Bài giảng Thư viện học đại cương (Ngành Thư viện)

NỘI DUNG CHI TIẾT CỦA CỦA TÀI LIỆU GIẢNG DẠY BÀI GIẢNG MÔN HỌC Thư viện học đại cương Mục tiêu môn học: - Về kiến thức: Giúp học sinh xác định vai trò, chức năng của thông tin thư mụ

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI

TRƯỜNG CAO ĐẲNG CỘNG ĐỒNG

BÀI GI ẢNG MÔN H ỌC: THƯ VIỆN HỌC ĐẠI CƯƠNG

NGH Ề: THƯ VIỆN (Áp d ụng cho Trình độ trung cấp)

LƯU HÀNH NỘI BỘ NĂM

MỤC LỤC

Table of Contents

BÀI GI ẢNG 7

Chương 1: Chức năng nhiệm vụ của thư viện trong xã hội 9

1 Khái niệm 9

2 Vai trò c ủa thư viện trong đời sống xã hội 22

3 Nhân viên thư viện 40

Chương 2: Bản chất, đối tượng nghiên cứu và cấu trúc của Thư viện học 53

2.1 Đối tượng nghiên cứu của thư viện học 53

2.2 Thư viện học là một môn khoa học độc lập 61

2 C ấu trúc của thư viện học 64

3 M ối quan hệ của thư viện học với các khoa học khác 77

Chương 3: Chính sách thư viện Việt Nam 86

Chương 4: Mạng lưới thư viện công cộng ở Việt Nam 201

NỘI DUNG CHI TIẾT CỦA CỦA TÀI LIỆU GIẢNG DẠY

BÀI GIẢNG MÔN HỌC

Thư viện học đại cương

Mục tiêu môn học:

- Về kiến thức: Giúp học sinh xác định vai trò,

chức năng của thông tin thư mục trong xã hội và thực hành được hoạt động thông tin thư mục

- Về kỹ năng: Giúp học sinh nắm được những lý luận cơ bản của thư mục học; Hiểu được đặc điểm, chức năng của thông tin thư mục

- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Có thể tổ chức hoạt động thông tin thư mục trong các loại thư viện khác nhau

gìn sách báo, tài liệu và tổ chức cho bạn đọc sử dụng”1; hoặc “ thư viện là nơi công cộng chứa sách xếp theo một thứ tự nhát định để tiện cho người ta đến đọc và tra cứu”2 Hiểu theo nghĩa bóng, thư viện được coi là “kho tàng chứa tất cả của cải tinh thần của loài người”, “là trường học tư tưởng của con người, dạy cho Con người

có năng lực lao động, là nơi tẩy sạch sự dốt nát”, “ là trí nhớ không hủy diệt nổi của loài người ”3

Trong thời đại mới, thư viện vẫn luôn luôn được coi là tòa lâu đài trí tuệ của nhân loại, nơi lưu giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa của loài người, là một bộ phận của nền văn hóa và mang thêm sắc thái mới - là trung tâm thông tin, là một bộ phận cấu thành quan trọng trong

hệ thống thông tin - tư liệu của các nước, là nơi thu thập

và thỏa mãn nhu cậu thông tin cho quảng đại quần chúng

Tổ chức Giằo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO):định nghĩa: “Thư viện, không phụ thuộc vào tên gọi cửa nó, là bất cứ bộ SƯU tập có tổ chức nào của sách, ấn phẩm định kỳ hoặc các tài liệu khác, kể cả đồ họa, nghe- nhìn, và nhân viên phục vụ có trách nhiệm tổ

1 T ừ điển tiếng Việt,- H.:Trung tâm Từ điển ngôn ngữ, 1992,-

ư.953

2 T ừđiển tiếng Việt,- H.: Khoa học xã hội, 1994.- tr 772.

3 Thơ và danh ngôn về sách.- H.: Văn học, 1997,- 284 tr.

chức cho bạn đọc sử dụng các tài liệu đó nhằm mục đích thông tin, nghiên cứu khoa học, giáo dục hoặc giải trí”4

1.1 C ấu tạo của thư viện

Thư viện được tạo thành từ bôn yếu tô': vốn tài liệu, cán bộ thư viện, người sử dụng, cơ sở vật chất kỹ thuật Các yếu tố này có mối quan hệ qua lại, tác động chặt chẽ lẫn nhau

a) Vốn tài liệu thư viện

Khậi niệm“tóỉ liệu ’’(Document) trong các thư

viện và cơ quan thông tin được hiểu là “vật mang tin (Information medium), trên đó ghi cố định thông tin và được xem như một đối tượng xử lý trong quá trình xử lý thông tin và tư liệu’’4; hoặc “tài liệu là một dạng vật chất

đã ghi nhận những thông tin ở dạng thành văn, âm thanh,

hình ảnh nhằm mục đích bảo quản và sử dụng”5

Bộ sưu tập tài liệu là những tài liệu được sưu

tầm, tập hợp theo một hoặc nhiều chủ đề, nội dung nhất định Bộ sưu tập tài liệu có thể bao gồm một sô' hoặc đầy đủ các dạng tài liệu như: tài liệu ghi ưên giấy, tài liệu glựrtrên phim, bặng từ, đĩa từ, đĩa quang và các vật mang tịn khác

Vốn tài liệu thư viện hay còn gọi là Bộ sưu tập thư viện (Library collection) là những tài liệu được sưu

4 Tiêu chuẩn Việt Nam - Hoạt động thông tin tư liệu.-ìi.:

Viện Tiêu chuẩn Việt Nam,1995.-tr 3

5 Pháp lệnh thư viện Báo Nhân dân ngày 17/02/2001.- ừ

6

tầm, tập hợp theo một hoặc nhiều chủ đề, nội dung nhất định, được xử lý theo qui tắc, qui trình khoa học của nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ người đọc đạt hiệu quả cao và được bảo quản

Vốn tài liệu thư viện còn được hiểu là di sản thư

tịch Di sản thư tịch nghĩa là toàn bộ sách, báo, văn bản

chép tay, bản đồ, tranh, ảnh và các loại tài liệu khác đã

và dạng được lưu hành, được giữ gìn trong các thư viện

Vôn tài liệu là yếu tố đầu tiên cấu thành thư viện Trong các thư viện thời cổ đại, trung đại, vốn tài liệu bao gồm các sách ghi trên đá, đất sét, giấy papirut, da thú, xương thú, thẻ tre, mai rùa, gỗ, đồng sau đó là sách in (thế kỷ XV) Từ cuối thế kỷ XIX trở đi, trong các thư viện ngoài sách (vật mang tin chủ yếu), vốn tài liệu còn bao gồm các vật mang tin khác như microfim, microfis, băng từ, đĩa từ, CD-ROM vốn tài liệu được các thư viện coi là tài sản quí, là tiềm lực, là sức mạnh và niềm

tự hào của các thư viện Nội dung của vốn tài liệu càng phong phú, loại hình tài liệu càng đa dạng thì khả năng đáp ứng nhu cầu đọc càng lớn và có sức thu hút ngày càng cao đối với người sử dụng Vốn tài liệu càng lớn thì thư viện càng có sức hút trong thị trường tin học hóa tư

liệu Ở bình diện quốc tế, vốn tài liệu là di sản văn hóa

của nhân loại; trong mỗi quốc gia, vốn tài liệu là di sản văn hóa dân tộc và là thước đo ưình độ phát triển về mọi lĩnh vực của từng nước

Trong hoạt động thư viện, tài liệu là đối tượng của công tác bổ sung, tổ chức kho, xử lý kỹ thuật, tuyên

truyền, giới thiệu, khai thác sử dụng và phục vụ bạn đọc của thư viện Tài liệu là vật trung gian giữa bạn đọc, cán

bộ thư viện, cơ sở vật chất - kỹ thuật của thư viện Cán

bộ thư viện thực hiện việc bổ sung, xử lý nghiệp vụ, tổ chức chúng thành các loại kho tài liệu nhằm giới thiệu, thông tin về các lĩnh vực tri thức, các thành tựu khoa học

kỹ thuật, kinh tế, văn hóa của thế giới, của đất nước V.V

Bạn đọc sử dụng tài liệu để thu nhận tri thức và thông tin Bạn đọc tiếp thu kiến thức nhằm các mục đích khác nhau: học tập theo chương trình nhất định, tự học

