Người bệnh khi vào viện thường có các biểu hiện rối loạn tâm thần với các hội chứng và triệu chứng khác nhau, các hội chứng và triệu chứng thường ít gắn bó, không đặc trưng vì nhiều triệ
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Cơ sở lý luận
1.1.1 Tổng quan về các rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não
Chấn thương sọ não (CTSN) là tình trạng người bệnh bị sang chấn vào đầu gây tổn thương hộp sọ và các cấu tạo khác bên trong hộp sọ [1]
Có 2 loại CTSN là CTSN kín và vết thương sọ não Trong thời chiến vết thương sọ não chiếm 67,9% của CTSN còn lại CTSN kín là 32,1% Trong thời bình thì ngược lại CTSN kín chiếm tỉ lệ cao hơn 63,5%, vết thương sọ não là 36,5% CTSN kín được chia làm 2 loại tổn thương là chấn động não và giập não [6].
Hoàn cảnh CTSN trong thời bình thường gặp là tai nạn giao thông chiếm 66,54%; tai nạn sinh hoạt chiếm 28,7% và tai nạn lao động chiếm 4,68% Trong thời chiến thì CTSN do hỏa khí chiếm hàng đầu [5]
Rối loạn tâm thần sau CTSN khác với các rối loạn tâm thần khác là có tổn thương ở não và là một trong những di chứng nặng nề mà CTSN để lại và khá phổ biến Bệnh cảnh lâm sàng của rối loạn tâm thần sau CTSN biểu hiện rất đa dạng và phức tạp, tùy thuộc vào mức độ chấn thương, cơ chế gây tổn thương não, tuổi bị chấn thương và các đặc điểm nhân cách trước khi bị CTSN Những Rối loạn tâm thần thường gặp như thay đổi tính tình, thói quen, biến đổi nhân cách, các rối loạn trí nhớ, rối loạn khí sắc, sa sút trí tuệ cũng như xuất hiện các cơn động kinh tâm thần gây nguy hại cho người bệnh, người xung quanh và xã hội
Rối loạn tâm thần do CTSN khá phổ biến theo I.N Dukenxkaia (1986) số người bệnh (NB) rối loạn tâm thần do CTSN điều trị ngoại trú chiếm 8% ở các bệnh viện tâm thần chiếm 4% [5],[7]. Ở Mỹ tỷ lệ rối loạn tâm thần do CTSN là 3,6%, ở Anh từ 160 đến 200/100.000 dân [8]. Ở Việt Nam theo số liệu thống kê của Bệnh viện Tâm thần Trung ương I thì tỉ lệ rối loạn tâm thần do CTSN chiếm 0,5 – 0,7% dân số, trong đó 60% do hỏa khí Tỉ lệ này tăng lên ở những vùng nằm lâu trong chiến tranh Ví dụ: Quảng Trị có tỉ lệ rối loạn tâm thần do CTSN là 9,88%; ở Đà Nẵng là 1,2% dân số [8].
Lứa tuổi thường gặp từ 15 đến 25 tuổi chiếm tỉ lệ cao, nam cao gấp nhiều lầu so với nữ[6].
- Yếu tố cơ học trong CTSN: Inger I.M (1967) coi hai yếu tố chủ yếu, đặc trưng cơ học có ý nghĩa đặc biệt trong bệnh sinh đó là:
+ Biến đổi hình dáng của hộp sọ tại chỗ hoặc toàn thể
+ Sự chuyển dịch của não trong hộp sọ theo đường thẳng và xoay, gây nên các tổn thương não nặng và phức tạp như: giập não, đứt rách mạch máu não, tổn thương thân não và tổn thương sợi trục lan tỏa… Những tổn thương đó đều có thể gây nên co giật hoặc rối loạn tâm thần
- Yếu tố xung động thần kinh trong CTSN: Rối loạn hệ lưới – vỏ não – dưới vỏ là cơ chế “khởi động” trong sự phát triển hàng loạt các phản ứng bệnh lý phức tạp ở thời kỳ cấp tính làm thay đổi sinh hóa, sinh lý tế bào thần kinh gây rối loạn tâm thần muộn
- Yếu tố huyết quản trong CTSN: Những rối loạn tuần hoàn não để lại di chứng biến đổi tế bào thần kinh gây rối loạn tâm thần
- Yếu tố tâm lý trong CTSN: Là 1 đáp ứng không bình thường đối với sự kiện gây ra sang chấn mạnh
1.1.4 Đặc điểm lâm sàng của rối loạn tâm thần do CTSN
Gồm 2 giai đoạn: Giai đoạn cấp tính và giai đoạn muộn: Các rối loạn tâm thần do CTSN ở giai đoạn muộn được gọi là rối loạn tâm thần sau CTSN (mental disorders post cranial cerebral trauma) Sự phân chia giai đoạn trong rối loạn tâm thần do CTSN cũng chỉ là những qui ước không hoàn toàn đầy đủ vì rằng triệu chứng lâm sàng của các giai đoạn thường xen kẽ nhau và rất khác nhau trên từng NB
O.V Kerbicov phân chia rối loạn tâm thần do CTSN thành 4 giai đoạn:
+ Giai đoạn đầu: Đặc trưng bằng sự rối loạn ý thức về “lượng” ở các mức độ khác nhau cùng với rối loạn các chức năng sống của cơ thể như rối loạn tim mạch, hô hấp thân nhiệt, chuyển hóa nước, điện giải…
+ Giai đoạn cấp tính: Ý thức tỉnh lại dần, các biểu hiện rối loạn tâm thần đa dạng, không ổn định, xen kẽ các triệu chứng rối loạn thần kinh mà người ta gọi là “trạng thái giống loạn thần kinh” do chấn thương Đồng thời các triệu chứng thần kinh khu trú biểu hiện rõ ràng dần do các triệu chứng não cấp thoái lui
Các triệu chứng ở giai đoạn cấp tính ổn định dần Số đông NB sức khỏe dần dần hồi phục Trong các trường hợp chấn thương nặng có thể không có sự hồi phục hoàn toàn mà để lại các di chứng khác nhau về hoạt động tâm thần và thần kinh
Các di chứng về thực thể thần kinh ở nhiều mức độ khác nhau và bền vững dần Các rối loạn tâm thần cũng biểu hiện rất đa dạng, khác nhau về cường độ và cả về khả năng, thích ứng Người ta đã khái quát các rối loạn tâm thần trên bằng các hội chứng
