của rối loạn trầm cảm thường tiến triển từ từ Các triệu chứng đặc trưng xuất hiện trong khoảng vài ngày đến vài tuần với các triệu chứng như lo âu lan tỏa, cơn hốt hoảng, ám ảnh sợ, nếu không được điều

trị giai đoạn trầm cảm kéo dài trung bình từ 10- 12 tháng Các yếu tố sang chấn tâm lý có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy khởi phát cơn đầu

Tiên lượng: Cơn trầm cảm có thể hồi phục hoàn toàn, một phần hoặc không hồi phục Khoảng 20% – 35% người bệnh có các triệu chứng di chứng

và hoạt động xã hội, nghề nghiệp bị ảnh hưởng Các yếu tố tiên lượng xấu bao gồm trầm cảm có các triệu chứng loạn thần, thời gian kéo dài, môi trường gia đình xấu, có lạm dụng các chất, khởi phát ở người trẻ Tự sát là nguyên nhân

tử vong hàng đầu của rối loạn trầm cảm

Tái phát: Rất hay gặp khoảng 25% người bệnh tái phát trong vòng 6 tháng sau khi đã hồi phục, 30% - 35% tái phát trong 2 năm đầu và 50% - 70% tái phát trong 5 năm đầu Diễn tiến của các cơn tái phát rất khác nhau có người bệnhcó các đợt trầm cảm giữa các đợt có khi đến hàng năm là các giai đoạn hoàn toàn bình thường, có người bệnh bị liên tiếp nhiều cơn, có người bệnh càng về sau cơn càng dài, thời gian giữa các cơn càng ngắn Khoảng 5% - 10%

NB ban đầu rối loạn trầm cảm nặng sau đó có cơn hưng cảm [13]

Chỉ định sớm điều trị thuốc chống trầm cảm, phải biết chọn lựa đúng nhóm thuốc, liều lượng, cách sử dụng thích hợp với từng trạng thái bệnh, phù hợp với từng cá thể người bệnh

Phải biết kết hợp với các thuốc an thần kinh khi cần thiết tuỳ từng thể loại trầm cảm đặc biệt khi có các triệu chứng loạn thần(hoang tưởng ảo giác,…)

Sốc điện có thể được áp dụng trong các trường hợp trầm cảm nặng có ý tưởng hành vi tự sát và những trường hợp sử dụng thuốc tới liều mà không kết quả (kháng thuốc)

Các thuốc chống trầm cảm nhóm IMAO ít được sử dụng vì có nhiều tác dụng phụ Tránh sử dụng nhóm IMAO kết hợp với các thuốc chống trầm cảm nhóm khác và các thức ăn giàu Tyramine và các chất lên men có thể gây tương tác, biến chứng nguy hiểm đến tính mạng người bệnh

Đi đôi với sử dụng thuốc chống trầm cảm, trong thực hành tâm thần học còn sử dụng liệu pháp nhận thức hành vi và các liệu pháp tâm lý khác

Điều trị trầm cảm khi đạt được kết quả, phải được duy trì ít nhất 6 tháng có theo dõi để đạt được sự ổn định, đề phòng tái phát Việc tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc điều trị nói trên sẽ cải thiện bệnh cảnh lâm sàng trầm cảm góp phần làm giảm nguy cơ hình thành ý tưởng và hành vi tự sát [23]

1.1.7.2 Điều trị cụ thể

* Điều trị giai đoạn cấp tính:

Người bệnh đang điều trị nội trú, cần phải có thời gian ít nhất là sau 2 –

4 tuần điều trị Tùy theo tình trạng của NB mà bác sĩ chọn thuốc và chỉnh liều cho phù hợp Thường chọn một trong các thuốc sau:

+ Thuốc Serotonin (SSRI)

+ Amitriptiline 10, 25, 50mg Liều trung bình 20 – 50mg/ngày

+ Sulpiride 50mg Liều trung bình 200 – 400mg/ngày

+ Nufotin 20mg Liều trung bình 20mg/ngày

+ Fluoxetine 20mg Liều trung bình 60mg/ngày

+ Paroxetine Liều trung bình 20 – 40mg/ngày

+ Citalopram 20, 40mg Liều trung bình 10 – 60mg/ngày

+ Phenelzire (Nardil) Liều trung bình 15 – 90mg/ngày

+ Zoloft 25mg Liều trung bình 50 – 200mg/ngày

+ Lustral 50mg Liều trung bình 50mg/ngày

Lưu ý Người bệnh lầm lì hay kích động, có ý tưởng tự sát, bỏ thuốc, dấu thuốc, không chịu uống thuốc thì dùng đường tiêm theo y lệnh của bác sĩ Một số tác dụng phụ của thuốc chống trầm cảm:

+ Gây khô miệng, táo bón, rối loạn thị giác, rối loạn tiểu tiện(khó đi tiểu), rối loạn nhận thức ở người già

+ Giảm huyết áp tư thế đứng gây chóng mặt, buồn nôn

+ Gây dị ứng trên da, phù

+ giảm ham muốn tình dục ở phụ nữ, giảm khả năng cương dương và gây chậm xuất tinh ở nam

+ Gây độc cho cơ tim, thể hiện trên điện tim là PQ kéo dài, sóng QT và sóng T có biên độ thấp

+ Tác dụng trên dạ dày, ruột gây đầy bụng, buồn nôn, nôn

* Điều trị giai đoạn duy trì:

Khi người bệnh ổn định ra viện điều trị tại nhà, nhằm phòng tái phát và giúp người bệnh trở lại tái hòa nhập cộng đồng Liều thuốc duy trì là liều thấp nhất mà có hiệu quả theo đơn của bác sĩ

* Điều trị giai đoạn dự phòng:

Cần cho người bệnh uống thuốc đều đặn hàng ngày theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tâm thần Không tự ý điều chỉnh liều thuốc khi không có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [23]

1.1.7.3 Điều trị tâm lý – xã hội

và thực hiện thay đổi trong hành vi không lành mạnh hay suy nghĩ, tìm hiểu mối quan hệ và kinh nghiệm, tìm cách tốt hơn để đối phó và giải quyết vấn đề

và đặt mục tiêu thực tế cho cuộc sống Tâm lý có thể giúp lấy lại cảm giác hạnh phúc và kiểm soát trong cuộc sống và giúp giảm bớt các triệu chứng trầm cảm như tuyệt vọng và giận dữ

Liệu pháp nhận thức hành vi là một trong những liệu pháp thông dụng nhất Liệu pháp này giúp xác định niềm tin và hành vi tiêu cực và thay thế bằng hành vi lành mạnh, tích cực Nó dựa trên ý tưởng rằng những suy nghĩ của riêng mình không phải người khác Ngay cả khi một tình huống không mong muốn không thay đổi, có thể thay đổi cách suy nghĩ và cư xử theo một cách tích cực Trị liệu tâm lý giữa cá nhân với nhau là loại tư vấn thường được sử dụng để điều trị trầm cảm [19]

Hoạt động trị liệu:

Là liệu pháp cận lâm sàng, gồm nhiều phương thức được thực hiện do chỉ định của bác sĩ, là liệu pháp vừa mang ý nghĩa lao động vừa mang ý nghĩa điều trị giúp người bệnh vượt qua những trở ngại do bệnh gây ra để tái thích ứng với xã hội bằng việc thực hành những kỹ thuật thủ công cùng với các liệu pháp nghệ thuật khác, liệu pháp nghệ thuật nhằm thu hút và dẫn dắt NB đến với những đồ vật mà họ thích để họ có thể tự thể hiện đặc tính nghệ thuật của riêng mình Con người luôn có sự tác động tương hỗ với môi trường xung quanh Cán bộ liệu pháp (Ergotherapeute – ETP ) tác động vào những rối loạn vận động hoặc rối loạn tâm thần do rối loạn sự tương hỗ này ETP đóng vai trò trung gian do vậy sẽ tạo cho người bệnh tính năng động hơn trong quan hệ của

họ (xã hội, nghề nghiệp, cuộc sống hàng ngày, trao đổi với người khác) Các hoạt động này có thể là nghề nghiệp, cuộc sống hàng ngày, nghệ thuật, thủ công, văn hóa xã hội và để cho họ tự chủ trong các hoạt động này ETP giám sát người bệnh hàng ngày về hành vi, quan hệ với người khác, mức độ độc lập

và tính tự chủ để đánh giá mức độ bệnh tật và chất lượng cuộc sống của họ Với người bệnh thì chất lượng quan hệ là hàng đầu, ETP phải nắm được toàn bộ

con người người bệnh và đưa ra một đề án cuộc sống mà người bệnh cảm thấy

là có liên quan với mình, giải thích những ham muốn và không ham muốn,

do vậy mối quan hệ giữa người bệnh và ETP là cần thiết ETP tác động trong

cả một quá trình lâu dài về phục hồi chức năng, về tái thích nghi, trong những lĩnh vực chức năng và trong lĩnh vực tâm thần cho đến khi tái hòa nhập xã hội nghề nghiệp ETP giúp người bệnh không có khả năng đưa được cốc lên miệng, không có khả năng đánh răng, và như vậy người bệnh sẽ lao động trong sự tự chủ của mình như: đi vệ sinh, ăn uống, mặc quần áo, có thể phục hồi các rối loạn chức năng về nhận thức, về chức năng truyền đạt chứng mất sử dụng động tác, trí nhớ, chú ý, mất nhận thức, sơ đồ cơ thể, định hướng thời gian, không gian Cuối cùng là phục hồi chức năng về tâm lý xã hội [19]