để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiên cứu khoa học, giải trí

Tài liệu còn là đối tượng lưu giữ và bao quản của

cơ sử vật chất - kỹ thuật, là mục đích phát triển và tồn tại của nó Không có tài liệu thì nhà kho không thể trở thành kho tài liệu của thư viện Vốn tài liệu càng phát triển thì

cơ sở vật chất - kỹ thuật càng phải được đầu tư, tăng cường, mở rộng

b) Cán bộ thư viện

Cán bộ thư viện là linh hồn của thư viện Trong

hệ thống giao tiếp “Tài liệu - Thư viện - Người sử dụng”, cán bộ thư viện là yếu tố cực kỳ quan trọng, vai trò của họ rfít lớn Nhiệm vụ của người cán bộ thư viện rất phức tạp

Trong mối quan hệ vơi tài liệu, cán bộ thư viện là người lựa chọn, xử lý, bạo quản, sắp xếp chúng theo một trật tự nhài định, giơi thiệu chúng vơi ngươi sử dụng thư

viện

Trong mối quan hệ vơi cơ sỏ vật chất - kỹ thuật, cán bộ thư viện tiến hành trang bị chuyên biệt cho các diện tích và luôn luôn giữ cho cơ sơ vật chất - kỹ thuật ơ tình trạng tốt nhất

Trong mối quan hệ với bạn đọc, cán bộ thư viện

là ngươi môi giới giĩfa sách và người đọc, là ngươi tổ chức mô'i quan hệ giữa sách và ngươi đọc, làm trung gian giữa bạn đọc vơi bạn đọc; họ không chỉ tuyên truyền giới thiệu một cách tích cực tài liệu mà còn nghiên cứu nhu cầu đọc, hương dẫn đọc phù hợp vơi nhu cầu, đồng thời tạo ra các dịch vụ thỏa mãn các nhu cầu

đó Cán bộ thư viện là ngươi tổ chức, tạo điều kiện tồi

ừu cho việc phối hợp thành công mối quan hệ giữa con người với thông tin, làm cho việc khai thác, sử dụng thông tin có hiệu quả, làm tăng giá trị của thông tin

Như vậy, cán bộ thư viện không chỉ là cầu nối giữa sách và bạn đọc mà còn là cầu nối tài liệu với tài liệu, tài liệu với cơ sở vật chất - kỹ thuật, cơ sở vật chất -

kỹ thuật với người đọc

Trong tuyên ngôn năm 1994 của UNESCO về thư viện công cộng cũng nhân mạnh vai trò của cán bộ thư viện: “Cán bộ thư viện là người môi giới tích cực giữa người dùng và nguồn lực Việc đào tạo nghề nghiệp và nâng cao trình độ chuyên môn của cán bộ thư viện là đòi hỏi tất yếu để nâng cao trình độ phục vụ"6

6 Iỉiblioteku.-Ì995.- SỐ 6,- tr 6 (phụ trương).

Thời cổ, khi thu’ viện mới chỉ là nơi tàng trữ và bảo quản tài liệu, phục vụ cho một số rất ít người, người làm việc trong thư viện phải là những người có trình độ học vân cao ở các nước phương Tây thường là các nhà khoa học, ở phương Đông (ví dụ Trung Quốc, Việt Nam) thời phong kiến, việc trông coi thư viện được giao cho những người học hành đỗ đạt cao, được triều đình ban chức, chẳng hạn “Giám quốc tử thư khố” - quan coi thư viện thời Trần, “Trưởng thư giám” - quan coi thư viện thơi Lê

Từ khoảng giữa thế kỷ XIX trở đi, khi thư viện

mở rộng cửa phục vụ đông đảo mọi tầng lớp trong xã hội

và đưực coi là cơ quan văn hóa, giáo dục ngoài nhà trường thì nhu cầu về những người làm việc trong các thư viện tăng lên, các trường đào tạo cán bộ thư viện lần lượt ra đời ở các nước

Đội ngũ những người làm công tác thư viện trên thế giới được đào tạo từ nhiều ngành nghề khác nhau Trong các thư viện, đặc biệt là các thư viện lớn, bên cạnh những người được đào tạo chuyên về thư viện và thông tin, có nhiều chuyên gia về các ngành khoa học tự nhiên, kỹ thuật, khoa học xã hội Ngay trong số cán bộ thư viện chuyên nghiệp cũng được đào tạo theo các mô hình khác nhau, có thể được trang bị học vấn tổng hợp hay chuyên biệt tùy theo quan điểm, điều kiện của từng nước

Các cán bộ thư viện ở các nước thường được tập hợp trong những hội nghề nghiệp của mình, ví dụ Hội

Thư viện Hoa Kỳ, Hội Thư viện Anh, Hội Thư viện Nga, Hội Thư viện Pháp, Hội Thư viện Đức v.v

Vào những thập niên cuối cùng của thế kỷ XX, sự tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng thông tin và sự tiến hóa nhanh chóng của các công cụ nắm bắt, lưu trữ, tìm và phổ biến thông tin đã ảnh hưởng sâu sắc đến việc đào tạo cán bộ thư viện và việc xác định vai trò của cán

bộ thư viện trong tương lai

Cùng với một sô' nghề khác, vị trí của nghề thư

viện được nâng cao Nghề thư viện có sứ mạng góp phần

làm đổi thay bộ mặt xã hội hiện đại và góp phần phát triển “xã hội thông tin” Khi thông tin trở thành một trong những nhân tố có ý nghĩa then chốt trong đời sống kinh tế và xã hội hiện đại, những thay đổi đã và đang tiếp tục xuất hiện trong không gian thông tin cũng như vai trò mới của thư viện đòi hỏi người cán bộ thư viện phải nâng cao trình độ nghiệp vụ và nắm vững cộng nghệ thông tin mới Trước hết, người cán bộ thư viện cần đổi mới tri thức nghề nghiệp của mình vì chất lượng

và uy tín của các dịch vụ thư viện phụ thuộc một phần đáng kể vào trình độ của họ

Người cán bộ thư viện phải chấp nhận một thực

tế là họ không có độc quyền chi phối thông tin và tương lai nghề nghiệp của họ không phụ thuộc vào sự bảo vệ những lợi ích cục bộ, mà phụ thuộc vào vai trò tích cực

mà họ thể hiện trong lĩnh vực thông tin Để đạt được mục tiêu đó, người ta tạo những điều kiện thuận lợi cho việc phát triển tri thức nghề nghiệp củạ cán bộ thư viện

và tăng cường thích đáng các phương tiện, biện pháp đào tạo họ Một đội ngũ cán bộ thư viện năng động, có trình

độ cao, có khả năng giải quyết những nhiệm vụ phức tạp liên quan đến việc tìm, thu thập, phân tích, khai thác, phổ biến thông tin, biết tận dụng tôi đa tiềm năng của công nghệ, cơ sở vật chất - kỹ thuật của các thư viện v.v có một tầm quan trọng đặc biệt Đội ngũ cán bộ này sẽ trở thành nhân tố xúc tác, những chiếc cầu nối giữa người sử dụng thư viện và thiết bị công nghệ để truy nhập các thông tin cần thiết theo nhu cầu

c) Người sử dụng thư viện

Trụ sở thư viện, cơ sở vật chất - kỹ thuật, vốn tài liệu, cán bộ thư viện là tiền đề để xuất hiện bạn đọc - người sử dụng thư viện, để tạo nên hoạt động thư viện như một hiện tượng xã hội Phục vụ bạn đọc là mục tiêu cuối cùng của bất cứ thư viện nào Càng phục vụ nhiều bạn đọc thì vai trò xã hội của thư viện ngày càng tăng