* Suy nhược sau chấn thương
* Suy não sau chấn thương
* Động kinh sau chấn thương
* Sa sút sau chấn thương
Có rất nhiều cách phân loại khác nhau về các rối loạn tâm thần do CTSN Song nhìn chung người ta đã thống nhất theo 2 cách phân loại chính của hệ thống phân loại bệnh quốc tế và hệ thống phân loại các rối loạn tâm thần của hội tâm thần học Mỹ
Theo hệ thống phân loại bệnh quốc tế lần thứ 8, lần thứ 9 và lần thứ
10 có thể thấy như sau:
- Phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 8 (ICD-8) các rối loạn tâm thần do CTSN được xếp vào nhóm các bệnh loại thần có liên quan đến các thương tổn não khác, mang mã số 293 và mã số 293.5 là do các chấn thương sọ não
- Phân loại bệnh quốc tế lần thứ 9 (ICD-9): Các rối loạn tâm thần do CTSN được xếp vào 3 nhóm:
293: Các trạng thái rối loạn tâm thần thực thể tạm thời
293.04: Những trạng thái lú lẫn cấp diễn do CTSN
294: Các trạng thái rối loạn tâm thần thực thể trường diễn khác 310: Các biểu hiện tâm thần đặc hiệu
310.2: Hội chứng hậu chấn thương
- Phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 (ICD-10) 1992
Các rối loạn tâm thần do CTSN được xếp vào chương FO: các rối loạn tâm thần sau CTSN bao gồm cả rối loạn tâm thần triệu chứng: cụ thể là:
FO3: Mất trí không biệt định
FO4: Hội chứng quên sau CTSN không do rượu
FO6.3: Rối loạn cảm xúc sau CTSN
FO6.6: Suy nhược sau CTSN
FO7.2: Hội chứng sau chấn động não
Sự phân loại các rối loạn tâm thần do CTSN nhìn chung thấy chúng nằm rải rác trong nhiều mục khác nhau của nhóm các rối loạn tâm thần thực thể Điều đó nói lên rằng: Rối loạn tâm thần do CTSN có bệnh cảnh lâm sàng phong phú đa dạng và ở nhiều mức độ rất khác nhau
1.1.6.Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định các rối loạn tâm thần do CTSN
Cơ sở thực tiễn
Trong những năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về CTSN và các rối loạn tâm thần sau CTSN Việt Nam là đất nước đang phát triển với sự gia tăng về mật độ dân số, đô thị hóa nhanh với phương tiện giao thông có tốc độ cao lại cơ động trên mạng lưới đường xá, cầu cống chật hẹp kém chất lượng trong đó điều quan trọng là do trình độ và ý thức tự giác của con người Đây chính là nguyên nhân làm cho tỷ lệ tai nạn giao thông ngày càng tăng làm cho số NB bị CTSN ngày càng nhiều và để lại nhiều di chứng nghiêm trọng đặc biệt là rối loạn tâm thần sau CTSN
Theo nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và điện não đồ ở NB rối loạn tâm thần sau CTSN giai đoạn muộn của PGS – TS Phạm Đức Thịnh năm 2003 một số biểu hiện của NB rối loạn tâm thần sau CTSN: Đau đầu 92%; chóng mặt 82,67%, mệt mỏi 89,33%, dễ bị kích thích 64%, rối loạn tâm thần 78,67%[8] Vương Văn Tịnh Rối loạn giấc ngủ 80%; đau đầu 60%, mệt mỏi 55% Các triệu chứng rối loạn cảm xúc, giảm khí sắc 17,1%; buồn rầu 14,3%[9] Ở những năm đầu sau CTSN và giảm ở nhóm bệnh sau 5 – 10 năm sau CTSN Các triệu chứng rối loạn nhận thức giảm ở nhóm NB sau 5 -10 năm CTSN nhưng bịa chuyện và giảm trí tuệ lại tăng các biểu hiện tổn thương thần kinh khu trú chỉ chiếm tỷ lệ 29,26% (Phan Việt Nga)[4]
Trần Văn Cường (2000) thấy hoang tưởng 20%, ảo giác (thường là ảo thị, ảo thanh) 15%; kích động ngôn ngữ, vận động 10%[2]
- Đặc điểm lâm sàng: Các hội chứng rối loạn tâm thần sau CTSN: + Suy nhược sau chấn thương : 54,72%
+ Suy não sau chấn thương : 24,53%
+ Động kinh sau chấn thương : 16,04%
+ Sa sút sau chấn thương : 6,25%
Ngô Ngọc Tản (1998) Rối loạn tâm thần sau CTSN gặp chủ yếu là suy nhược và suy não sau chấn thương 66,7%[7]
- Đặc điểm rối loạn tâm thần theo ICD 10 cho thấy: Hội chứng sau chấn động nao FO7.2 chiếm tỷ lệ cao nhất 32,08% Các rối loạn khí sắc 16,98% rối loạn nhân cách sau CTSN FO7.0 và FO7.8 chiếm 13,31%
Theo Henri E (1974, 1989) thấy 50 – 80% các triệu chứng chủ quan phổ biến ở NB rối loạn tâm thần sau CTSN Lishaman W.A (1987) đau đầu 57%, rối loạn giấc ngủ 31%, chóng mặt 21%[18]
Money G (2001) thấy 19,65% trầm cảm trên 80 NB CTSN mức độ trung bình[17]
Theo Marson F và CS (1996) thấy sự suy giảm trí nhớ sau CTSN chiếm 40 – 47%[14] Adams J.H và CS (2001) thấy 11 – 15% bị động kinh sau CTSN[11]
Các triệu chứng khác: Dumond J.J và CS (1996) ảo thị 12%, hoang tưởng 8%, kích động 5,2%[13]
Henri E (1989) tỷ lệ người bệnh suy nhược sau chấn thương là 70% Annegers J.F và CS (2000)]: Động kinh sau chấn thương là 7% trong vòng
1 năm và 11,5% trong vòng 5 năm[12]
Matsushima Y (2011) 70,6% đảm nhiệm được việc gia đình[15] Mayou R (2001) 45% giảm hoạt động sức khỏe[16]
- Đặc điểm rối loạn tâm thần theo ICD 10:
Theo Sidney B và CS (1994) nhận xét rối loạn cư xử và hành vi sau chấn thương sọ não do tổn thương thùy trán[19] Iunque C (1999) nhận thấy tổn thương vùng thùy trán gây biến đổi cảm xúc, hành vi[20].