Liệu pháp văn hóa giải trí:

Liệu pháp văn hóa giải trí thường sử dụng nâng cao hiệu quả của liệu pháp lao động, bao gồm [19]:

+ Tổ chức các trò chơi: người bệnh tham gia một cách tích cực, hoặc đóng vai trò là khán giả xem người khác chơi; Những người bệnh ở trạng thái

ức chế cần được đưa vào trò chơi của nhóm người bệnh hoạt bát

+ Tổ chức các cuộc dạo chơi: Tổ chức cho người bệnh đi tham quan các

di tích lịch sử, khu vui chơi giải trí lớn Tổ chức đi thực tế để người bệnh gắn

bó với đời sống, với quê hương

+ Tổ chức các cuộc trò chuyện: Như tuyên truyền, giáo dục nhận thức cho người bệnh

+ Tổ chức chiếu phim: Chọn phim ngắn, mang nhiều tính chất giải trí, phim có nội dung phong phú, tránh phim có nội dung xấu buồn, bế tắc

+ Tổ chức biểu diễn văn nghệ, động viên người bệnh tham gia hát, múa như ca sĩ và diễn viên

+ Liệu pháp âm nhạc: Cần phát huy âm nhạc lên cảm xúc, tình cảm người bệnh Hướng dẫn người bệnh tham gia các điệu múa tập thể trực tiếp tạo nên

những vận động tích cực cho người bệnh Hát karaoke, nghe nhạc nhẹ cũng là h́nh thức có tác dụng điều trị rộng rãi nhất cho người bệnh

+ Hướng dẫn người bệnh thể dục, thể thao có tác dụng phục hồi thể lực

và tâm lý hứng thú cho người bệnh Nó khơi dậy sự tập trung chú ý, trực tiếp tác động lên cơ quan vận động, làm lưu thông khí huyết cho người bệnh, bao gồm: đi bách bộ, các bài tập thể dục buổi sáng, thể dục nhịp điệu, đá bóng, đạp

xe đạp, [19]

+ Các liệu pháp không dùng thuốc khác cho người bệnh như Yoga, Thiền định, Dưỡng sinh,

1.1.8 Quy trình chăm sóc người bệnh trầm cảm

Ban hành kèm theo Quyết định số 940/2002/QĐ-BYT ngày 22/3/2002 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc ban hành Hướng dẫn quy trình chăm sóc người bệnh[2]

- Buồng bệnh sạch sẽ, thoáng mát, màu sắc êm dịu, dễ quan sát

- Thuốc cấp cứu và máy hỗ trợ thở oxy, máy sốc điện

- Điều dưỡng: được trang bị kĩ năng tâm lý cảm xúc, hiểu biết xã hội và phải tận tụy với người bệnh

* Các bước tiến hành

- Người bệnh trầm cảm nhẹ và vừa:

+ Điều dưỡng thường xuyên gần gũi, tiếp xúc với người bệnh

+ Điều dưỡng viện thực hiện tốt công tác tâm lý, giải thích, khuyên giải, động viên người bệnh yên tâm chữa bệnh, tin tưởng vào điều trị, tạo môi trường tâm

+ Tìm hiểu tâm lý người bệnh, biết nguyên nhân trầm cảm

+ Sắp xếp NB trầm cảm vào buồng bệnh cùng với người bệnhổn định để theo dõi

- Người bệnh trầm cảm nặng có ý tưởng, hành vi tự sát:

+ Điều dưỡng làm tốt như các phần việc trên

+ Loại bỏ vật dụng nguy hại đến tính mạng (dao kéo, dây, vật nhọn )

+ Thường xuyên theo dõi giám sát người bệnh khi giao trực, lúc giao thời và đêm khuya, đặc biệt giai đoạn người bệnh tỉnh táo đủ sức khỏe để thực hiện ý tưởng tự sát

+ Phải đi tua kiểm tra 15 phút/lần

+ Thông báo cho nhân viên trong toàn khoa về diễn biến của người bệnh để cùng phối hợp

+ Trường hợp người bệnh có loạn thần như ảo giác, hoang tưởng phải báo cáo bác sĩ để kịp thời xử trí