Vì vậy, nếu không có bạn đọc thì thư viện cũng mất đi mục đích tồn tại của mình

Nhu cầu đọc của bạn đọc xuất hiện trong quá trình lao động sản xuất, công tác, học tập, giải trí và các hoạt động khác Các nhu cầu này rất khác nhau do sự khác biệt về trình độ, giai tầng, nghề nghiệp, lứa tuổi v.v - Các nhu cầu này cũng rất đa dạng, phong phú và không ngừng tăng lên cùng với thời gian Mạng lưới thư viện được thiết lập ở khắp mọi nơi, mọi ngành, mọi nước trên thế giới là để nhằm đáp ứng đầy đủ, chính xác, nhanh chóng, kịp thời các nhu cầu của người sử dụng

Chủ động nghiên cứu người đọc và nhu cầu đọc, nhu cầu thông tin của họ là một trong những nhiệm vụ quan trọng của các thư viện Đề cao vai trò của người đọc, tìm mọi biện pháp để hoàn thiện việc phục vụ người đọc, thỏa mãn tối đa nhu cầu đọc là đặc điểm của hoạt động thư viện

Ngày nay, khả năng phát triển của mạng máy tính

và các ứng dụng phong phú của nó cho phép phát triển các thư viện điện tử, thư viện số, thư viện ảo để đáp ứng nhu cầu truy cập thông tin nhanh chóng của người đọc

Trong thực tiễn hoạt động của các thư viện ỉuồn luôn nảy sinh mâu thuẫn giữa nhu cầu của người sử dụng với khả năng đáp ứng của thư viện Giải quyết mâu thuẫn này sẽ tạo động lực thúc đẩy các thư viện phát triển

họ tại1 thư viện ngày càng cao

Đối vơi cán bộ thư viện, cơ sở vật chất - kỹ thuật

là nơi họ vận dụng kiến thức vào thực tiễn, thực hiện các hoài bão, ưđc mơ về nghề nghiệp Cư sở vật chất - kỹ thuật có thể khuyến khích hoặc kìm hãm nhiệt tình lao động, sức sáng tạo-và cống hiến của cán ‘bộ thớ'viện.‘Một thư viện có cơ sở vật chất - kỹ thuật tốt, các ưang thiết bị hiện đại sẽ giúp cán bộ thư viện tự hào hơn về công việc của mình, cung cấp cho người dùng những dịch vụ có chất lượng cao, đáp ứng được các yêu cầu của họ, tạo uy tín đối với bạn đọc và xã hội7

Sự tác động lẫn nhau giữa bốn yếu tố câu thành thư viện thể hiện rõ trong hoạt động thực tiễn của các thư viện Ví dụ, nếu tăng vốn tài liệu của thư viện sẽ phải xem xét đến vân đề có tăng diện tích bảo quản, tăng người xử lý, tăng cường trang thiết bị hay không ? số lượng bạn đọc sẽ đến thư viện nhiều hơn hay không, sức chứa của thư viện đến đâu? Hoặc nếu bạn đọc đãng ký đọc ngày càng đông thì phải tính toán thư viện sẽ đáp ứng như thế nào về vốn tài liệu? về cán bộ phục vụ? về

cơ só vật chất kỹ thuật? v.v

Ngay cả trong thời đại điện tử, khi công nghệ tiên tiến mang lại những thay đổi lớư trong cách tổ chức ciía thư viện thì các yếu tố câu thành thư viện vẫn tồn tại

và liên quan vói nhau cực kỳ chặt chẽ, tạo nên sự tồn tại

7 Lê Văn Viết Thư viện và cức yếu tô' cấu thành//ỉập san

Thư viện.- 1997,- Số 4,- tr 54-60

vững chắc cửa thư viện Việc tự động hóa các quá trình thư viện không thể loại trừ yếu tố con người mà chỉ làm thay đổi vai trò của họ Chính các cán bộ thư viện là người giám sát, điều khiển và hoàn thiện quá trình tự động hóa

1.2 Các định nghĩa về thư viện

Liên bang Nga, các nhà thư viện học định nghĩa khác nhau về thư viện Quan điểm thư viện học Xô Viết trong thời kỳ xã hội chủ nghĩa cho rằng: “Thư viện là cơ quan tư tưởng, văn hóa và thông tin khoa học, tổ chức việc sử dụng sách có tính châì xã hội”5 (O.X.Chubarian) Định nghĩa này nhấn mạnh tính tư tưởng và tính xã hội của thư viện Theo Luật mới của Liên bang Nga về sự nghiệp thư viện: “ Thư viện là cơ quan thông tin, văn hóa, giáo dục có vốn tài liệu nhân bản được tổ chức và được đưa ra cho các pháp nhân, cá nhân sử dụng có thời hạn”6

, Các nhà thư viện học Mỹ định nghĩa: “Thư viện

- một sưu tập những tài liệu đã được tổ chức để đáp ứng nhu cầu của một nhóm người mà thư viện có bổn phận phục vụ, để cho họ có thể sử dụng cơ sỏ của thư viện, truy dụng thư tịch, cũng như trau dồi kiến thức của họ”7

4.1nformaxija ơ bibliotechnơm dele ì bibliografii

za rubezhom - M.:Thư viện Lê nin, 1971.- số 4.- tr 3 (Tiếng Nga)

5 Chiùbarìan ơ.x Thứ viện hục đụi cương,- M.: knhiga, 1976.- tr.42

6 Luật Liên bang Nga về sự nghiệp thư viện // Biblioteka,- 1995.- số 3,-ứ.41-43 (Tiếng Nga)

7 A LA Từ điển giải nghĩa thư viện học và tin học Anh - Việt - Tueson.Galen Pres l.td., 1996.-tr 118

Trong sách Iìách khoa toàn thư của Anh định nghĩa: “Thư viện là bộ SƯU tập sách nhằm mục đích để đọc, để nghiên cứu hoặc tra cứu” Sách Bách khoa toàn thư của Trung Quốc định nghĩa: “Thư viện là cư cấu khoa học, văn hóa, giáo dục thu thập, xử lý, bảo tồn tài liệu và cung câp cho độc giả sử dụng”

Như vậy, trên thê giói tồn tại rât nhiều quan điểm khác nhau về thư viện Tuy nhiên, trong các định nghĩa trên, định nghĩa của UNESCO được các nhà thư viện học trên thế giói đánh giá là định nghĩa đầy đủ nhất về thư viện vì định nghĩa này nêu lên được những thành phần cấu tạo nên thư viện và các chức năng, nhiệm vụ chủ yếu của nó

Ở niíđc ta, theo Tiêú chuần Việt Nam TCVN 5453-1991 (áp dụng cho các hoạt động thông tin, thư viện, lưu trữ), khái niệm “thư viện” được hiểu là “cư quan (hoặc một bộ phận của cư quan) thực hiện chức năng thu'thập, xử lý, bảo quản tài liệu và phục vụ bạn đọc đồng thời tiến hành tuyên truyền, giói thiệu các tài liệu đó”x Trong Điều 1 Pháp lệnh thư viện” năm 2000 qui định về chức năng, nhiệm vụ và mục tiêu của thư viện nêu rõ thư viện là nưi “giữ gìn di sản thư tịch của dân tộc; thu thập, tàng trữ, tổ chức việc khai thác và sử dụng chung vốn tài liệu trong xã hội nhằm truyền bá tri

thức, cung câp thông tin phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu, công tác và giải trí của mọi tầng lớp nhân dân; góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưưng nhân tài, phát triển khoa học, công nghệ, kinh tế,văn hóa, phục vụ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước’’

2 Vai trò c ủa thư viện trong đời sống xã hội 2.1 Ch ức năng xã hội của thư việnư

a) Ch ức năng văn hóa

Chức năng vằn hóa của thư viện thể hiệnrì hai khía Cạnh:

- Thưviệri thu thộp, tàng trừ, bảo quan và truyền

bá di sản văn hóa cua■rihãrìỉbại cũng như của đất nước được lưu giữ trong các tồi liệu ' ị'