MÔ TẢ TRƯỜNG HỢP BỆNH
Liên hệ thực tiễn
*Khái quát bệnh viện tâm thần Phú Thọ
Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ được thành lập tháng 7/1977 theo Quyết định số 756/QĐ-UBND ngày 26/7/1977 của UBND tỉnh Vĩnh Phú với quy mô 100 giường bệnh và biên chế 86 cán bộ, CC-VC, Bệnh viện được xây dựng trên diện tích: 9.732m2 Năm 1997 tỉnh Vĩnh Phú được chia tách thành
2 tỉnh là tỉnh Phú Thọ và tỉnh Vĩnh Phúc, Bệnh viện Tâm thần được đổi tên thành Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ và vẫn đóng trên địa bàn thị xã Phú Thọ – tỉnh Phú Thọ
Hình ảnh 1: Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ
Bệnh viện đã thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao như: Cấp cứu, khám bệnh, chữa bệnh và phục hồi chức năng cho người mắc bệnh tâm thần, thần kinh của tỉnh Phú Thọ và các tỉnh lân cận; triển khai thực hiện quản lý, điều trị, phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần phân liệt, động kinh, rối loạn tâm thần khác tại cộng đồng theo Chương trình mục tiêu quốc gia - Dự án BVSKTT cộng đồng
Hiện nay Bệnh viện được bố trí thành 13 Khoa, phòng; 112 cán bộ, CC-VC, trên 80% cán bộ, CC-VC có trình độ đại học, sau đại học, có y đức, tâm huyết với nghề, tận tâm với người bệnh Trong đó có 30 bác sĩ, 60 điều dưỡng Với 200 giường bệnh thực kê, hàng năm Bệnh viện đều hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch được giao, có đủ khả năng phục vụ 180 - 200 người bệnh điều trị nội trú hàng ngày (trên 3.000 lượt người bệnh/ năm) quản lý điều trị ngoại trú trên 5.000 người bệnh tại cộng đồng/năm Hiện nay Bệnh viện tiếp nhận điều trị được tất cả các loại bệnh tâm thần, động kinh, các bệnh lý ở cơ, xương, khớp, thần kinh, một số bệnh nội khoa thông thường,… theo phân tuyến kỹ thuật đã được phê duyệt Ngoài điều trị bằng thuốc, Bệnh viện còn áp dụng nhiều phương pháp điều trị hiện đại, tiên tiến như: sử dụng thuốc an thần kinh thế hệ mới, liệu pháp tâm lý, thư giãn luyện tập, hoạt động trị liệu, hòa nhập, phục hồi chức năng, giải trí cho người bệnh,… Bệnh viện đã thực hiện tốt mô hình: “Hệ thống cửa mở có quản lý”, đây là mô hình hiện đại, khoa học và nhân đạo, tạo môi trường tốt cho công tác điều trị và phục hồi chức năng tâm lý xã hội cho người bệnh, Bệnh viện ngày càng trở thành địa chỉ tin cậy cho nhân dân trong địa bàn tỉnh Phú Thọ và các tỉnh lân cận Trong những năm vừa qua Bệnh viện đã triển khai một số kỹ thuật phục vụ công tác chẩn đoán và phục vụ người bệnh như: Máy Dopler siêu âm xuyên sọ, máy siêu âm 3 chiều, máy điện não vi tínhvà các máy móc hiện đại khác Trình độ cán bộ công nhân viên chức trong Bệnh viện đã được nâng cao rât nhiều , cán bộ viên chức thường xuyên được học tập và nâng cao chuyên môn để đảm bảo công tác khám bệnh, chữa bệnh và chăm sóc người bệnh tại Bệnh viện Người Bệnh có rối loạn tâm thần sau CTSN nằm rải rác ở tất cả các khoa lâm sàng của Bệnh viện vì bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào, giới nam hay giới nữ và có rất nhiều các mặt bệnh tâm thần khác nhau nhưng tôi đi sâu, nhấn mạnh về những người bệnh có rối loạn tâm thần sau CTSN nằm tại khoa Thần kinh – Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ
Thực tế người bệnh rối loạn tâm thần do chấn thương sọ não ở Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ được chăm sóc cơ bản là như nhau, đa số người bệnh có người nhà ở lại khoa chăm sóc hỗ trợ cùng cán bộ y tế
*Đôi nét về khoa Thần kinh – Bệnh viện tâm thần Phú Thọ
Khoa được thành lập từ tháng 11 /1977, khi mới thành lập có tên là khoa C của Bệnh viện, đến tháng 6 năm 2006 đổi tên thành Khoa Thần kinh Tổng số hiện tại có 10 cán bộ: Trong đó 2 BSCKI, 01 BS, 7 CNĐD Số giường bệnh được giao 50, hiện tại có 35 bệnh nhân đang nằm điều trị nội trú tại khoa Trung bình mỗi điều dưỡng được giao chăm sóc cho 5 bệnh nhân Chức năng: Khoa Thần Kinh là bộ phận thuộc bộ máy quản lý của Bệnh viện có chức năng là điều trị các bệnh nhân nội trú, ngoại trú
