Truyền thông đại chúng một số bài tập môn truyền thông đại chúng

Theo đó, truyền thông đại chúng là một quá trình lịch sử, chịu tácđộng của bối cảnh lịch sử như các cuộc vận động chính trị - xã hội, các cuộccách mạng khoa học, kỹ thuật và công nghệ, k

Bài tập môn Truyền thông đại chúng

I Các khái niệm

1 Khái niệm Truyền thông: Truyền thông (communication) là quá

trình chia sẻ thông tin Truyền thông là một kiểu tương tác xã hội trong đó ítnhất có hai tác nhân tương tác lẫn nhau, chia sẻ các qui tắc và tín hiệuchung Ở dạng đơn giản, thông tin được truyền từ người gửi tới người nhận

Ở dạng phức tạp hơn, các thông tin trao đổi liên kết người gửi và ngườinhận Phát triển truyền thông là phát triển các quá trình tạo khả năng để mộtngười hiểu những giừ người khác nói (ra hiệu, hay viết), nắm bắt ý nghĩacủa các thanh âm và biểu tượng, và học được cú pháp của ngôn ngữ

Khái niệm Truyền thông Đại chúng: Truyền thông đại chúng là

những phương pháp truyền thông chuyển tải thông điệp đến những nhómđông người nhằm thay đổi nhận thức dẫn tới điều chỉnh hành vi cho hợp

lý Có nhiều phương tiện truyền thông đại chúng khác nhau như sách, điệnảnh, pa nô, áp phích và phổ biến nhất là báo chí với các loại hình như báoviết, Phát thanh, truyền hình và báo mạng điện tử

Theo đó, truyền thông đại chúng là một quá trình lịch sử, chịu tácđộng của bối cảnh lịch sử như các cuộc vận động chính trị - xã hội, các cuộccách mạng khoa học, kỹ thuật và công nghệ, kinh tế, sự giao lưu toàn cầu và

sự bành trướng về quy mô của các tiến trình kinh tế, chính trị, xã hội, môitrường…

Khi phân tích mối quan hệ giữa các hệ thống truyền thông với các hệthống xã hội, nhà xã hội học Mỹ Daniel Lerner, trong một bài đăng trên Tạpchí Bchavioral Science ra tháng 10/1957, cho rằng một trong những điềukiện và đặc điểm của quá trình chuyển đổi từ các xã hội cổ truyền sang các

xã hội hiện đại chính là sự chuyển tiếp từ các hệ thống truyền thông truyềnmiệng sang các hệ thống truyền thông đại chúng

Các hệ thống truyền thông đại chúng (như báo chí, xuất bản, phátthanh, truyền hình ) mang một số đặc điểm như sau: do những tổ chứcchuyên nghiệp đảm trách, đưa thông tin ra công thúng một cách rộng rãi màkhông phân biệt ai với ai, và nội dung thông điệp thủ yếu mang tính chấttường thuật chứ không phải là ra lệnh Trong khi đó, đặc điểm của các hệthống truyền thông truyền miệng là truyền đạt thông tin bằng cách nói trựctiếp (mặt đối mặt), và nội dung các thông điệp chủ yếu mang tính chất mệnhlệnh (thí dụ: thời xưa, cửa quan thường ra thông báo về sưu thuế, phu dịch,tuyển mộ binh lính ), và thường được phát ra theo hệ thống tôn ti trật tựtrong xã hội

Sự thay đổi trong ứng xử truyền thông này (chuyển từ truyền thôngtruyền miệng sang truyền thông đại chúng) có liên quan chặt chẽ với nhữngthay đổi khác về ứng xử trong hệ thống xã hội Lerner kết luận rằng "một hệthống truyền thông chính là một dấu chỉ và cũng đồng thời là một tác nhâncủa sự thay đổi trong toàn bộ một hệ thống xã hội" Nói khác đi, hệ thốngtruyền thông đại chúng đã trở thành một trong những động lực của sự pháttriển của xã hội

Theo Lerner, khi con người biết đọc biết viết, tức là khi thoát ra khỏitình trạng mù chữ, thì bát đầu có được một khả năng còn quan trọng hơn cảviệc biết đọc biết viết Đó là khả năng bước vào "thế giới của những kinhnghiệm gián tiếp", tức là bước vào một thế giới mà trong đó các kinhnghiệm của người khác đã được tường thuật và ghi chép lại trên chữ viết quasách vở, báo chí Mặt khác, cũng chính nhờ đó mà người ta tăng cườngđược khả năng thấu cảm (empathy), tức là khả năng tự đặt mình vào vị trícủa người khác để hiểu được người khác Và chính nhờ có khả năng này mà

con người mới có thể sống được với nhau một cách hài hòa trong xã hội.Khả năng biết đọc biết viết còn giúp cho con người hình thành được khảnăng linh hoạt về trí tuệ (psychic mobihty) vốn là một thuộc tính đặc trưngcủa con người trong xã hội hiện đại Chính các phương tiện truyền thông đạichúng là nhân tố góp phần mạnh nhất vào việc rèn luyện khả năng thấu cảmcũng như khả năng linh hoạt trí tuệ, khi chúng giúp cho con người tiếp xúcđược với nhiều tư tưởng khác nhau và biết được những vấn đề công cộngcủa xã hội.