Ngay từ khi mới ra đời, thư viện đã đưực Coi kì n<íi thu thập các di sản văn hóa bằng chữ viết Cho đến tận cuối thế kỷ XIX nhiều người vẫn nhân mạnh tầm quan-trọng về mặt văn hóa của thứ viện và cho rằng niềm tự hào cửa một thư viện là ờ số lượng, độ đầy đủ, mức độ quý giá của các bộ sưu tập có trong thư viện

Chức năng văn hóa được tất cả các loại hình thư viện thực hiện và thể hiện rõ nhất trong các thư viện được quyền nhận lưu chiểu các xuất bản phẩm trong nước Chính vì vậy vốn tài liệu của các thư viện là “bộ nhớ” của các dân tộc, các quốc gia, và của cả nhân loại Ngày nay, nhờ sử dụng công nghệ thông tin và kỹ thuật nghe nhìn hiện đại, thư viện có thể lưu giữ dưới dạng

văn bản văn viết, văn truyền miệng và các tư liệu khác với tư cách là nguồn tin câp một Ngoài ra thông tin được lựu giữ trong thư viện dưới dạng điện tử, dạng số hóa, âm thạnh, hình ảnh đã trở nên khá phổ biến

- Thư viện là trung tâm sinh hoạt văn hóa, trung tâm mở mang dân trí

Trong vài thập kỷ gần đây, các thư viện công

cộng ở nhiều nước đã trở thành một ưong những trung

tâm chủ yếu của sinh hoạt văn hóa, tuyên ttuyền, phổ biến kiến thức về các loại hình nghệ thuật và lôi cuốn quảng đại quần chúng tham gia vào hoạt động sáng tạo Trong các thư yiện này, bêụ cạnh việc phục vụ tài liệu, người ta tổ chức các buổi hội ughị, hội thảo, biểu diễn

nghệ thuật, hòa nhạc, gặp gỡ ẹắc nhà văn, nhà thơ, các

nhân vật nổi tiếng của địa phương, triển lãm mỹ thuật, tổ

chức các câu lạc bộ theo sở thích Trong vắc thư viện

thiếu nhi có các khu dành riêng cho trẻ em đến vẽ, nặn, sáng tạo những gì mà các em hình dung được sau khi đọc sách

b) Chức năng giáo dục

Ngay từ thời cổ đại, thư viện đã là một tổ chức

giáo dục quan trọng Ví dụ, ở Trung Quốc, bắt đầu từ

cuối đời Đường và thời Ngũ đại, rồi hưng thịnh trong các triều Tống, Nguyên, Minh, Thanh, kéo dài đến hơn

1000 năm, thư viện là nơi tụ tập môn đồ để giảng dạy, là nơi dành cho kẻ sĩ đọc sách và học hành

Ở Việt Nam thời phong kiến (đời Trần, đời Lê) thư viện đồng thời cũng là trường học Chẳng hạn thư

viện Lạn Kha thành lập năm 1384 (đời vua Dụ Tông) do Trần Tôn làm trưởng viện kiêm dạy học ưò; Trong Quốc

tử giám (đời Lê) có giảng đường học tập, có kho tàng trữ sách; thế kỷ XVIII, XIX, có nhiều nho sĩ mở trường dạy học ( Phan Huy Chú, Đoàn Thị Điểm, Đặng Đức Siêu ), thành lập thư viện trong trường, thầy và học trò

sử dụng để đọc sách, viết sách v.v

’ :

Ợ chậu Âu, thư viện dược coi là cơ quan giáo dục ngoài nhà trường, là đồng minh thân, cận của các cơ quan giáo dụẹ có trách nhiệm cung cấp cho mỗi cá nhân, nhóm người với ,bất cứ trình độ văn hóa nào các phương tiện để tự học, thủ tiêu mọi trở ngại trộn con đường đạt tới tụ thức được phản ánh trong các tài liệu

Chức năng giáo dục của thư viện dược các thự viện công cộng thực hiện từ thế kỷ XVI, thể hiện ở hai điểm chính sau:

- Tham gia vào việc xóa mù chữ cho nhân dân;

- Nâng cao trình độ dân trí, chuyên môn cho các tầng lớp dân cư trọng vùng8

Năm 1949, trong Tuyên ngộn về thư viện công cộng của UNESCO khẳng định thư viện công cộng là sản phẩm của nền dận chủ hiện đại, “Thư viện cộng cộng - nguồn sinh lực của phổ cập giáo dục” Trong các lần,sữa dổi của Tuyên ngôn (1972, 1994), chức năng giáo dục ngày càng được nêu rõ hợn, cụ thể là: ‘Thư

viện công cộng mở ra sự tiếp cận tói tri thức ở cơ sờ (địa phương), đảm bảo những điều kiện chủ yếu cho việc học tập liên tục ”, "hỗ trự việc học, học riêng lẻ hay học trong nhà trương và tự học ơ các Clip độ khác nhau”, “ giúp dơ và tham gia vào việc thực hiện các hoạt động và chương trình xóa mù chữ được định hương lên mọi nhóm tuổi và t.ổ chức các chương trình tương tự tùy theo mức độ cần thiết” ‘5

Cho đến nay, các thư viện hiện đại vẫn tiếp tục thực hiện chức năng giáo dục của mình

c) Chức năng thông tin

Thông tin thư mục về các tài liệu trong thư viện

là hình thức thông tin truyền thống cửa thư viện được tiến hành từ thuơ xa 'xưa: các bản danh mục sách, các bản thư mục tóm tắt, dẫn giải, giới‘thiệu

Chức năng thông tin của thư viện dượt rihấn mạnh trong những năm gần đây do thư viện của nhiều nươc trên thê giới đã áp dụng công nghệ tin học và viễn thông vào công tác tạo lập, bảo quản, tìm, xử lý, phổ biến thông tin, hoạt động theo chế độ tự động hóa Các loại hìííh thư mục phong phú, đa dạng, các loại cơ sơ dữ liệu phát triển mạnh (cơ sử dữ liệu thư mục, cơ sơ dữ liệu dữ kiện, cơ sở dữ liệu toàn văn ), các dịch vụ thông tin - thư viện dược đẩy mạnh (cho mưựn,; cho thuê, sao chụp nhân bản, dịch, phổ biến thông tin chọn lọc, tra cứu thông tin, chĩ dẫn thông tin v.v) Nhờ vậy thư viện có thế cừng cấp hhánh và đầy đủ những thông tin chính xác, cấp thiết và có chất lượng cao cho mỗrngười, nhóm

rigười Thư viện trơ thành trung tâm thông tinthực sự khi nối kết, truy nhập vào các mạng thông tin quốc gia và quốc tế

Các thông tin do thư viện cung cấp không chỉ là thông tin khoa học, kỹ thuật mà cả những thông tin hàng ngày, không chỉ thông tin thư mục mà cả thông tin chính văn, không chỉ thông tin trong nước mà cả thông tin ở bất cứ nơi nào trên thế giới

Hiện nay, các thư viện khoa học và chuyên ngành trở thành cơ quan thông tin tự động hóa ngày càng cao là một điều hiển nhiên Các thư viện công cộng cũng được UNESCO xác định “là trung tâm thông tin địa phương, tạo cho người sử dụng của mình sự tiếp cận nhanh chóng

tới tri thức và thông tin ở tất cả các dạng thức”16

Việc phát triển và áp dụng công nghệ thông tin mới có ảnh hưởng lơn đến sản phẩm và dịch vụ thông tin

- thư viện, góp phần phát triển nãng động các dịch vụ

Việc tạo ra các dịch vụ thông tin điện tử đã làm thay đổi các phương tiện luân chuyển thông tin và mở rộng việc phổ biến chúng ra ngoài phạm vi các thư viện Công nghệ thông tin kích thích phát triển và tạo lập các hệ thống tích hợp, bao gồm các khâu in, xuất bản và phát hành, thư viện Trước đây, các thư viện chỉ chịu trách nhiệm đảm bảo sự tiếp.cận tới thông tin dưới dạng sách báo, tài liệu, tỊù ngày nay thư viện phải thích ứng với những yêu cầu mới và phải đảm bảo sự tiếp cận tới các phương tiện điện tử ■