+ Nếu người bệnh phải dùng liệu pháp sốc điện, điều dưỡng phải chăm sóc theo mục làm sốc điện

* Đánh giá, ghi hồ sơ và báo cáo:

- Các dấu hiệu sinh tồn: mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở

- Thể trạng chung, cân nặng

- Mức độ ăn uống của người bệnh

- Trạng thái tâm lý, tâm thần đặc biệt

- Các diễn biến bất thường đã xảy ra

* Hướng dẫn người bệnh và gia đình:

- Người bệnh:

+ Uống thuốc đều theo đơn đề phòng tái phát

+ Tin tưởng bác sĩ điều trị

+ Kiêng nước chè, rượu, cà phê và các chất kích thích

- Gia đình:

+ Thường xuyên động viên người bệnh

+ Tạo môi trường gia đình xã hội hài hòa, tránh gây sang chấn tâm lí

+ Quản lý thuốc chặt chẽ và bảo quản thuốc nơi khô ráo, đề phòng người bệnh lấy thuốc để thực hiện hành vi tự sát

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Nghiên cứu về trầm cảm trên thế giới

Tại Châu Âu số người mắc bệnh trầm cảm và tự tử tăng đột biến vì khủng hoảng, 1/4 dân số Châu Âu tương đương (215 triệu người) sẽ bị rối loạn tâm lý

do cuộc sống quá khó khăn [32]

Theo Scott Patten, nghiên cứu năm 2006 tại Canada cho thấy tỷ lệ trầm cảm chung trong cả cuộc đời là 12,2% Trầm cảm chủ yếu phổ biến ở phụ nữ (5%) hơn ở nam giới (2,9%) Tỷ lệ mắc trầm cảm cao nhất ở nhóm tuổi từ 15 đến 25 tuổi [28]

Ở Hoa Kỳ, tỷ lệ mắc trầm cảm theo nhiều nghiên cứu vào khoảng 5 - 6% Khoảng 80% người bị trầm cảm đã báo cáo bị ảnh hưởng đến khả năng làm việc, duy trì cuộc sống gia đình và các hoạt động xã hội khác của họ Tổng thiệt hại ước tính khoảng 2/3 trong tổng 80 tỷ USD trong năm 2000 vì khả năng sản xuất kém và hay nghỉ việc Mỗi năm có trên 300 000 người tự tử trong đó chiếm 60% là người mắc bênh trầm cảm [29]

Nghiên cứu ở các nước châu Á – Thái Bình Dương cho thấy: Ở Australia thì tỷ lệ trầm cảm cao hơn một số nước khác ( 20 - 30% dân số), Ở một số nước châu Á như Trung Quốc, theo tác giả Chen R., tỷ lệ trầm cảm ở người già trên

60 tuổi khu vực nông thôn là 6%, ở khu vực thủ đô là 3,6% Hàng năm Trung

Quốc có khoảng 300 000 người tự tử (thực tế có thể cao hơn nữa), nữ tự sát nhiều hơn nam theo tỷ lệ 3:1; nông thôn tử tử nhiều hơn thành phố theo tỷ lệ 3:1 [26], [32]

1.2.2 Nghiên cứu về trầm cảm tại Việt Nam

Một nghiên cứu của Nguyễn Văn Siêm năm 2010 tại xã Quất Động, Thường Tín Hà Tây cho thấy tỷ lệ mắc rối loạn trầm cảm là 8,35% dân số ≥ 15 tuổi Tỷ lệ NB nữ/nam là 5/1 Tỷ lệ mắc ở độ tuổi 30-59 là 58,21%, từ 60 tuổi trở lên là 36,9% Tỷ lệ mới mắc là 0,48% Đại đa số NB (94,24%) mắc bệnh trên 1 năm Số mắc bệnh trên 4 năm có tỷ lệ 70,3% Tính chất tiến triển mạn tính rất rõ rệt (93,6% là trầm cảm tái diễn) [19]

Theo Trần Văn Cường (2011), điều tra dịch tễ 10 bệnh tâm thần tại 8 địa điểm của các vùng sinh thái khác nhau, cho kết quả về tỷ lệ mắc các bệnh tâm thần là 12,5%, trong đó rối loạn trầm cảm F 32: 2,4% dân số Tỷ lệ NB khám tại các cơ sở y tế nhà nước là 31,9%; tại các cơ sở y tế tư nhân là 21,9% và số