Nhà xã hội học Đức Ulrich Beck (1986) và nhà xã hội học AnhAnthony Giddens (1996) cho rằng sự phát triển của các công nghệ thông tin

và vi điện tử là một trong những điều kiện vật chất quan trọng làm thay đổidiện mạo các quan hệ xã hội, nhất là trong bối cảnh mà những lằn ranh củacác định chế chính trị truyền thống dần dần bị xóa nhòa, nhường chỗ cho sựtham gia ngày một tích cực hơn của các cá nhân trong các "xã hội phản tỉnh"(renexive society), phá vỡ sự độc quyền phát ngôn của các chuyên gia trongcác lĩnh vực khoa học cũng như chính trị Trong các xã hội hiện đại, việcthảo luận và việc ra quyết định trong nhiều trường hợp đã vượt ra khỏinhững vũ đài chính trị truyền thống như quốc hội hay Chính phủ, cũng nhưvượt ra khỏi khuôn khổ của hình thức dân chủ đại diện

Những tầng lớp dân chúng bình thường hay những nhóm thiểu số vốntrước đây không có quyền phát ngôn, nay có nhiều cơ hội hơn để lên tiếng.Hiện tượng blog trong những năm gần đây là một bằng chứng sinh động.Các cá nhân giờ đây ngày càng có điều kiện tiếp cận trực tiếp những thôngtin vốn trước đây phải thông qua sự chọn lọc của các nhà báo

Nhưng nói như thế phải chăng có nghĩa là Internet có thể đi đến chỗ

"phi trung giới hóa" lĩnh vực thông tin trong xã hội hiện đại? Phải chăng kể

từ nay, nhờ có Internet, mọi người đều có thể tự mình trực tiếp biết mọi

chuyện và hiểu mọi chuyện mà không cần có các định chế trung giới nhưbáo chí hay sách vở, xã hội sẽ không còn cần đến vai trò của những người

"trung gian" (như nhà báo, nhà chính trị, giới trí thức )? Phải chăng "massmédia" (các phương tiện truyền thông đại chúng) nay đang tan rã để trởthành "média des masses" (các phương tiện truyền thông của đại chúng, hay

là do đại chúng thực hiện)?

Đặc điểm của truyền thông đại chúng:

- Là sự cung cấp thông tin cho số đông (mass);

- Do thông tin được truyền đến số đông, nhiều người biết và đó là đốitượng không xác định cho nên đặc điểm của truyền thông đại chúng là côngkhai;

- Thông tin trên truyền thông đại chúng rất phong phú và đa dạng vì

nó phải đáp ứng và thỏa mãn của đa dạng đối tượng công chúng và đa dạng

về nhu cầu

- Khác với các dạng truyền thông khác (như pano, apphich, sách, tàiliệu) truyền thông đại chúng có tính chất định kỳ (tuy nhiên, đặc điểm nàyđang bị báo mạng điện tử phá vỡ bởi khả năng đẩy tin liên tục và bất cứ lúcnào của nó)

- Truyền thông đại chúng có đặc trưng bởi yếu tố tương tác gián tiếp(mặc dù các dạng thức như truyền hình trực tiếp, tường thuật trực tiếp có vẻnhư không phải là gián tiếp) Có thể khẳng định là không có tương tác thìkhông có quan hệ xã hội

Các loại truyền thông:

- Truyền thông nội cá nhân (ghi lòng tạc dạ, sống để bụng chết mangtheo, phụ nữ mà nặng tình với ai thì im lắm, không khoe khoang khắp nơinhư đàn ông)

- Truyền thông qua lời nói, miệng

- Truyển thông qua các ký hiệu, mã hóa.

- Truyền thông qua ngôn ngữ hình thể

Nói đến truyền thông phải nói đến cơ chế truyền và nhận Các

phương tiện thông tin đại chúng khác nhau chính là khác ở cơ chế vàphương thức truyền tin, ví dụ:

- Báo in: tác động đến công cụ qua kênh đọc

- Phát thanh: tác động qua kênh nghe

- Báo hình: tác động qua kênh xem, đọc, nghe…

- Báo mạng điện tử: gồm tất cả các kỹ năng tiếp nhận của các em

II Phân tích những tác động của bối cảnh lịch sử hiện nay đến hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng (các cuộc vận động chính trị-

xã hội và sự vân động của bản đồ địa chính trị thế giới; Cuộc cách mạng khoa học, kỹ thuật và công nghệ; kinh tế; sự giao lưu toàn cầu và sự bành trướng về qui mô của các tiến trình kinh tế, chính trị, xã hội, môi trường ) và sự tác động trở lại của các phương tiện truyền thông đại chúng đối với các yếu tố đó.

1 Phát triển thông tin đại chúng qua những chặng đường

Toàn cầu hóa thông tin được coi là quá trình chuyển tải liên tục, nhiềuchiều ở khắp mọi nơi Đó cũng là khái niệm miêu tả những thay đổi kinh tế-

xã hội tạo ra bởi mối liên kết chặt chẽ giữa các tổ chức và các cá nhân Nhờkhả năng kết nối Internet tốc độ ngày càng cao, tiện ích thân thiện, xu hướngcủa người tiêu dùng đã nhanh chóng thay đổi cùng với lượng thông tin trànngập trên nhiều phương tiện có thể biến đổi từng phút, từng giờ

Toàn cầu hóa thông tin liên quan đến truyền bá mô hình có sự tham giacủa công chúng với nội dung văn hóa cốt lõi, là bộ phận cấu thành đểchuyển đến người thụ hưởng Một mô hình văn hóa có thể được chấp nhận

theo nhiều phương thức, nó phụ thuộc vào bản chất nền văn hóa cũng nhưkhả năng tiếp cận và biến đổi thông tin Theo đó, toàn cầu hóa không đồnghóa hoặc làm cho từng nền văn hóa nghèo đi mà ngược lại, có thể tiếp nhậntheo những cách riêng thông qua tiến trình lai tạo Nhiều nhà phân tích chorằng, chìa khóa toàn cầu hóa văn hóa là sự tồn tại của hệ thống truyền thôngđại chúng để tạo cảm giác đồng thời với khả năng xuất hiện ở rất nhiều nơi(Phan Quang 2005)