Thư viện với tư cách là cơ quan cung cấp thông

tin thực hiện chức năng thông tín mới bằng cách:

- Phục vụ thông tin - thư mục theo phương thức

cổ truyền cũng như hiện đại ngay tại thư viện: hệ thống mục lục, thư mục,

cơ sở dữ liệu, phổ biến thông tin chọn lọc, bản tin điện tù'

- Tiếp cận qua mạng để với tới nguồn lực của các thư viện khác và đảm bảo sự tiếp cận đó tới các nguồn thông tin điện tử cho bạn đọc - người dùng tin không có điều kiện nhận được ngay từ nhà hoặc từ nơi làm việc của họ

Như vậy phát triển các dịch vụ thông tin của các thư viện chính là để nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin thường ngày của từng cá nhân hoặc các nhóm người sử dụng thư viện

Thực tiễn công tác thư viện trên thế giới Ghứng minh rằng rất nhiễu bạn đọc đọc sách báo, sử dụng các phương tiện nghe - nhìn ở các thư viện nhằm mục đích giải trí để làm phong phú đời sống tinh thận, thư giãn sau

những giờ phút làm việc, học tập căng thẳng17

Ớ các nước phát triển, ưong thư viện của nhiều

trường đại học ngoài hệ thống các phòng đọc, mượn sách còn có phòng xem phim, phòng nghe nhạc, nghe băng phục vụ sinh viên liên tục từ 8 giờ sáng đến 22 giờ 30 tối

Ớ nước ta hiện nay đã có một jsố thư viện ngoài

phòng đọc sách, báo, tạp chí, phòng đọc băng từ, ROM có tổ chức phòng xem truyền hình, xem băng ghi hình nhằm mục đích phục vụ học tập kết hợp giải trí

CD-2.2 Nhi ệm vụ của thư viện

Để thực hiện các chức năng trên, thư viện có các nhiệm vụ đối với xã hội và các nhiệm vụ nội tại phải thực hiện trong hoạt động của mình

a) Các nhiệm vụ đối với xã hội

- Phục vụ cho công cuộc phát triển văn hóa của đất nước

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế -

xã hội Văn hóa là nhân tố thúc đẩy con người tự hoàn chỉnh nhân cách, có lòng tự hào dân tộc, có đạo đức và lương tâm nghề nghiệp, có ý thức tuân thủ pháp luật Là một thiết chế văn hóa, thư viện có nhiệm vụ phục vụ tích Cực cho công cuộc phát triển văn hóa của đất nước, tạo điều kiện tối ưu cho nhân dân trở thành những chủ thể

17 Lê Văn Viết, về các chức năng của Thư viện//Tập san Thư viện.- 1998.-số l.-tr 57-61

sáng tạo văn hóa đồng thời được hưởng thụ ngày càng nhiều các thành quả văn hóa và khai thác sử dụng, bảo tồn có hiệu quả các di sản văn hóa của dân tộc và nhân loại

Các thư viện Việt Nam có nhiệm vụ góp phần đắc lực trong việc xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đồng thời phổ biến rộng rãi tinh hoa văn hóa của thế giới, giúp đỡ cho việc phát triển đối thoại giữa các nền văn hóa, giới thiệu nền văn hóa Việt Nam với nước ngoài

- Phục vụ cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực của đất nước

Giáo dục và đào tạo là điều kiện tiên quyết để phát triển nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng ưưởng kinh tế nhanh và bền vững Các thư viện có nhiệm vụ tham gia vào công cuộc xóa nạn

mù chữ, mù tin, phục vụ có hiệu quả cho việc học tập

trong nhà trường, tự học, tự nghiên cứu để hoàn thiện học vấn và tay nghề ở các cấp độ khác nhau, hình thành

và củng cố thói quen đọc sách của mọi người dân, mang lại cho họ mọi cơ hội học tập Các thư viện tạo điều kiện

để nhân dân đưực tự do tiếp cận tới thông tin, tri thức, phát huy sáng tạo cá nhân

Thông qua hình thức triển lãm, tuyên truyền giới thiệu tài liệu, sách báo và các hôạt động thông tin, thư viện Việt Nam có nhiệm vụ góp phần giáo dục chính trị,

tư tưởng, làm cho chủ nghĩa M ác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần

của nhân dân; giáo dục đạo đức,, lối sống, giáo dục thẩm

mỹ (đặc biệt,cho thế.hệ trẻ), nâng cao mặt bằng dân trí,/giiáo dục kỹ thuật nghề nghiệp cho đông đảo quần chúng nhân dân lao động Trong giai đoạn công rtghiệp hóa, hiện đại hóa, các thư viện phải từng bước hiện đại bóa cơ sỏ vật chất, trang thiết bị, tăng cường mọi nguiồn lực,'tích cực , phục vụ cho việc đổi mới toàn diện nội dung, phương pháp dạy và học ỏ mọi cấp học, bậc học; gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học và sản xuất nhằm đào tạo nguồn nhân, ỉực có chất lượng cao cho đất nươc

- Phục vụ sự nghiệp phát triển khoa hộc và công nghệ ;

■: Tốc, độ phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ đòi hỏi các thư viện phải tăng cường nhiệm.vụ phục vụ thông tin khoa học và công nghệ Hoạt động

thông tin khoa học và công nghệ của các thư viện và cơ

quan thông tin có-tầm quan trọng đậc biệt Thông tin khoa học và công nghệ là bộ phận dẫn độrig của CƯ sở

hạ tầng thông tin quốc gia, là chìa khóa của mọi hoạt động sáng tậo, là yếu tố thiết yếu của năng lực đổi mới, đảm bảo sức cạnh tranh và phát triển của một đất nước, ở các nước phát triển, việc xây dựng hệ thống thư viện hiện đại, đạt chuẩn quốc tế trong đó cung câp các sản phẩm và dịch vụ thông tin - tư liệu có chát lượng cao được triển khai rộng rãi

Thư viện phụt vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu khoa học và chuyển giao còng nghệ, thông báo nhanh chóng và kịp thời các thành tựu khoa học và công nghệ

mói nhất ở trong nước và ngoài nước

ơ Việt Nam, trong giai đoạn mới, với việc hình thành thị trường khơa học và công nghệ, các thư viện và

cơ quan thông tin đang đẩy mạnh phát triển các dịch vụ

về thông tin khoa học, chuyển giao công nghệ và thực hiện việc bảo vệ quyền tác giả, bảo hộ sở hữu trí tuệ

- Phục vụ sự phát triển các Rnh vực kinh tế, phát triển sản xuất, bảo đảm an ninh quốc phòng

Thư viện có nhiệm vụ phục vụ tích cực cho sự phát triển các ngành kinh tế quốc dân, phát triển lực lượng sản xuất, mở rộng sản xuất, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tăng trưởng nhanh và bền vững, Để thực hiện 'nhiệm vụ này các thư viện và cơ quan thông tin đều tăng cường đẩy mạnh phục vụ thông tin kinh tế, thông tin thị trường, thông tin thương mại Bên cạnh đó thư viện cũng tuyên truyền phổ biến rộng rãi các kiến thức khoa học kỹ thuật thường thức, các sáng kiến cải tiến kỹ thuật

áp dụng vào sản xuất, đời sống hàng ngày cho người dân

Hệ thống thư viện quân dội Ịà công cụ có hiệu quả trong việc phục vụ công tác nghiên cứu khoa học quân sự, công tác chính trị trong quân đội

b) Các nhiệm vụ nội tại của thư viện

- Xây dựng vốn tài liệu thư viện

Xây dựng vòn tài liệu thư viện bao gồm công tác

bổ sung, thu thập tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau ờ

trong nước và nước ngoài (mua, tặng biếu, ừao đổi, nhân bản, trên mạng .); tổ chức, quản lý các kho tài liệu,

thanh lọc tài liệu lạc hậu, hư nát

- Xử lý kỹ thuật tài liệu, xử lý thông tin

Mô tả các đặc điểm về hình thức và nội dung của tài liệu, tiến hành các hoạt động phân loại tài liệu, định chủ đề, định từ khóa, tóm tắt, dẫn giải, tổng luận, biên soạn các ấn phẩm thông tin