Hình ảnh 2: Khoa Thần kinh – Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ
Nghiên cứu một trường hợp cụ thể
Thực trạng chăm sóc người bệnh rối loạn tâm thần sau CTSN tại khoa Thần kinh - Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ
1 Họ và tên NB : Vi Văn Tới
5 Địa chỉ : Khu 3 - Đông Thành - Thanh Ba - Phú Thọ
7 Lý do vào viện : Mất ngủ, nói linh tinh, đánh người thân
8 Chẩn đoán: Rối loạn tâm thần thực tổn
Theo người thân NB kể lại : NB là con thứ 2/4 trong gia đình Từ nhỏ đến lớn khỏe mạnh bình thường về thể chất và tinh thần Học hết 10/12 ở nhà làm thợ xây
Tháng 11 năm 2020 NB bị tai nạn giao thông, sau tai nạn NB bị ngất và rách da vùng trán, gò má (T) sau đó được phẫu thuật tại Bệnh viện Việt Đức, điều trị tại đó 2 tháng Từ đó NB tính tình thay đổi, hay nóng nảy, đau đầu, ngủ ít, ăn uống kém Cách ngày vào viện 10 ngày, NB thường bỏ nhà đi lang thang, nói linh tinh, đêm ít ngủ, đánh người thân, dễ nổi cáu Gia đình đưa NB đến Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ nhập viện trong tình trạng: tiếp xúc hạn chế, nói nhiều, hằn học, chống đối nằm viện, phủ định bệnh, đi lại lộn xộn,
- Thể trạng trung bình : 58 kg
- Dấu hiệu sinh tồn : mạch 78 lần/phút
- Tuần hoàn : Nhịp tim đều, nghe tiếng T1, T2 rõ
- Hô hấp : Lồng ngực 2 bên cân đối, nhịp thở đều
- Tiêu hóa : Bụng mềm, không chướng, gan, lách không sờ thấy
- Thận, tiết niệu, sinh dục : Bình thường
- Cơ – xương – khớp : Bình thường
-Tai – mũi – họng : Bình thường
- Răng – hàm – mặt : Bình thường
- Các bệnh lý khác : Chưa thấy có biểu hiện bất thường
Hình ảnh 3: Nhân viên y tế thăm khám cho người bệnh
- Không có tổn thương liệt khu trú
- Vận động tứ chi: Bình thường
- Trương lực cơ: Bình thường
- Cảm giác (nông, sâu): Không rối loạn
- Phản xạ: Phản xạ gân xương đáp ứng đều hai bên
- Biểu hiện chung: Ăn mặc lôi thôi
- Ý thức định hướng: Không gian, thời gian và bản thân đúng
- Tình cảm, cảm xúc: Hằn học, bực tức
- Tri giác: Không có ảo tưởng, ảo giác
+ Hình thức: Nhịp chậm, rời rạc
+ Nội dung: Không có hoang tưởng
+ Hành động, ý trí: Hành động dị kỳ, giảm quan tâm thích thú
+ Hoạt động bản năng: Ăn, ngủ kém
- Độ tập trung chú ý giảm
2.2.2.4 Các thuốc đang dùng cho người bệnh
Aminazin 25mg x 4 ống (tiêm bắp 10h:2 ống; 20h:2 ống)
Vitamin B1 100mg x 1 ống (tiêm bắp 10h)
Trong thời gian người bệnh nằm viện tôi đánh giá hoạt động hàng ngày của
- NB tỉnh, tiếp xúc chậm
- Khí sắc NB vui vẻ, hoạt bát hơn
- NB ngủ ít, ăn kém
- NB chăm sóc vệ sinh cá nhân kém và hoạt động thể lực kém
- Hoàn cảnh gia đình : Khá
+ Bản thân: Sự phát triển thể chất, tâm thần hoàn toàn bình thường + Gia đình: Khỏe mạnh, không ai mắc bệnh tương tự
Hình ảnh 4: Thực hiện y lệnh thuốc
- Theo dõi sát sao diễn biến bệnh:
+ Hiện tại NB tỉnh, tiếp xúc chậm, trả lời đúng chủ đề, nói ngọng khó nghe Chưa tham gia các hoạt động trong khoa như thể dục, vệ sinh buồng bệnh và các hoạt động liệu pháp khác
+ Các dấu hiệu bệnh lý khác chưa có vấn đề gì đặc biệt
- Đảm bảo chế độ dinh dưỡng cho NB
+ Động viên NB ăn hết khẩu phần, điều dưỡng tạo không khí vui vẻ thoải mái khi người bệnh ăn trong bếp ăn tập thể
+ Cho người bệnh ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, nhiều chất xơ, bữa ăn cần phải đủ chất dinh dưỡng, cân đối về thành phần đủ năng lượng, uống đủ nước trong ngày
+ NB ăn hết suất cơm
- Nhắc nhở NB vệ sinh cá nhân hàng ngày
+ Đưa người bệnh lên phòng tắm, gội đầu và tắm, thay quần áo sạch cho NB
+ Hướng dẫn NB vệ sinh cá nhân, đánh răng ngày 2 lần buổi sáng dạy và trước khi đi ngủ
Hình ảnh 5: Cắt tóc miễn phí cho người bệnh
+ Loại bỏ vật dụng nguy hại đến tính mạng người bệnh như (dao, kéo, dây, vật sắc nhọn)
+ Thường xuyên theo dõi giám sát người bệnh