Vào thế kỷ thứ XIX, nhân loại từng chứng kiến hiện tượng toàn cầu hóathông tin với sự ra đời của hàng loạt báo viết ở các quốc gia Nhờ báo chítruyền tải các môn khoa học, các sự kiện, hình thành xu hướng, tinh thầncủa thời đại bao gồm đời sống chính trị, kinh tế, văn học, hội họa, âm nhạc,thời trang, du lịch đã quay theo nhịp của các phương tiện truyền thông,phát triển tư duy và phong cách mới

Trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông, báo in luônđược coi là công cụ phản ánh thông tin xã hội, giữ vai trò trung tâm đưa tin.Thế kỷ thứ VII sau công nguyên, người Trung Quốc đã dùng chữ khắc gỗ intrên giấy và công nghệ in gốm đã ra đời vào thế kỷ thứ IX Nửa đầu thế kỷ

XV (năm 1448), con chữ kim loại ra đời, nhân loại đã vượt qua được hạnchế của công nghệ in khắc gỗ

Theo đà phát triển, năm 1911, Boris Rosing chế tạo thành công hệ thốngtruyền hình sử dụng gương phát hướng tới ống cathode ở đầu nhận hình Từnửa sau thế kỷ XX, ti vi dần chiếm ưu thế trong chuyển tải thông tin đã đẩybáo in phải cạnh tranh vất vả với phát thanh và truyền hình (thời gian từ

1940 đến hết thập niên 1990, lượng báo in phát hành ở nhiều nước phát triển

đã giảm từ 2 đến 3 lần) Mặc dù chương trình phát thanh và truyền hìnhngày càng phong phú, song nhiều phân tích cũng đã chỉ ra, những phươngtiện truyền thông này chưa thể thay thế được hẳn báo in; Hiệp hội báo chí

toàn cầu (WAN) cho biết, trên thế giới còn trên 1 tỉ người vẫn đọc báo inhàng ngày

Từ sự phát triển máy tính cá nhân, những thập niên cuối thế kỷ XX loàingười cũng chứng kiến sự phát triển vượt bậc của truyền thông qua Internet.Theo đó, báo mạng (điện tử) đã hội tụ đầy đủ lợi thế của báo viết, báo nói vàbáo hình Nhờ khả năng kết nối với tốc độ lan tỏa rất cao, không ít dự báocho rằng sẽ đến lúc không còn người thu thập thông tin bằng đọc tài liệu trênnhững trang giấy viết

2 Báo mạng xu thế và động thái phát triển

Sau tờ Internet đầu tiên của Đại học Florida (Hoa Kỳ) công bố tháng 10năm 1993; trong năm 1994, nhiều phiên bản online của tạp chí Hotwired vàhàng loạt báo khác đã ồ ạt đưa ra website, mở ra thời đại thông tin trựctuyến Do đáp ứng nhu cầu thông tin ở bất cứ thời điểm nào, hệ thống báomạng đã làm thay đổi nhanh chóng thói quen tiếp nhận thông tin của đôngđảo công chúng

Từ ưu thế hội tụ, báo mạng có sức chứa rộng lớn cả về không gian vàthời gian, đồng nghĩa với dung lượng thông tin gần như không hạn chế Nhờbáo mạng, người đọc không chỉ cập nhật thông tin dưới dạng chữ viết màcòn có thể nghe phát thanh và xem truyền hình ngay trên trang web Nhờkhả năng tương tác nhiều chiều, ban biên tập có thể tiến hành những giaolưu trực tuyến vấn đề được nhiều độc giả quan tâm; đây cũng là ưu thế màphát thanh, truyền hình bị hạn chế và càng khó khăn gấp bội đối với báo in.Với lợi thế chuyển tải nhanh, sức chưa thông tin khổng lồ và khả năngtương tác nhiều chiều; mạng Internet đã giảm nhẹ rào cản của những phươngtiện truyền thông truyền thống và làm cho bản tin trên mạng trở nên đa dạnghơn Cùng lúc nghe bình luận, người dùng internet còn có thể tham khảođược nguồn tin thu thập, hình ảnh ghi lại từ hiện trường hoặc kết nối thêm

những tư liệu có liên quan trên những đường link Một lợi thế khá quantrọng khác của báo điện tử là có thể giảm được đến 75% chi phí sản xuất vàphát hành.

Trước đòi hỏi xử lý và phát triển thông tin đại chúng mang tính toàn cầu,báo mạng được coi là giải pháp thích hợp để tìm lại dấu ấn hoàng kim củabáo chí song cũng gặp không ít khó khăn So với lịch sử hàng thế kỷ củangành báo chí, với trên 10 năm hoạt động báo mạng tuy mới phát triểnnhưng đã thu hút ngày càng đông đảo bạn đọc Khảo sát ở các nước pháttriển cho thấy, trên 70% người Mỹ nhận xét, báo chí truyền thống chưa phảnánh đầy đủ thông tin; ở nhiều quốc gia đã có trên 50% dân cư dùng internet

để cập nhật thông tin Theo nhiều nhà phân tích, ngày nay, mạng thông tinđiện tử đã trở thành công cụ không thể thiếu trong hình thành cách làm việccủa con người và tiến bộ công nghệ đã giúp để những nguồn thông tin hiệnđại ngày càng trở nên hữu ích hơn (NCEIF 2010)