- Tổ chức bộ máy tra cứu tìm tin’, tổ chức hệ

thống mục lục thủ công và mục lục điện tử , biên soạn các loại thư mục, tài liệu tra cứu, hướng dẫn

- Tổ chức phục vụ bạn đọc - người dùng tin ở trong thư viện và ngoài thư viện; tổ chức nghiên cứu nhu cầu của bạn đọc - người dùng tin

- Bảo quản vốn tài liệu, cơ sở vật chất kỹ thuật,

ưang thiết bị thư viện

- Đào tạo, bồi dưõng, nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ thư viện về chính trị, chuyên môn nghiệp vụ,

thức, phương tiện khác nhau

- Nghiên cứu ứng dụng công nghệ tin học và viễn thông vào công tác thư viện, hiện đại hóá thư viện Thực

hiện liên thông giữa các thư viện: cho mượn giữa các thư

viện, trao đổi, hợp tác giữa các thư viện, nồi mạng thông tin - thư viện trong nước và với mạng thông tin - thư viện

- Thư viện là trung tâm thông tin, tạo điều kiện cho người sử dụng tiếp cận nhanh chórig tới tri thức và thông tin ở tất cả các dạng thức

a) Thư viện là “kho vàng ” của nền văn hóa dân tộc

Vốn tài liệu thư viện có giá trị văn hóa to lớn

Thư vỉện lưu giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa của loài người, là một bộ phận quan trọng của nền văn hóa,

là tài sản quý giá của một quốc gia Nhờ thư viện, tri thức được tích lũy trong tài liệu, sách báo được truyền bá

từ đời này sang đời khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần làm tăng giá trị của văn hóa Di sản văn hóa chứa đựng trong các thư viện cực kỳ phong phú, đa dạng

và là bộ mặt, niềm tự hào của các quốc gia Thư viện là nơi tiếp nhận tinh hoa văn hóa của dân tộc, tinh hoa văn hóa của nhân loại và cũng là nơi giao lưu, trao <Jổi, hội nhập văn hóa Thư viện là trung tâm văn hóa, là mòi trường sinh hoạt văn hóa lành mạnh, góp phần to lơn vào việc xây dựng đời sống văn hóa tinh thần phong phú trong nhân dân

b) Thư viện là trung tâm luân chuyển sách.báo rộng rãi trong quần chúng nhân dân lao động

Bằng cách tổ chức việc sử dụng sách báo mang tính tập thể cho xã hội một cách hợp lý nhất, tiết kiệm nhất, thư viện là trung tâm luán chuyển sách báo rộng rãi trong quần chúng nhân dân lao động Việc tổ chức các loại hình thư viện khác nhau, với các phương thức phục

vụ phong phú: đọc tại chỗ, cho cá nhân mượn về nhà, cho mượn tập thể, cho mượn giữa các thư viện, phục vụ lưu dộng, các loại dịch vụ thư viện v.v đều nhằm mục đích chủ động luân chuyển sách báo, nhanh chóng đưa sách báo đến vơi ngươi lao dộng

Vơi các chức nặng văn hóa, giáo dục, thông tin và giải trí, cùng vơi các trường học, thư viện đã góp phần to

lơn vào việc mờ mang giao tiếp xã hội, nâng cao trình độ dân trí, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho con ngươi

Lênin, vị lãnh tụ thiên tài của giai cấp vô sản, ngay từ trước Cách mạng tháng Mười Nga đã đánh giá râ't cao vai trò xã hội củạ thư viện Trong bài báo “Có thể làm gì cho công cuộc giáo dục quốc dân” (viết năm 1913), Lênin đã dẫn chứng tình hình hoạt động của Thư viện công cộng Niu Yoóc :

■■ Thư viện công cộng Niu Yoóc theo đuổi một cách có hệ thống mục tiêu sau đây: phải làm sao cho mỗi người dân đều có một chi nhánh của thư viện công cộng ở cách nhà mình không quá % vec-xta, nghĩa là không phải đi quá 10 phút, chi nhánh này là trung tâm của đủ mọi loại cư quan và tổ chức giáo dục quốc dân

Năm 1911, gần 8 triệu cuốn sách (7 914 882 cuốn) đã dược cho muựn về nhà đọc, tức là nhiều hơn năm 1910 40 vạn cuốn Bình quân cả năm cứ 100 người dân, chẳng kể lứa tuổi và nam nữ, thì có 267 cuốn sách

đã được cho mưựn về nhà đọc

Mỗi một chi nhánh trong số 42 chi nhánh của thư viện không những chỉ đem lại cho người ta cái khả năng đến tra cứu tại chỗ cảc sách thạrh khảo và mượn sách về nhà đọc, mà nó còn là một nơi dùng cho các buổi nói chuyện ban đêm, nơi để dân chúng hội họp, để ngườỉ ta đến đó giải trí lành mạnh

Tại thư viện công cộng Niu Yoóc, có khoảng 15CXX) cuốn sách bằng tiếng phương Đông, khoảng

20000 bằng tiếng Do Thái, và khoảng 16000 cuốn bằng tiếng Xlavơ Trong phòng đọc chính có khoảng 20000 cuốn để ở cắc ngăn sách công khai để mọi người đều có thể tra cứu tự do

Đối vơi trẻ em, thư viện công cộng ứ Niu Yoóc

đã tổ chức một phòng đọc riêng, một phòng đọc trung

ươn|, những phòng đọc này cũng sẽ dần dần mở ở các chi

nhánh Các thủ thư chú ý tạo ra cho các em mọi sự tiện lợi và hướng dẫn cho các em”18

Lênin cho rằng “niềm tự hào và vinh dự của một thư viện công cộng không phải là ở chỗ nó có bao nhiêu sách quí, có bao nhiêu bộ sách xuất bản hồi thế kỷ XVI hay có bao nhiêu tác phẩm viết tay từ hồi thế kỷ X, mà là

ở chỗ sách đưực chuyển đọc trong nhân dân rộng rãi đến mức nào, đã thu hút được bao

nhiêu bạn đọc mới, mọi việc hỏi mượn sách được giải quyết nhanh hay chậm, có baọ nhiêu sách cho mượn về nhà đọc, có bao nhiêu trẻ em được thu hút vào việc đọc sách và sử dụng thư viện ” 19

Thắng lợi của cuộc cách mạng văn hóa, theo Lênin, tùy thuộc trực tiếp vào sự nghiệp sách báọ, vào mức độ phổ biến rộng rãi sách báo trong nhân dân, vào trình độ công tác thư viện Thư viện là người tuyên

18 Lênin V I Có thế lùm ỊỊÌ chơ câng cuộc ỊỊÌứơ dục quốc dân Lê nin toàn tập T.23,- M.: Tiến bộ, 1980,- tr 440 -441

19 Lênin V I.CỚ thể làm gĩ cho công cuộc giáo dục quốc dãn. Lê nin toàn tập T.23.-M.: Tiến bộ, 1980.-tr 439 - 440

truyền và hướng dẫn đọc sách tích cực nhát, “thư viện là người tổ chức, lựa chọn và đưa những sách tốt, cần thiết nhất đến cho quạng đại quần chúng Thư viện là người giúp bạn đọc trong việc chọn ra những sách mà họ cần,

là người cố vấn phụ đạo cho bạn đọc trong việc đọc sách

có hệ thống”20

c) Thư viện giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực có tri thức cho đât nước

Ở tất cả các nước trên thế giới, thư viện đều được coi là bộ nhớ về lịch sử và văn hóa, lưu giữ tri thức cho các thế hệ mai sau Thư viện được coi là cơ sở vật chất cho việc giáo dục con người phát triển toàn diện, tự giáo dục, đào tạo.đội ngũ cán bộ và nâng cao trình độ của họ,

là cơ sở cho việc học tập không ngừng, tạo nên một “xã hội học tập”