NB chưa bao giờ đi khám là 68,5% Thái độ của gia đình, cộng đồng đối với

Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ được thành lập tháng 7/1977 theo Quyết định số 756/QĐ-UBND ngày 26/7/1977 của UBND tỉnh Vĩnh Phú với quy mô

100 giường bệnh và biên chế 86 cán bộ, CC-VC, Bệnh viện được xây dựng trên

diện tích: 9.732m2 Năm 1997 tỉnh Vĩnh Phú được chia tách thành 2 tỉnh là tỉnh Phú Thọ và tỉnh Vĩnh Phúc, Bệnh viện Tâm thần được đổi tên thành Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ và vẫn đóng trên địa bàn thị xã Phú Thọ – tỉnh Phú Thọ

Ngày 02/12/2009 Tại Quyết định số: 4212/QĐ-UBND Bệnh viện được Chủ tịch UBND Tỉnh Phú Thọ công nhận Bệnh viện đạt tiêu chuẩn hạng II tuyến tỉnh

Ngày 30/10/2014 tại Quyết định số: 2620/QĐ-UBND, Bệnh viện được Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ công nhận Bệnh viện giữ vững tiêu chuẩn Bệnh viện hạng II tuyến tỉnh

Bệnh viện đã thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao như: Cấp cứu, khám bệnh, chữa bệnh và phục hồi chức năng cho người mắc bệnh tâm thần, thần kinh của tỉnh Phú Thọ và các tỉnh lân cận; triển khai thực hiện quản lý, điều trị, phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần phân liệt, động kinh, rối loạn tâm thần khác tại cộng đồng theo Chương trình mục tiêu quốc gia - Dự án BVSKTT cộng đồng

Hiện nay Bệnh viện được bố trí thành 13 Khoa, phòng; 112 cán bộ,

CC-VC, trên 80% cán bộ, CC-VC có trình độ đại học, sau đại học, có y đức, tâm huyết với nghề, tận tâm với người bệnh Với 200 giường bệnh thực kê, hàng năm Bệnh viện đều hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch được giao, có đủ khả năng phục vụ 180 - 200 người bệnh điều trị nội trú hàng ngày (trên 3.000 lượt người bệnh/ năm) quản lý điều trị ngoại trú trên 5.000 người bệnh tại cộng đồng/năm Hiện nay Bệnh viện tiếp nhận điều trị được tất cả các loại bệnh tâm thần, động kinh, các bệnh lý ở cơ, xương, khớp, thần kinh, một số bệnh nội khoa thông thường,… theo phân tuyến kỹ thuật đã được phê duyệt Ngoài điều trị bằng thuốc, Bệnh viện còn áp dụng nhiều phương pháp điều trị hiện đại, tiên tiến như: xử dụng thuốc an thần kinh thế hệ mới, liệu pháp tâm lý, hoạt động trị liệu, hòa nhập, phục hồi chức năng, giải trí cho người bệnh,…Bệnh viện đã thực hiện tốt mô hình: “Hệ thống cửa mở có quản lý: Cổng ra vào của Bệnh

viện có nhân viên y tế và bảo vệ kiểm soát, tránh tình trạng người bệnh trốn viện”, đây là mô hình hiện đại, khoa học và nhân đạo, tạo môi trường tốt cho công tác điều trị và phục hồi chức năng tâm lý xã hội cho người bệnh, Bệnh viện ngày càng trở thành địa chỉ tin cậy cho nhân dân trong địa bàn tỉnh Phú Thọ và các tỉnh lân cận Trong những năm vừa qua Bệnh viện đã triển khai một

số kỹ thuật phục vụ công tác chẩn đoán và phục vụ người bệnh như: Máy Dopler siêu âm xuyên sọ, máy siêu âm 3 chiều, máy điện não vi tínhvà các thiết bị hiện đại khác

Trình độ cán bộ công nhân viên chức trong Bệnh viện đã được nâng cao rất nhiều, cán bộ viên chức thường xuyên được học tập và nâng cao chuyên môn để đảm bảo công tác khám bệnh, chữa bệnh và chăm sóc người bệnh tại Bệnh viện.Trình độ cán bộ công nhân viên chức trong Bệnh viện đã được nâng cao rât nhiều, cán bộ viên chức thường xuyên được học tập và nâng cao chuyên môn để đảm bảo công tác khám bệnh, chữa bệnh và chăm sóc người bệnh tại Bệnh viện Trên thực tế công tác chăm sóc bệnh nhân tâm thần nói chung và chăm sóc người bệnh Trầm cảm tại khoa Thần kinh Bệnh viện Tâm Thần Phú Thọ nói riêng vẫn con mang tính chất chăm sóc tập chung và phụ thuộc vào gia