Trên nguyên tắc coi trọng sự thật và mức độ chính xác của các nguồn tin,mục tiêu của báo mạng là đem đến độc giả công cụ để có thể tham gia hiệuquả vào những giao tiếp cộng đồng Công chúng thực sự chào đón những gìthuộc về tập hợp tin tức, sản xuất và xuất bản thông tin đã tạo động lực để

mở ra thời kỳ phát triển đầy năng động của báo chí Phần lớn tên tuổi lớntrong công nghệ thông tin toàn cầu đều kinh doanh bằng cách cung cấpthông tin miễn phí cho người sử dụng internet và bán quảng cáo cho kháchhàng là những nhà cung cấp sản phẩm, quảng bá hàng hóa hoặc thương hiệu.Tuy nhiên, doanh số quảng cáo trên internet hiện còn khiêm tốn (vào năm

2007, tại Mỹ, nguồn thu này mới chiếm chừng 7,5% doanh số quảng cáo).Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, phải qua nhiều năm nữa mức tăng trưởngquảng cáo trên báo mạng mới vượt qua được báo in

Phân tích khó khăn trong thu phí internet, chuyên gia của Paid Contenttừng chỉ ra, thông tin là lĩnh vực phát triển nhanh và mạnh mẽ nhất, lượngcung đang lớn hơn cầu dẫn đến không ai có thể bán thứ đang quá dư thừa(NCEIF 2010) Mặt khác, khó đảo ngược được thói quen không phải trả phítruy cập và trở ngại khác đó là, muốn thu được phí truy cập đòi hỏi ngànhcông nghệ truyền thông toàn cầu phải cùng đồng loạt tiến hành; về phía cácnhà quảng cáo, họ không tán đồng thu phí bởi sẽ bị mất đi đáng kể lượngngười đọc quảng cáo

Từ những lý do trên đây, giới phân tích cho rằng, các nhà xuất bản cònphải tiếp tục cung cấp thông tin miễn phí và thu lợi nhuận qua quảng cáo;việc cần làm là có chính sách mềm dẻo để điều tiết và thu được lợi nhuậnkinh doanh Giải pháp được đề cập đã tập trung vào tăng tính năng mới vàxây dựng mô hình thanh toán hữu hiệu (NCEIF 2010) Độc giả đăng ký tàikhoản trên website là một cách làm để thu phí nhưng không dễ được chấpnhận; do vậy, cần có hệ thống giao diện giản đơn cho phép trao đổi thông tin

dễ dàng với người sử dụng và quan trọng là đảm bảo cung cấp những bàiviết có chất lượng cao

3.Vấn đề đối với Việt Nam

So với nhiều nước,Việt Nam phát triển công nghệ thông tin và nhất làmạng internet với nhịp độ khá nhanh Đến nay, người Việt đã tiếp cận và sửdụng internet trên diện rộng (ước gần 30 triệu người sử dụng); báo mạngtrong đời sống xã hội có tác động rất đáng kể và đang chuyển dần từ máytính để lan sang điện thoại di động Nhiều dự báo cho rằng, dịch vụ tổng hợptin tức sẽ ngày càng đa dạng và hướng đến nhiều nhóm đối tượng khác nhau(NCEIF 2010)

Trong xu thế phát triển hiện đại, một bài viết hay trên báo in sẽ nhanhchóng được hiển thị trên trang tin tổng hợp và từ đây, nội dung bài viết sẽ

được chia sẻ đến nhiều độc giả của từng trang mạng Xu thế này sẽ pháttriển nhanh vì nó tiết kiệm công sức, thời gian và tiền bạc của những nhómngười liên quan Tuy nhiên, vấn đề nan giải lại là quyền tác giả và lợi íchcủa những tổ chức làm dịch vụ cung cấp thông tin Báo chí nước ngoài cóthể buộc người đọc phải trả tiền, nhưng báo điện tử ở Việt Nam lại rất khólàm; một bài được đăng tải ở đâu đó có thể nhanh chóng bị hàng chục trangkhác tải về, cắt dán rồi biến thành ấn phẩm của riêng mình, không để tên tácgiả nguồn gốc Mặt khác, các trang cá nhân, diễn đàn phát triển như nấm saumưa, chèo kéo bạn đọc, làm môi trường thông tin “nhiễu, rác”, phân tánngười đọc.

Thực tế từng diễn ra là, một trang web tổng hợp, bỏ tiền đọc, lọc tuyểnthông tin, sau đó xử lý thành sản phẩm của mình tiềm ẩn nguy cơ làm đổ vỡ

mô hình tính tiền qua mạng của một tờ báo khác Rõ ràng là không bảo vệnổi bản quyền tin bài trên mạng đã dẫn đến rất khó tiến hành được giải phápthế giới đã làm trong quá trình thử nghiệm Cho đến nay, khảo sát thói quenđọc của người Việt cũng đã rút ra, số đông chuộng báo in; song do mức độphổ cập của báo mạng, một bộ phận đáng kể đã thay đổi cách ứng xử (giớitrẻ, cán bộ văn phòng, người dùng điện thoại) Thay vì phải mua nhiều tờbáo in, họ lựa chọn một tờ nhất định đọc kỹ, sau đó tìm cách bổ sung thôngtin truy cập được từ những tờ báo mạng Nhìn chung, người Việt cần tin vẫnmuốn đọc báo, xã hội vẫn cần những nhà báo tác nghiệp, săn lùng để kịpthời cập nhật thông tin và phương tiện internet vẫn là công cụ tìm kiếmnhanh nhất những gì diễn ra trong đời sống xã hội

3 Thay cho lời kết

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa thông tin, đã báo hiệu một cuộc cáchmạng về phong cách làm báo và chuyển tải cả về nội dung và hình thức trìnhbày