+ Đi tua buồng bệnh 15 phút/lần
+ Thông báo kịp thời cho bác sĩ và nhân viên trong khoa về diễn biến của người bệnh để cùng phối hợp
Giáo dục sức khỏe cho NB
Tư vấn và hướng dẫn NB tự chăm sóc và giữ gìn sức khỏe
+ Gia đình thường xuyên gần gũi, động viên an ủi người bệnh
+ Biết động viên, khuyên giải người bệnh yên tâm, tin tưởng vào điều trị + Tăng cường dẫn NB đi dạo, xem ti vi, xem đá bóng… để phần nào giúp NB lãng quên đi những buồn phiền, những ý nghĩ xấu, những hiểu biết lệch lạch về bệnh tật
+ Loại bỏ các vật dụng nguy hại đến tính mạng và kiểm ra chặt chẽ việc uống thuốc của NB, phòng ngừa dấu thuốc
+ Biết chăm sóc vệ sinh cho NB nếu NB không tự làm
+ Nắm được chế độ ăn uống của người bệnh để cung cấp đủ năng lượng, đủ chất và vitamin Nếu NB không ăn động viên, khuyên giải cho NB ăn và báo cáo bác sĩ hoặc điều dưỡng để có biện pháp xử trí kịp thời
+ Hướng dẫn NB tham gia lao động liệu pháp, vui chơi giải trí
+ Động viên, giải thích, khuyên giải NB loại bỏ ý nghĩ buồn phiền, chán nản cùng hòa đồng với mọi người xung quanh
+ Nên đi lại vận động, không nên ủ rũ buồn phiền ngồi một chỗ
Hình ảnh 6: Hướng dẫn người bệnh tham gia hoạt động liệu pháp
*Khi người bệnh ra viện trở về cộng đồng
+ Thường xuyên quan tâm, động viên an ủi người bệnh
+ Giúp NB sớm tái hòa nhập với cuộc sống cộng đồng
+ Tạo môi trường, gia đình xã hội hài hòa tránh gây sang chấn tâm lý cho người bệnh
+ Quản lý thuốc chặt chẽ, bảo quản cho NB uống, đề phòng người bệnh dấu thuốc
+ Khi dùng thuốc nếu thấy có dấu hiệu bất thường đưa NB đến cơ sở y tế hoặc bệnh viện chuyên khoa tâm thần khám ngay
+ Uống thuốc đều, đúng theo đơn của bác sĩ
+ Người bệnh luôn tin tưởng vào sự điều trị của bác sĩ
+ Không nên hoặc hạn chế sử dụng rượu bia và các chất kích thích như trà, cà phê, thuốc lá…
+ Hãy tạo cho mình một cuộc sống hạnh phúc, vui vẻ và thoải mái
2.2.2.5 Đánh giá kết quả chăm sóc người bệnh
Người bệnh có rối loạn tâm thần sau khi bị chấn thương sọ não được gia đình đưa đến điều trị tại khoa Thần kinh - Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ trong tình trạng: tỉnh, tiếp xúc hạn chế, nói nhiều, hằn học, chống đối nằm viện, phủ định bệnh, đi lại lộn xộn Trí nhớ, trí tuệ giảm, kém tập trung chú ý
Sau thời gian 11 ngày điều trị (từ ngày 25/6/2021 đến ngày 5/7/2021)
NB được quản lý điều trị, chăm sóc tại khoa NB đã có sự tiến triển rõ rệt về mặt bệnh lý: Người bệnh đã cải thiện khí sắc, không còn hằn học, ăn uống khá hơn, có cảm giác ngon miệng, ngủ được nhiều giờ và sâu giấc hơn, không còn mệt mỏi, cảm thấy thoải mái, tự chăm sóc bản thân và chủ động tham gia nhiều hơn vào quá trình giao tiếp và các hoạt động
Quy trình chăm sóc NB tại Khoa Thần kinh- Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ được thực hiện đầy đủ, đúng quy trình
Người bệnh vào viện điều đưỡng tiếp xúc với NB, người nhà NB phổ biến các nội quy, quy định của Bệnh viện, của Khoa, động viên NB yên tâm điều trị Người bệnh được bố trí vào buồng bệnh thoáng mát về mùa hè, ấm về mùa đông, đủ ánh sáng Xếp NB ở cùng NB khác để thuận tiện công tác quản lý, theo dõi và chăm sóc Điều dưỡng đã phát chăn màn cho NB, cho NB thay quần áo của Bệnh viện Thực hiện đo dấu hiệu sinh tồn theo phân cấp chăm sóc và y lệnh bác sĩ Theo dõi sát diễn biến bệnh, quản lý NB tại khu vực dễ quan sát, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, đảm bảo an toàn cho
NB trong quá trình quản lý, chăm sóc Thực hiện y lệnh thuốc hàng ngày, đảm bảo chế độ dinh dưỡng và giấc ngủ cho NB, thực hiện chế độ vệ sinh cá nhân cho NB Giáo dục sức khỏe và phục hồi chức năng cho NB trong quá trình nằm điều trị tại Viện
Những can thiệp trong chuyên đề của chúng tôi cho thấy có hiệu quả cao trong quá trình quản lý, theo dõi và chăm sóc NB tại khoa Thần kinh - Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ.