Vốn tài liệu khổng lồ được lưu giữ và khai thác tại các thư viện đặc biệt có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ nhằm phục vụ các yêu cầu về giáo dục tư tưởng ý thức hệ, giáo dục tri thức, giáo dục thẩm mỹ, giáo dục tự học, giáo dục con người phát triển toàn diện

d) Thư viện góp phần đắc lực phát triển sản

xu ất, phát triển các ngành kỉnh tế quốc dân, văn hóa, khoa h ọc - kỹ thuật, thúc đẩy tiến bộ xã hội

20 Crúpxcaia N.c Bàn về sự nghiệp thư viện.-M.:

Knhiga,1957.- tr.237

Để xã hội phát triển phải đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất và nâng cao trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật cho đông đảo nhân dân Hoạt động tích cực của các thư viện ưong việc tuyên tíuyền các thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại, kinh nghiệm tiên tiến ở ưong nước và nước ngoài, phổ biến kiến thức khoa học thường thức v.v có tác dụng tích cực trong việc phát triển sản xuất và cải tiến các quá trình sản xuất trong thực tiễn

Ở nước ta hiện nay có gần 80 triệu dân, trong đó

có hơn 800.000 cán bộ có trình độ đại học và tương đương, có khoảng hơn 10.000 tiến sĩ; hơn 45.000 cán bộ khoa học làm việc trong các cơ quan nghiên cứu khoa học, khoảng 20.000 cán bộ khoa học làm việc tíong hơn

100 trường đại học và cao đẳng; khoảng 19.000 cán bộ khoa học làm việc trong khu vực sản xuất21 Mặc dù tỷ lệ này so với số dân còn thấp, cũng như khi so'sánh với các nước trong khu vực và các nước phát triển Tuy nhiên đội ngũ này cùng với lực lượng sinh viên và học sinh (khoảng 22 triệu) là đối tượng sử dụng các thư viện một cách thường xuyên và nhu cầu của họ ngày một cao, ngày càng đa dạng và phong phú Chính vì vậy vai trò

của thư viện ở nước ta cũng ngày càng được coi trọng

Thư viện đã và sẽ góp phần đắc lực vào việc nâng cao chất lượng đào tạo, giáo dục đào tạo ra các sản phẩm con người chứa đựng năng lực nội sinh về khoa học và

21 Hiện trạng đội ngã trí thác Việt Nam (số liệu của Liên hiệp các hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam).- Báo Sài Gòn Giải phóng ngày 15/01/1998)

công nghệ, thể hiện ở năng lực kỹ thuật, tư duy kỹ thuật đáp ứng sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ mới; phẩm chất đạo đức, bản lĩnh’ chính trị vững vàng để hội nhập vào nền kinh tế thế giới đang trong xu thế toàn cầu hóa ngày một gia tăng và trong cơn lốc cạnh tranh trên thị trường thế giới hết sức quyết liệt Thư viện là công cụ

có hiệu quả trong việc đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào cuộc sống của đông đảo nhân dân lao động, động viên họ tham gia tích cực vào đời sông chính trị và lao động sáng tạo trong xã hội

e) Thư viện là trung tâm thông tin, tạo điều kiện cho ngưòrỉ sử dụng tiếp cận nhanh chống tđi tri thức và thông tin ở tất cả các dạng thức

Trong hai thập kỷ gần đây, các thư viện với tư cách ỉầ nguồn tin câp một quan trọng nhất, đã có những đổi thay to lớn dưới ảnh hưởng của công nghệ thông tin mơi Việc áp dụng công nghệ thông tin mới và viễn thông đã tạo ra một không gian thông tin mới, trong đó thư viện được coi là một khâu quan trọng trong guồng máy luân chuyển thông tin Các hoạt động thông tin đa dạng của thư viện đã nâng cao vai trò của thư viện trong

xã hội

Internet và các phương tiện truyền thông mới, hiện đại như ttuyền hình ảnh (videotex), thư điện tử (E mail), hội nghị, hội thảo từ xa (teleconferencing, audioconference, videoconference), truyền hình cáp (cabletelevion), truyền hình phân giải cao, truyền hình vệ tinh, netmeeting v.v đã tác động mạnh mẽ đến công tác

thư viện, làm cho thư viện không chỉ còn là nơi lưu giữ

và tổ chức sử dụng tài liệu mà thật sự trở thành trung tâm

3 Nhân viên thư viện

3.1 Vị trí của người nhân viên thư viện trong thời đại ngày nay

Ngày nay, cuộc sống của chúng ta đang thay đổi chóng mặt với rất nhiều những cải tổ về công nghệ ở mọi lĩnh vực và sự bùng nổ thông tin Những thay đổi này đặt

ra những thách thức về việc định hướng, chọn lọc thông tin và ảnh hưởng trực tiếp tới văn hóa đọc, văn hóa nghe

- nhìn của học sinh Chính vì vậy, cán bộ thư viện (CBTV) trường học phải là người năng động và sáng tạo, nắm giữ nhiều vai trò quan trọng với nhiều kỹ năng khác nhau mới có thể thực hiện tốt công việc của mình

1 Vai trò c ủa một giáo viên

Công việc thể hiện vai trò giáo viên của CBTV chính là việc cùng phối hợp và hỗ trợ quá trình dạy và học của giáo viên và học sinh

CBTV phải là người xây dựng chương trình hướng dẫn, phối hợp với giáo viên để lên kế hoạch và lồng ghép các bài học kỹ năng thông tin trong từng môn học; là người nắm được chương trình học để có thể đáp ứng được nhu cầu đọc của học sinh, của từng khối lớp

Đối với từng môn học hoặc bài học cụ thể, CBTV có thể tìm hiểu trước về nội dung bài học/ môn học và cung cấp các danh mục tài liệu phù hợp cho môn

học đó Danh mục này có thể bao gồm cả tài liệu hiện có tại thư viện và cả các tài liệu miễn phí trên mạng

Một phương thức lý tưởng cho quá trình dạy học trong nhà trường là giáo viên đứng lớp sẽ dạy các nội dung của môn học cho học sinh, còn CBTV sẽ truyền đạt những kỹ năng tìm kiếm thông tin về những nội dung mà học sinh đã được học

Như vậy, sự tham dự trực tiếp của CBTV trường học vào chương trình giảng dạy và học tập sẽ làm thay đổi tình trạng của CBTV trường học từ một người trung gian, thụ động, trở thành một tham dự viên tích cực trong

nỗ lực giáo dục CBTV trường học ngày nay phải là một giáo viên được đào tạo, được chứng nhận, một giáo viên trong công việc và thái độ

2 Vai trò c ủa người quản lý

Thông thường, mỗi thư viện trường học chỉ có một cán bộ đảm nhiệm công tác thư viện, hiếm hoi mới

có trường có hai cán bộ làm công tác này Công việc thì nhiều và vất vả, đòi hỏi phải người cán bộ phải lên kế

hoạch một cách khoa học mới có thể thực hiện tốt mọi công việc của mình Chính vì vậy, CBTV cũng chính là người quản lý, điều hành mọi công việc trong thư viện, mang trách nhiệm tương tự như người quản lý một bộ phận trong nhà trường

CBTV phải quản lý ngân sách hoạt động thư viện, trang thiết bị, cơ sở vật chất của thư viện, lịch làm việc, các hoạt động và quy định của thư viện Trong trường hợp thư viện có cộng tác viên hoặc nhân viên làm

việc hợp đồng bán thời gian thì CBTV sẽ là người quản

lý những nhân sự này

Ngoài ra, CBTV phải là người quản lý tốt nội dung của hệ thống thông tin, biết thu thập, sử dụng và trao đổi một cách hiệu quả những nguồn thông tin học liệu và tài liệu giảng dạy để từ đó cung cấp được những thông tin có giá trị và chọn lọc, đáp ứng nhu cầu tin của giáo viên và học sinh trong trường