Cũng như người làm báo, độc giả ngày nay không chỉ là người tiếp nhậnthụ động mà còn tham gia vào quá trình phân tích và bình luận thông tin.Chính vì điều này, người làm báo không thể áp đặt quan điểm chủ quantrong những bài viết, cũng không thuần túy sao chép thông tin chưa đượckiểm chứng, hoặc chạy theo thông tin câu khách, mà cần tạo ra được đốithoại bình đẳng, định hướng dư luận, cùng bạn đọc và gây dựng cho họ niềmtin khách quan về sự phát triển Muốn vậy, nhà báo cần thâm nhập được vàotrung tâm của những trao đổi, đối thoại để có cách nhìn, suy nghĩ thấu đáo

và sự sáng tạo về phương thức phát triển những dịch vụ hấp dẫn công chúngchứ không cứng nhắc theo như cách làm truyền thống lâu nay./

III Phân tích các khuynh hướng vận động của hệ thống thông tin đại chúng thế giới và ảnh hưởng của các khuynh hướng đó đối với hệ thống truyền thông đại chúng Việt Nam và những vấn đề đặt ra.

- Khuynh hướng vận động của hệ thống thông tin đại chúng thế giớiđược đánh giá là khuynh hướng toàn cầu hóa hệ thống truyền thông đạichúng

Thực chất của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng là quá trình pháttriển mạnh mẽ, mở rộng quy mô hoạt động, phạm vi ảnh hưởng ra toàn cầucủa các phương tiện truyền thông đại chúng Có thể thấy nội dung của toàncầu hóa truyền thông đại chúng được phản ánh ở những tiến trình thực tiễnsau:

1 Sự phát triển nhanh chóng về sức mạnh của các loại hình phươngtiện và các chủ thể chi phối truyền thông đại chúng là nội dung đầu tiên củatoàn cầu hóa truyền thông đại chúng Sự ra đời của báo chí in hiện đại vàocuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII đã đánh dấu bước khởi đầu của kỷnguyên truyền thông đại chúng trong tiến trình phát triển của nhân loại Tuy

nhiên, trong suốt 3 thế kỷ tồn tại và phát triển của mình (từ thế kỷ XVII đếnhết thế kỷ XIX), báo in đã vận hành một cách chậm chạp với “những bướcchân của người đi bộ” Nó chỉ dần trở nên phổ biến ở Tây Âu – cái nôi rađời của báo in cùng Bắc Mỹ và một số quốc gia, khu vực có liên hệ mật thiếtvới các quốc gia phương Tây Ngay cả ở khu vực này thì báo chí cũng chỉmới là thứ sản phẩm của văn hóa thành thị, cái thứ mà người dân nông thônvẫn còn xa lạ Thậm chí, đến tận cuối thế kỷ XIX, ở một số quốc gia, lãnhthổ trên thế giới, người ta vẫn chưa thấy sự hiện diện của báo in, chưa hìnhdung ra báo in là gì

Tuy nhiên, khi nhân loại bước sang thế kỷ XX, tình hình đã khác hẳn

Sự ra đời của phát thanh (radio), truyền hình (television) ở nửa đầu thế kỷ,đặc biệt là sự xuất hiện của máy tính điện tử cá nhân (person computer) vàtiếp theo là mạng máy tính toàn cầu (Internet) đã tạo ra bước nhảy vọt cótính chất bùng nổ trong lĩnh vực truyền thông đại chúng Vào thời điểm hiệnnay, các phương tiện truyền thông đại chúng, như báo in, phát thanh, truyềnhình, quảng cáo, các loại băng, đĩa âm thanh, hình ảnh, v.v đã hiện diệntrong đời sống thường nhật, trở thành một nhu cầu sinh hoạt văn hóa khôngthể thiếu đối với tuyệt đại bộ phận người dân trên toàn hành tinh Hàng tỷngười ở các quốc gia, lãnh thổ trên thế giới đang hàng ngày, hàng giờ làmviệc, giải trí thông qua và bằng Internet

Cùng với sự ra đời và phát triển nhanh chóng của các loại hìnhphương tiện truyền thông đại chúng, các chủ thể truyền thông đại chúngcũng phát triển mạnh mẽ về quy mô, sức mạnh ảnh hưởng Có thể mô tả lộtrình phát triển quy mô của các chủ thể truyền thông đại chúng trên thế giớinhư sau:

Ở thời điểm cuối thế kỷ XIX, thế giới chủ yếu chỉ biết đến những tờbáo độc lập, hoạt động trong phạm vị địa phương, thành phố cụ thể và ở một

số ít quốc gia phát triển phương Tây mới có những tờ báo có phạm vi ảnhhưởng trên phạm vi toàn quốc

- Đầu thế kỷ XX, bắt đầu hình thành những nền tảng đầu tiên củanhững tập đoàn truyền

thông ảnh hưởng trong phạm vi quốc gia

- Giữa thế kỷ XX, các tập đoàn truyền thông bắt đầu quá trình mởrộng tầm hoạt động, quy mô ảnh hưởng ra phạm vi toàn cầu

- Cuối thế kỷ XX, các tập đoàn truyền thông khổng lồ đẩy nhanh quátrình toàn cầu hóa; bắt đầu sự hội tụ, tích hợp các loại hình truyền thông vàcác loại hình dịch vụ sống trên mạng Internet

- Đầu thế kỷ XXI, truyền thông đa loại hình bắt đầu chi phối hoạtđộng sống của con người trên phạm vi toàn cầu Các tập đoàn truyền thông