BÀN LUẬN
Các ưu, nhược điểm
*Về phía bệnh viện, khoa, phòng:
- Quy hoạch phát triển từng bước nâng cao trình độ cho đội ngũ điều dưỡng viên
- Tỷ lệ bác sỹ/ điều dưỡng về cơ bản đã đáp ứng so với tỷ lệ chung của cả nước (1 bác sỹ/ 2 điều dưỡng)
- Tinh thần trách nhiệm cao trong việc thực hiện tiếp đón người bệnh, người nhà người bệnh
- Thực hiện đầy đủ, kịp thời y lệnh thuốc điều trị
- Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn, thực hiện các xét nghiệm cơ bản cho người bệnh
- Xếp buồng, giường cho người bệnh khoa học, hợp lý
- Hướng dẫn chi tiết, cụ thể nội quy bệnh phòng, vệ sinh cá nhân
- Được sự chăm sóc động viên tinh thần của đội ngũ cán bộ y tế đặc biệt là của Điều dưỡng viên
- Được thực hiện đầy đủ y lệnh y lệnh thuốc trong thời gian điều trị
- Được hướng dẫn các quy định về trật tự bệnh phòng, các chế độ chính sách hiện có
- Người bệnh đã tiến triển tốt hơn trong quá trình điều trị
- Hệ thống cơ sở mặc dù đã được đầu tư tuy nhiên chưa đáp ứng được cho công tác phục hồi chức năng, vui chơi giải trí cho người bệnh
- Đội ngũ điều dưỡng về cơ bản đã đủ tỷ lệ 1 bác sỹ/2 điều dưỡng tuy nhiên tỷ lệ điều dưỡng trên Người bệnh lại thiếu đạt 1/5 Hơn nữa, đội ngũ điều dưỡng viên chưa được đào tạo chuyên sâu về công tác chăm sóc chuyên biệt cho người bệnh có rối loạn tâm thần sau CTSN
- Có nhiều người bệnh với nhiều mặt bệnh trong một khoa gây quá tải so với nhân lực thực tế Do vậy điều dưỡng chưa phát huy hết khả năng và nghiệp vụ của mình chỉ tập trung vào việc thực hiện y lệnh của Bác sĩ
- Điều dưỡng chưa cung cấp đầy đủ kiến thức về bệnh cũng như cách chăm sóc người bệnh cho người nhà NB Chưa gần gũi người bệnh để nâng đỡ họ về tâm lý Các liệu pháp tâm lý chưa được sử dụng nhiều
- Công tác chăm sóc còn chưa đáp ứng đủ nhu cầu của người bệnh đặc biệt là nhu cầu dinh dưỡng, khi người bệnh không ăn chỉ nhắc nhở chứ không xúc cho người bệnh hoặc sử dụng các liệu pháp giúp người bệnh ăn tốt
- Điều dưỡng còn chưa tích cực trong công tác ghi chép hồ sơ bệnh án
- Không theo dõi kịp thời và chính xác tác dụng phụ của thuốc an thần kinh trên người bệnh để xảy ra tai biến rồi mới biết
*Về phía gia đình người bệnh:
- Chưa có sự quan tâm đúng mức với người bệnh, thậm chí có một số gia đình còn bỏ người bệnh trong bệnh viện có thể do hoàn cảnh kinh tế nên họ không có thời gian chăm sóc cho người bệnh
- Chưa có đủ kiến thức về bệnh cũng như cách chăm sóc và phòng chống bệnh Một số gia đình khi thấy người thân của mình nói nhiều, lại cho là bình thường và để đến khi người bệnh ngày càng nặng họ mới đưa người bệnh vào bệnh viện điều trị
- Chưa kết hợp với nhân viên y tế trong việc chăm sóc cho người bệnh chế độ ăn uống của người bệnh còn chưa được chú trọng, ngay cả việc vệ sinh cho người bệnh họ cũng thường lãng quên
- Chưa có sự quản lý thuốc chặt chẽ đối với người bệnh, một số gia đình để người bệnh tự quản lý thuốc và uống thuốc hàng ngày, dẫn đến bỏ thuốc điều trị, quên thuốc hoặc uống thuốc quá liều và gây nguy hiểm cho người bệnh.
Một số nguyên nhân của tồn tại
- Nhân lực thiếu về số lượng, yếu về chất lượng chăm sóc chuyên biệt trong khoa có nhiều mặt bệnh về tâm thần, họ không có nhiều thời gian dành cho người bệnh cũng như các hoạt động cụ thể trên từng người bệnh
- Cơ sở vật chất còn thiếu, phương tiện để người bệnh có thể tập phục hồi chức năng còn hạn chế
- Do đặc thù của chuyên khoa đôi khi Điều dưỡng nói nhẹ nhàng nhưng
NB lại không hợp tác hoặc giải thích mãi mà người nhà không hiểu.