Và cuối cùng, CBTV phải quản lý tốt vốn tài liệu của thư viện Đó là việc cân đối giữa ngân sách và nhu cầu bổ sung tài liệu, lựa chọn và đánh giá các nguồn tài liệu, bảo đảm sao cho tài liệu phải phù hợp với nội dung chương trình giáo dục của nhà trường và nhu cầu của học sinh, giáo viên trong trường

3 Vai trò ch ủ thể sáng tạo trong các hoạt động thư viện

Là người bạn đồng hành trong công việc, sức sống của thư viện có được duy trì và tồn tại hay không còn tùy thuộc vào lòng yêu nghề và sự sáng tạo trong công việc của người CBTV

Ngày nay, thư viện không đơn thuần chỉ là nơi phục vụ việc đọc sách và cho mượn sách, mà thư viện phải là nơi trải nghiệm học tập ngoài lớp học đầy thú vị

và bổ ích cho các em học sinh

CBTV phải là người nắm bắt được nhu cầu của các em học sinh, linh hoạt và sáng tạo trong cách tổ chức các hoạt động trong thư viện theo nhiều mô hình khác nhau Thư viện trường học có thể trở thành phòng tập tô,

tập vẽ, chơi cờ hay phòng đọc to nghe chung cho các em học sinh tiểu học thông qua các góc hoạt động trong thư viện Thư viện cũng có thể là nơi trưng bày của các cuộc thi vẽ tranh theo sách; là sân khấu - nơi diễn ra các cuộc thi kể chuyện sách, thi bình sách, đọc sách diễn cảm, đọc

và làm theo sách, thi đố vui Thậm chí, ở những thư viện trường học được trang bị đầy đủ các phương tiện, thư viện còn là phòng nghe nhạc, phòng chiếu phim… giúp học sinh THPT có thể được thư giãn lành mạnh sau những giờ học căng thẳng Điều đó hoàn toàn phụ thuộc vào óc tổ chức, sáng tạo của CBTV và sự quan tâm, đánh giá cao hoạt động thư viện của lãnh đạo và tập thể giáo viên nhà trường

Ngoài ra, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa cũng là một kênh hữu ích đưa các em học sinh đến với kho tài liệu, thông tin của thư viện

Trong thời đại công nghệ thông tin phát triển, xã hội tràn lan những loại hình giải trí trên mạng rất thu hút Văn hóa đọc dần bị mai một, học sinh sẽ nhàm chán với

việc đọc sách vì quá đơn điệu và không có mục đích Vậy, làm thế nào để giúp các em học sinh thư giãn, giải trí sau những giờ học căng thẳng, vừa cung cấp cho các

em những kiến thức bổ ích về cuộc sống, xã hội và con người

Để phát huy vai trò của thư viện, CBTV sẽ là người tham mưu và đề xuất với lãnh đạo nhà trường các

kế hoạch hoạt động, giới thiệu và cung cấp nguồn lực thông tin cho các chủ đề hoạt động CBTV cần chủ động

phối hợp với Ban giám hiệu, tổ bộ môn trong các hoạt động, gợi ý hướng chủ đề nhằm mục đích khai thác có hiệu quả sách báo và những tư liệu khác có trong thư viện

Có rất nhiều hoạt động ngoại khóa bổ ích hiện nay được các CBTV trường phối hợp thực hiện như: Giới thiệu sách hoặc điểm sách dưới cờ (thường được tổ chức vào thứ hai đầu tuần); Hái hoa dân chủ; Chiếc nón

kì diệu; Rung chuông vàng…; hoặc những hoạt động ngoại khóa dựa theo chủ đề của những ngày lễ trong năm

Thực chất, hoạt động ngoại khóa chính là hoạt động nối tiếp và thống nhất hữu cơ với hoạt động giáo dục trong giờ học trên lớp, giúp học sinh củng cố, bổ sung những kiến thức đã được học qua các môn học, phát triển sự hiểu biết của các em trong các lĩnh vực xã hội, hình thành và phát triển ở các em các kỹ năng ban đầu (kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc tập thể, kỹ năng nhận thức, tính tự tin, mạnh dạn, năng động, sáng tạo…)

4 Vai trò “cầu nối”, liên kết giữa nhà trường, gia đình và xã hội

Thư viện muốn hoạt động tốt thì CBTV không thể hoạt động một mình, phải biết thu hút sự cộng tác, liên kết các mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và xã hội Đặc biệt, nếu biết chủ động tư vấn, tranh thủ sự ủng

hộ của Ban giám hiệu trường và đội ngũ giáo viên là điều

cơ bản nhất cho sự thành công của thư viện

CBTV và giáo viên cần phải làm việc cùng nhau

để xác định rõ mục tiêu và các vấn đề mà nhà trường mong muốn học sinh của mình cần đạt được, từ đó lập ra các kế hoạch và chương trình giảng dạy cho thích hợp Các giáo viên sẽ cùng tham gia đánh giá các nguồn tài

liệu cần thiết cho việc hướng dẫn học sinh học tập, cùng nhau thảo luận phương pháp phối hợp giữa việc học trên lớp và học tại thư viện, tự học cho học sinh

Ngoài các thành viên trong nhà trường, CBTV còn nên thiết lập các mối quan hệ với CBTV trường bạn

để trao đổi kinh nghiệm cũng như chia sẻ, tận dụng được nguồn lực của các đơn vị

Ngoài ra, việc tạo mối quan hệ với các tổ chức

xã hội hay với Ban phụ huynh nhà trường cũng là một cách làm hiệu quả để huy động sự quan tâm, đóng góp của họ vào việc tăng cường vốn tài liệu trong thư viện hoặc với các hoạt động khác của thư viện

CBTV phải chủ động việc tuyên truyền, vận động các bậc phụ huynh học sinh hiểu được ý nghĩa, tác dụng của việc xây dựng tủ sách tại lớp và xây dựng thư viện nhà trường; vận động các tổ chức xã hội trong và ngoài trường, các mạnh thường quân cùng tham gia xây dựng các tủ sách thư viện Ví dụ ở nhiều nước trên thế giới, những thành viên của Hội những người bạn của thư

vi ện sẽ sẵn lòng tình nguyện tham gia vào việc sửa chữa,

bổ sung tài liệu, làm các thiết bị hỗ trợ giảng dạy hoặc tổ chức những buổi giới thiệu sách

Thực tế cho thấy đã có rất nhiều CBTV trường học làm rất tốt công tác xã hội hóa thư viện này, điển hình là việc thực hiện phong trào “Góp một cuốn sách nhỏ, đọc ngàn cuốn sách hay” Từ phong trào này, rất nhiều thư viện trường học đã cải thiện được nguồn vốn tài liệu của mình, giảm tải cho nhà trường nguồn kinh phí không nhỏ cho việc bổ sung sách

Khởi nguồn từ phong trào trên, rất nhiều cuộc vận động đóng góp, ủng hộ sách được CBTV trường học tuyên truyền và thực hiện hiệu quả Các thư viện góc lớp hay còn gọi là tủ sách góc lớp ra đời dựa trên sự đóng góp của các em học sinh và gia đình, đem lại hiệu quả thiết thực trong việc đẩy mạnh văn hóa đọc tới từng lớp học Các tủ sách góc lớp được luân chuyển, hoán đổi cho các lớp khác trong cùng khối và hết năm số sách đó sẽ được bổ sung vào các tủ sách chung của thư viện nhà trường, làm phong phú thêm cho nguồn vốn tài liệu của thư viện

Trên thực tế, việc đào tạo nguồn nhân lực với năng lực và phẩm chất đáp ứng được đòi hỏi của thực tiễn đã đặt ra những nhiệm vụ cấp thiết cho các cơ sở đào tạo cán bộ thư viện - thông tin ở Việt Nam trong những năm sắp tới với việc tiếp tục đổi mới, cải tiến chương trình đào tạo, xây dựng đội ngũ cán bộ giảng dạy có trình

độ cao, đổi mới phương pháp giảng dạy và tăng cường

cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ việc giảng dạy và

học tập