Mỹ dẫn đầu thế giới về quy mô và sức mạnh tiền bạc cũng như phạm vi ảnhhưởng Nhờ sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông đại chúng, thông tin vềmọi sự kiện đang diễn ra ở bất cứ đâu trên hành tinh đều có thể được ngaylập tức tung lên các phương tiện truyền thông đại chúng để đưa đến ngườinhận ở mọi quốc gia, khu vực Trên thực tế, thế giới ngày nay đã trở nên nhỏ

bé như một “ngôi làng truyền thông”, nếu xét theo khoảng cách không gian

và thời gian vận hành dòng thông tin

2 Sự quy chuẩn hóa công nghệ truyền thông diễn ra trên phạm vi toàncầu – một yếu tố quan trọng tạo nên quá trình toàn cầu hóa truyền thông đạichúng Quá trình quy chuẩn hóa công nghệ truyền thông diễn ra dưới tácđộng chủ yếu của hai yếu tố: sự phát triển của khoa học, kỹ thuật và sức épcủa việc mở rộng quy mô hoạt động, phạm vi ảnh hưởng của truyền thôngđại chúng mà về thực chất, là nhu cầu mở rộng thị trường của các chủ thểtruyền thông đại chúng Chính những tiến bộ khoa học của thế kỷ XX đã chophép phá bỏ rào cản của các hệ kỹ thuật truyền hình khác nhau, dẫn đến việc

các máy thu của cả thế giới, dù do bất cứ quốc gia, công ty nào sản xuất, đều

có thể thu nhận được các chương trình phát đi của mọi đài phát sóng truyềnhình và ngược lại Mặt khác, các chủ thể truyền thông muốn mở rộng thịtrường của mình buộc phải tìm ra các giải pháp kỹ thuật công nghệ chuẩnphổ biến

Có thể nhận thấy quá trình quy chuẩn hóa công nghệ truyền thôngdiễn ra trong lĩnh vực truyền hình Vào những năm 70 của thế kỷ XX, trênthế giới đã tồn tại các hệ kỹ thuật truyền hình khác nhau, như PAL, SECAM,NTSC, OIRT mà đặc điểm phân biệt giữa chúng là mật độ đường phânngang hình ảnh Các sản phẩm máy thu hình đều sản xuất theo tiêu chuẩnđơn hệ và đương nhiên, chỉ thu được chương trình phát sóng của một hệ kỹthuật tương ứng Để giải quyết sự bất tiện này, người ta đã tìm giải pháp sảnxuất các máy thu đa hệ Chỉ trong thời gian khoảng một thập kỷ, hầu nhưmáy thu hình đa hệ đã thay thế toàn bộ các máy thu hình đơn hệ Khi truyềnhình chuyển sang kỹ thuật số (digital), sự khác biệt về hệ kỹ thuật không còn

là trở ngại cho việc phổ biến các sản phẩm máy thu hình Ngày nay, về cơbản, máy thu hình sản xuất ở bất cứ đâu đều có thể dùng cho mọi quốc gia,khu vực

3 Môi trường truyền thông - điều kiện, đồng thời là kết quả của quátrình toàn cầu hóa

truyền thông đại chúng Môi trường toàn cầu của truyền thông đại chúng baogồm sự mở rộng phạm vi của cơ sở hạ tầng kỹ thuật, mở rộng công chúng,

mở rộng không gian nguồn tin của truyền thông đại chúng ra toàn cầu

Trước hết là việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật mở rộng công chúng, mở rộngkhông gian nguồn tin của truyền thông đại chúng ra toàn cầu Trước hết làviệc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật đã cho phép người ta mở rộng và hìnhthành một môi trường truyền thông đại chúng đồng nhất trên phạm vi toàn

cầu mà hầu như không có hàng rào kỹ thuật, địa lý hay hàng rào quốc gianào có thể ngăn cản Ngày nay, hệ thống vệ tinh nhân tạo bao quanh khônggian trái đất đã mang thông tin đồng thời đến mọi nơi, vào mọi lúc trên toànđịa cầu Internet, truyền hình, phát thanh truyền qua hệ thống vệ tinh đến vớimọi cư dân trái đất nếu có nhu cầu và phương tiện tiếp nhận, bất chấp biêngiới quốc gia và hàng rào “lửa” Với truyền thông đại chúng toàn cầu hóa,thì trên thực tế, đã không còn khái niệm biên giới cứng của các quốc gia.

Cùng với tiến bộ khoa học - kỹ thuật, sự tăng lên nhanh chóng của cácquan hệ quốc tế về chính trị, kinh tế và văn hóa đã dần hình thành côngchúng toàn cầu của truyền thông đại chúng Rào cản ngôn ngữ được khắcphục từng bước qua việc trình độ văn hóa cư dân nâng cao, ngày càng nhiềungười biết và có thể sử dụng ngoại ngữ trong giao tiếp và làm việc Thậmchí, có những thứ ký hiệu mà cư dân cả thế giới đều có thể hiểu được màkhông cần biết tiếng nước ngoài Dễ nhận thấy nhất là hình ảnh Công chúngtrẻ em vẫn thích thú xem phim hoạt hình mà đâu cần phiên dịch

IV Phân tích, đánh giá những tác động của quá trình toàn cầu hóa các phương tiện truyền thông đại chúng đối với Việt Nam trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa- xã hội, giáo dục, tôn giáo (có thể đi sâu vào một lĩnh vực để nghiên cứu).