Đề xuất giải pháp
- Cơ chế chính sách: Trong giai đoạn tiếp theo đề nghị Bệnh viện xây dựng đề án mô tả vị trí công việc để bổ xung nhân lực, đặc biệt là đội ngũ điều dưỡng
- Tập huấn, trang bị kiến thức cho đội ngũ điều dưỡng hiểu chuyên sâu hơn về các rối loạn tâm thần sau CTSN, cập nhật các thông tin mới trong công tác điều trị, chăm sóc để mang lại kết quả tốt hơn cho người bệnh
- Tiếp tục trang bị cơ sở vật chất, phương tiện phục vụ người bệnh
- Xây dựng chế tài thưởng, phạt hợp lý, nghiêm túc trong việc thực hiện các quy chế chuyên môn
3.3.2 Đối với nhân viên y tế
- Không ngừng học tập nâng cao trình độ, cập nhập kiến thức kỹ năng và học hỏi kinh nghiệm để đáp ứng với nhu cầu công việc
Khi người bệnh nằm điều trị tại bệnh viện:
- Tư vấn giáo dục sức khỏe tốt cho người nhà chăm sóc người bệnh để phối hợp tốt hơn trong quá trình nằm viện và đặc biệt là tại cộng đồng trong từng gia đình có người rối loạn tâm thần do CTSN
- Phục hồi chức năng sinh hoạt sau khi NB điều trị ổn định Hướng dẫn
NB cách chăm sóc bản thân mình như tự tắm giặt, vệ sinh cá nhân trước khi đi ngủ và sau khi ngủ dậy Sắp xếp nội vụ chỗ ở gọn gàng ngăn nắp sạch sẽ Nhân viên y tế dạy cho người bệnh kỹ năng cộng đồng như: Đi du lịch tránh strees, sử dụng các dịch vụ công cộng như (đi xe bus, sử dụng điện thoại, đến các dịch vụ trong bệnh viện)
- Phục hồi chức năng, tâm lý xã hội, giúp người bệnh giao tiếp với mọi người, lắng nghe và tôn trọng và giúp đỡ họ khi cần thiết Phục hồi chức năng lao động nghề nghiệp cố gắng giúp cho người bệnh làm được những việc như trước khi mắc bệnh như việc vệ sinh, giặt quần áo, quét nhà
- Cùng làm với người bệnh, khích lệ, giúp đỡ họ khi họ gặp khó khăn
- Giáo dục cho họ nhận thức được về quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của người bệnh như yêu cầu được giúp đỡ khi cần, tham gia các hoạt động của cộng đồng
3.3.3 Với mạng lưới y tế cấp cơ sở
- Điều tra dịch tễ học rối loạn tâm thần sau CTSN cấp cơ sở
- Có lịch thăm khám bệnh cho NB rối loạn tâm thần sau CTSN tại gia đình nhằm nắm rõ hoàn cảnh kinh tế và yếu tố ảnh hưởng đến bệnh Rối loạn tâm thần sau CTSN
- Khám bệnh định kỳ hàng tháng, hàng quý cho NB,
- Tích cực vận động NB tham gia bảo hiểm y tế và điều trị y tế
- Liên hệ với các tổ chức tại địa phương, để tạo điều kiện cho NB rối loạn tâm thần sau CTSN tái hòa nhập cộng đồng như gọi điện mời họ tham gia vào các hoạt động hàng ngày của bạn và mọi người
- Tổ chức các lớp tập huấn cho gia đình người bệnh, để họ nắm chắc thêm kiến thức về bệnh như kỹ năng chăm sóc người bệnh phát hiện các triệu chứng cấp cứu để đưa NB đi điều trị
- Đối tượng học viên trong lớp là các thành viên trong gia đình NB bị rối loạn tâm thần sau CTSN
- Thời gian đào tạo bố trí phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của họ, tốt nhất là bố trí thời gian ngoài giờ
3.3.4 Đối với gia đình người bệnh
- Trước tiên gia đình người bệnh phải xác định việc chăm sóc người bệnh rối loạn tâm thần sau CTSN không phải chỉ dựa vào thuốc là đủ, mà cần dựa vào sự quan tâm chăm sóc từ phía gia đình người bệnh, đặc biệt là chăm sóc tâm lý để giúp đỡ NB tái hòa nhập với cuộc sống, xã hội
- Cần hiểu rõ bản chất và nguyên nhân của bệnh rối loạn tâm thần sau CTSN để có sự nhìn nhận theo chiều hướng tích cực đó là; thái độ tôn trọng, tình cảm ấm áp, không bỏ mặc, hắt hủi, hành hạ Việc uống thuốc hàng ngày là cần thiết để ổn định bệnh, bệnh có ổn định thì người bệnh mới thực hiện được tái thích ứng với gia đình và xã hội
- Gia đình nên giúp người bệnh thích ứng được với cuộc sống xã hội bằng cách tạo điều kiện để người bệnh tham gia lao động tập thể, học nghề sinh hoạt giải trí thích hợp hoặc tối thiểu là lao động phục vụ sinh hoạt hàng ngày như nấu ăn, dọn dẹp vệ sinh, sinh hoạt giải trí, thể thao, ca nhạc, văn hóa xã hội, tiếp tục trò chuyện với người bệnh như trước đây và để người bệnh tham gia vào những cuộc nói chuyện trong gia đình
- Gia đình người bệnh cần nắm rõ được những nguy cơ làm cho bệnh ngày càng nặng lên
- Bố trí thời gian tham gia đầy đủ các lớp tập huấn kiến thức về bệnh và chăm sóc NB Rối loạn tâm thần sau CTSN
- Quản lý thuốc chặt chẽ và cho người bệnh uống thuốc đều hàng ngày theo đơn và hướng dẫn của thầy thuốc
- Phát hiện kịp thời các triệu chứng của bệnh hay tác dụng phụ của thuốc để kịp thời báo cáo ngay cho bác sỹ
- Tuyệt đối gia đình không tỏ thái độ lạnh nhạt, thờ ơ, hành hạ, ngược đãi, khinh rẻ, mạt sát người bệnh
- Gia đình không nên mê tín dị đoan, cúng bái cho người bệnh, khi có biểu hiện các triệu chứng của bệnh cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần xin khám và điều trị
- Tuyên truyền cho những người xung quanh hiểu về nguyên nhân gây CTSN, từ đó có biện pháp phòng tránh như: Phải đội mũ bảo hiểm khi điều khiển phương tiện giao thông: xe gắn máy, xe điện, làm chủ tốc độ không sử dụng bia, rượu, phải sử dụng bảo hộ khi tham gia lao động sản xuất
- Người bệnh rối loạn tâm thần do CTSN có nhiều rối loạn hành vi, cảm xúc và ý nghĩ bất thường nhiều khi gây thiệt thòi không chỉ cho riêng người bệnh mà còn cho cả gia đình và xã hội, chính vì vậy mọi người trong đó có cả gia đình và cộng đồng phải hợp lực với điều dưỡng và các y bác sỹ chăm sóc sức khỏe người bệnh để người bệnh được chăm sóc và phục hồi tốt nhất.