Khẳng định toàn cầu hóa truyền thông đại chúng đã trở thành hiện thực từ giữa thế kỷ XX, trong bài viết này, tác giả không chỉ tập trung làm

rõ thực chất của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng được thể hiện ở sự phát triển nhanh chóng về sức mạnh của các loại hình phương tiện và các chủ thể chi phối, ở sự quy chuẩn hóa công nghệ truyền thông diễn ra trên phạm vi toàn cầu và ở môi trường truyền thông, mà còn chỉ ra và phân tích

các yếu tố điều kiện của nó, những hệ quả của nó, cả những hệ quả tích cực lẫn hệ quả tiêu cực

Từ những năm đầu thế kỷ XX, nhiều nhà khoa học đã dự báo về khảnăng phát triển mạnh mẽ có tính chất bùng nổ và mở rộng quy mô ảnhhưởng toàn thế giới của các phương tiện truyền thông đại chúng, dẫn tới việcthu nhỏ không gian và thời gian thông tin - truyền thông trên phạm vi toànthế giới, hình thành “làng thông tin toàn cầu” Những dự báo đó đã dần trởthành hiện thực từ những năm giữa thế kỷ XX khi nhân loại bước vào cuộccách mạng khoa học – công nghệ lần thứ ba - cuộc cách mạng tin học, với sự

ra đời của mạng máy tính Internet, hệ thống cáp quang và hệ thống vệ tinhđịa tĩnh

1 Thực chất của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng

Thực chất của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng là quá trình pháttriển mạnh mẽ, mở rộng quy mô hoạt động, phạm vi ảnh hưởng ra toàn cầucủa các phương tiện truyền thông đại chúng

Có thể thấy nội dung của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng đượcphản ánh ở những tiến trình thực tiễn sau:

1.1 Sự phát triển nhanh chóng về sức mạnh của các loại hình phương tiện và các chủ thể chi phối truyền thông đại chúng là nội dung đầu tiên của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng.(*)

Sự ra đời của báo chí in hiện đại vào cuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷXVII đã đánh dấu bước khởi đầu của kỷ nguyên truyền thông đại chúngtrong tiến trình phát triển của nhân loại Tuy nhiên, trong suốt 3 thế kỷ tồntại và phát triển của mình (từ thế kỷ XVII đến hết thế kỷ XIX), báo in đã vậnhành một cách chậm chạp với “những bước chân của người đi bộ” Nó chỉdần trở nên phổ biến ở Tây Âu – cái nôi ra đời của báo in cùng Bắc Mỹ vàmột số quốc gia, khu vực có liên hệ mật thiết với các quốc gia phương Tây

Ngay cả ở khu vực này thì báo chí cũng chỉ mới là thứ sản phẩm của vănhóa thành thị, cái thứ mà người dân nông thôn vẫn còn xa lạ Thậm chí, đếntận cuối thế kỷ XIX, ở một số quốc gia, lãnh thổ trên thế giới, người ta vẫnchưa thấy sự hiện diện của báo in, chưa hình dung ra báo in là gì.

Tuy nhiên, khi nhân loại bước sang thế kỷ XX, tình hình đã khác hẳn

Sự ra đời của phát thanh (radio), truyền hình (television) ở nửa đầu thế kỷ,đặc biệt là sự xuất hiện của máy tính điện tử cá nhân (person computer) vàtiếp theo là mạng máy tính toàn cầu (Internet) đã tạo ra bước nhảy vọt cótính chất bùng nổ trong lĩnh vực truyền thông đại chúng Vào thời điểm hiệnnay, các phương tiện truyền thông đại chúng, như báo in, phát thanh, truyềnhình, quảng cáo, các loại băng, đĩa âm thanh, hình ảnh, v.v đã hiện diệntrong đời sống thường nhật, trở thành một nhu cầu sinh hoạt văn hóa khôngthể thiếu đối với tuyệt đại bộ phận người dân trên toàn hành tinh Hàng tỷngười ở các quốc gia, lãnh thổ trên thế giới đang hàng ngày, hàng giờ làmviệc, giải trí thông qua và bằng Internet

Cùng với sự ra đời và phát triển nhanh chóng của các loại hìnhphương tiện truyền thông đại chúng, các chủ thể truyền thông đại chúngcũng phát triển mạnh mẽ về quy mô, sức mạnh ảnh hưởng Có thể mô tả lộtrình phát triển quy mô của các chủ thể truyền thông đại chúng trên thế giớinhư sau:

- Ở thời điểm cuối thế kỷ XIX, thế giới chủ yếu chỉ biết đến những tờbáo độc lập, hoạt động trong phạm vị địa phương, thành phố cụ thể và ở một

số ít quốc gia phát triển phương Tây mới có những tờ báo có phạm vi ảnhhưởng trên phạm vi toàn quốc

- Đầu thế kỷ XX, bắt đầu hình thành những nền tảng đầu tiên củanhững tập đoàn truyền thông ảnh hưởng trong phạm vi quốc gia

- Giữa thế kỷ XX, các tập đoàn truyền thông bắt đầu quá trình mởrộng tầm hoạt động, quy mô ảnh hưởng ra phạm vi toàn cầu.

- Cuối thế kỷ XX, các tập đoàn truyền thông khổng lồ đẩy nhanh quátrình toàn cầu hóa; bắt đầu sự hội tụ, tích hợp các loại hình truyền thông vàcác loại hình dịch vụ sống trên mạng Internet

- Đầu thế kỷ XXI, truyền thông đa loại hình bắt đầu chi phối hoạtđộng sống của con người trên phạm vi toàn cầu

Các tập đoàn truyền thông Mỹ dẫn đầu thế giới về quy mô và sứcmạnh tiền bạc cũng như phạm vi ảnh hưởng Theo số liệu thống kê năm

2008, Tập đoàn Walt Disney có 150.000 nhân viên với doanh thu 37,843 tỷUSD Số liệu tương tự của 4 tập đoàn truyền thông hàng đầu khác của Mỹnhư sau: News Corp: 64.000 nhân viên, 32,996 tỷ USD; Time Warner:86.400 nhân viên, 17,2 tỷ USD; Viacom: 11.500 nhân viên, 14,625 tỷ USD;Gannet Inc: 41.500 nhân viên, 6,767 tỷ USD Chỉ riêng tập đoàn mẹ TimeWarner đã kiểm soát 6 công ty con với quy mô như những tập đoàn trực thuộc(AOL, Time Broadcasting, Warner Bros, HBO, Ubu, Time Inc), trong đó cónhững tên tuổi hiện diện hàng ngày trên toàn thế giới, như các kênh truyềnhình CNN, TNT, Cartoon Network, TBS thuộc Time Broadcasting, cáckênh truyền hình giải trí Cinemax, HBO thuộc HBO

Nhờ sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông đại chúng, thông tin vềmọi sự kiện đang diễn ra ở bất cứ đâu trên hành tinh đều có thể được ngaylập tức tung lên các phương tiện truyền thông đại chúng để đưa đến ngườinhận ở mọi quốc gia, khu vực Trên thực tế, thế giới ngày nay đã trở nên nhỏ

bé như một “ngôi làng truyền thông”, nếu xét theo khoảng cách không gian

và thời gian vận hành dòng thông tin

1.2 Sự quy chuẩn hóa công nghệ truyền thông diễn ra trên phạm vi toàn cầu – một yếu tố quan trọng tạo nên quá trình toàn cầu hóa truyền thông đại chúng

Quá trình quy chuẩn hóa công nghệ truyền thông diễn ra dưới tácđộng chủ yếu của hai yếu tố: sự phát triển của khoa học, kỹ thuật và sức épcủa việc mở rộng quy mô hoạt động, phạm vi ảnh hưởng của truyền thôngđại chúng mà về thực chất, là nhu cầu mở rộng thị trường của các chủ thểtruyền thông đại chúng Chính những tiến bộ khoa học của thế kỷ XX đã chophép phá bỏ rào cản của các hệ kỹ thuật truyền hình khác nhau, dẫn đến việccác máy thu của cả thế giới, dù do bất cứ quốc gia, công ty nào sản xuất, đều

có thể thu nhận được các chương trình phát đi của mọi đài phát sóng truyềnhình và ngược lại Mặt khác, các chủ thể truyền thông muốn mở rộng thịtrường của mình buộc phải tìm ra các giải pháp kỹ thuật công nghệ chuẩnphổ biến

Có thể nhận thấy quá trình quy chuẩn hóa công nghệ truyền thôngdiễn ra trong lĩnh vực truyền hình Vào những năm 70 của thế kỷ XX, trênthế giới đã tồn tại các hệ kỹ thuật truyền hình khác nhau, như PAL, SECAM,NTSC, OIRT mà đặc điểm phân biệt giữa chúng là mật độ đường phânngang hình ảnh Các sản phẩm máy thu hình đều sản xuất theo tiêu chuẩnđơn hệ và đương nhiên, chỉ thu được chương trình phát sóng của một hệ kỹthuật tương ứng Để giải quyết sự bất tiện này, người ta đã tìm giải pháp sảnxuất các máy thu đa hệ Chỉ trong thời gian khoảng một thập kỷ, hầu nhưmáy thu hình đa hệ đã thay thế toàn bộ các máy thu hình đơn hệ Khi truyềnhình chuyển sang kỹ thuật số (digital), sự khác biệt về hệ kỹ thuật không còn

là trở ngại cho việc phổ biến các sản phẩm máy thu hình Ngày nay, về cơbản, máy thu hình sản xuất ở bất cứ đâu đều có thể dùng cho mọi quốc gia,khu vực

1.3 Môi trường truyền thông - điều kiện, đồng thời là kết quả của quá trình toàn cầu hóa truyền thông đại chúng

Môi trường toàn cầu của truyền thông đại chúng bao gồm sự mở rộngphạm vi của cơ sở hạ tầng kỹ thuật, mở rộng công chúng, mở rộng khônggian nguồn tin của truyền thông đại chúng ra toàn cầu

Trước hết là việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật đã cho phép người ta

mở rộng và hình thành một môi trường truyền thông đại chúng đồng nhấttrên phạm vi toàn cầu mà hầu như không có hàng rào kỹ thuật, địa lý hayhàng rào quốc gia nào có thể ngăn cản Ngày nay, hệ thống vệ tinh nhân tạobao quanh không gian trái đất đã mang thông tin đồng thời đến mọi nơi, vàomọi lúc trên toàn địa cầu Internet, truyền hình, phát thanh truyền qua hệthống vệ tinh đến với mọi cư dân trái đất nếu có nhu cầu và phương tiện tiếpnhận, bất chấp biên giới quốc gia và hàng rào “lửa” Với truyền thông đạichúng toàn cầu hóa, thì trên thực tế, đã không còn khái niệm biên giới cứngcủa các quốc gia

Cùng với tiến bộ khoa học - kỹ thuật, sự tăng lên nhanh chóng của cácquan hệ quốc tế về chính trị, kinh tế và văn hóa đã dần hình thành côngchúng toàn cầu của truyền thông đại chúng Rào cản ngôn ngữ được khắcphục từng bước qua việc trình độ văn hóa cư dân nâng cao, ngày càng nhiềungười biết và có thể sử dụng ngoại ngữ trong giao tiếp và làm việc Thậmchí, có những thứ ký hiệu mà cư dân cả thế giới đều có thể hiểu được màkhông cần biết tiếng nước ngoài Dễ nhận thấy nhất là hình ảnh Công chúngtrẻ em vẫn thích thú xem phim hoạt hình mà đâu cần phiên dịch

2 Các yếu tố điều kiện của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng

Trên cơ sở nghiên cứu nội dung và tính chất của tiến trình toàn cầu hóatruyền thông đại chúng, có thể chỉ ra những yếu tố quan trọng nhất chi phối vàthúc đẩy tiến trình này là: Những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học, kỹ