Kết luận và đề xuất giải pháp 41 TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hiện nay người bệnh có các biểu hiện rối loạn tâm thần sau CTSN ngày càng gia tăng đã trở thành một vấn đề lớn của xã hội, cần phải tập trung giải quyết Đây không phải vấn đề của riêng ngành y tế, mà đòi hỏi sự tham gia của toàn cộng đồng
Qua tìm hiểu về bệnh lý các bệnh tâm thần nói chung và các rối loạn tâm thần sau CTSN nói riêng, công tác chăm sóc người bệnh tại Bệnh viện tâm thần Phú Thọ tôi rút ra một số kết luận như sau:
1 Tại Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ, người bệnh rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não được chăm sóc tốt Tuy nhiên công tác chăm sóc của điều dưỡng chưa tuân thủ đầy đủ theo quy trình kỹ thuật ở một số điểm như cho uống thuốc, phục hồi chức năng…Vì thế việc xây dựng bảng mô tả công việc từng vị trí cụ thể và thiết lập các chế tài thưởng phạt là cần thiết
2 Người bệnh chưa thực sự được chăm sóc một cách toàn diện về dinh dưỡng, tâm lý….và chủ yếu do thân nhân người bệnh làm Một số người bệnh không có người nhà chăm sóc quan tâm thường xuyên thì không được đảm bảo nhu cầu về vệ sinh, dinh dưỡng.Vấn đề bổ sung nguồn nhân lực nhất là điều dưỡng cần được Bệnh viện quan tâm hơn nữa
3.Trang thiết bị, dụng cụ còn thiếu, không đáp ứng được việc Phục hồi chức năng tái hòa nhập cộng đồng cho NB, nên rất cần tiếp tục trang bị cơ sở vật chất cho lĩnh vực này
4 Nhân viên y tế, đặc biệt là điều dưỡng cần tăng cường hơn nữa việc truyền thông, giáo dục sức khỏe cho người bệnh, lồng ghép giáo dục sức khỏe với chăm sóc và điều trị nhằm nâng cao kiến thức cho người bệnh và hiệu quả điều trị Kỹ năng giáo dục về các rối loạn tâm thần sau CTSN cho người bệnh của nhân viên y tế còn hạn chế Vì vậy cần có các lớp tập huấn để nâng cao kỹ năng cho điều dưỡng
5 Người nhà chưa thực sự quan tâm đến người bệnh, chưa có sự chăm sóc chu đáo, chưa hiểu biết về các rối loạn tâm thần sau CTSN dẫn đến công tác chăm sóc chưa thực sự tốt đối với người bệnh
Do đó cần có sự phối hợp giữa điều dưỡng và người nhà, có sự bố trí về nhân lực cũng như điều kiện kinh tế của những người chăm sóc để người bệnh được hưởng một chế độ chăm sóc tốt nhất
1 Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị phục hồi chức năng cho người bệnh chấn thương sọ não (Ban hành kèm theo Quyết định số 5623 /QĐ-BYT ngày 21/9/2018 của Bộ trưởng Bộ Y tế) năm 2018
2 Bộ môn ngoại, trường Đại học Y Hà Nội (1999), “Chấn thương sọ não kín”, Bệnh học ngoại khoa tập II, NXB Y học Hà Nội
3 Trần Văn Cường (2000), “Đặc điểm các triệu chứng rối loạn, loạn thần sau chấn thương sọ não”, Nội san tâm thần học
3 Nguyễn Đăng Dung (1991), “Rối loạn tâm thần do CTSN”, Kỷ yếu các công trình khoa học, chuyên đề thần kinh - tâm thần - phẫu thuật thần kinh, Tổng hội y Dược học Việt Nam
4 Phan Việt Nga (1997), Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và điện não ghi ngoài cơn động kinh toàn thể ở lứa tuổi học đường và người trưởng thành, Luận án thạc sĩ khoa học y dược, HVQY, Hà Nội
5 Nguyễn Văn Ngân, Trương Thị Dung (1996), Rối loạn tâm thần do CTSN, Một số chuyên đề tâm thần học, HVQY
6 Nguyễn Mạnh Phát (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh tâm thần phổ biến - hướng dẫn sử dụng thuốc hướng thần, Bộ Y tế, Bệnh viên Tâm thần Trung ương I
7 Ngô Ngọc Tản (1998), Rối loạn tâm thần do CTSN, Tài liệu tập huấn chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, Bệnh viện Tâm thần Trung ương
8 Phạm Đức Thịnh (2003), Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và điện não đồ ở bệnh nhân rối loạn tâm thần sau CTSN giai đoạn muộn, Luận án tiến sĩ y học, HVQY, Hà Nội
9 Vương Văn Tịnh (1999), Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và một số xét nghiệm cận lâm sàng ở bệnh nhân rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não, Luận án thạc sĩ khoa học y dược, HVQY, Hà Nội.