Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của nhóm người Hoa Phúc Kiến tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương

Bài viết tìm hiểu về năng lực ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ của nhóm người Hoa Phúc Kiến tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương. Kết quả điều tra bằng phiếu kết hợp với quan sát và phỏng vấn sâu với trên 118 cộng tác viên người Hoa Phúc Kiến hiện sinh sống tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương cho thấy: 87.2% người Hoa đểu nói thạo tiếng Việt vì họ sống ở Việt Nam đã lâu đời.

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học

ĐẶC ĐIỂM SỬ DỤNG NGÔN NGỮ CỦA NHÓM NGƯỜI HOA PHÚC KIẾN TẠI THÀNH PHỐ THỦ DẦU MỘT, TỈNH BÌNH DƯƠNG

Nguyễn Thị Hòa*

Trường Đại học Thủ Dầu Một

*Tác giả liên lạc: thihoa6969@gmail.com

TÓM TẮT

Bài viết tìm hiểu về năng lực ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ của nhóm người Hoa Phúc Kiến tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương Kết quả điều tra bằng phiếu kết hợp với quan sát và phỏng vấn sâu với trên 118 cộng tác viên người Hoa Phúc Kiến hiện sinh sống tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương cho thấy: 87.2% người Hoa đểu nói thạo tiếng Việt vì họ sống ở Việt Nam

đã lâu đời Do đó, phần lớn người Hoa Phúc Kiến tự nhận tiếng Việt là tiếng mẹ

đẻ chiếm tỷ lệ rất cao do họ đã có sự chuyển đổi ngôn ngữ mà cụ thể là chuyển

từ tiếng Hoa phương ngữ sang tiếng Việt

Từ khóa: Năng lực ngôn ngữ, sử dụng ngôn ngữ, người Hoa Phúc Kiến, Thủ Dầu

Một

CHARACTERISTICS OF LANGUAGE USE IN THE HOKKIEN CHINESE GROUP IN THU DAU MOT CITY, BINH DUONG

PROVINCE Nguyen Thi Hoa*

Thu Dau Mot University

*Corresponding Author: thihoa6969@gmail.com

This article reports the results of language competence and language use of the Hokkien Chinese group in Thu Dau Mot city, Binh Duong province The survey was carried out by using observation and questionnaire with 118 Hokkien Chinese respondents in Thu Dau Mot city, Binh Duong province And the results

of the study reveal that 87.2% Hokkien Chinese respondents use Vietnamese fluently because they have lived in Vietnam for a long time For this reason, the majority of the Hokkien Chinese group self-recognizing Vietnamese as their mother tongues is relatively high as they have switched the language, specifically

in this case, from Chinese dialect to Vietnamese

Keywords: Language competence, language use, Hokkien Chinese group, Thu

Dau Mot

TỔNG QUAN

Bình Dương cũng như các tỉnh, thành

phố khác ở Việt Nam, là một tỉnh đa

dân tộc và đa ngôn ngữ Trên địa bàn

tỉnh Bình Dương hiện có 54 dân tộc

sinh sống, ngoài dân tộc Kinh (Việt)

chiếm đa số (1.421.233 người, chiếm

95.92% dân số); các dân tộc thiểu số có

dân số trên 3 nghìn người gồm: dân tộc

Hoa có 18.783 người, chiếm 1.26%;

dân tộc Khmer: 15.435 người (chiếm 1.04%); dân tộc Mường: 10.227 người (chiếm 0.69%); dân tộc Tày: 5.443 người, chiếm 0.36; dân tộc Thái: 3.869 người, chiếm 0.26%; dân tộc Nùng: 3.050 người, chiếm 0.20% Cộng đồng người Hoa sinh sống chủ yếu tại thành phố Thủ Dầu Một, thị xã Dĩ An, thị xã Thuận An và rải rác ở một số huyện thị khác Theo số liệu thống kê của Hội

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học tương tế người Hoa và số liệu thống kê

của UBND thành phố Thủ Dầu Một

năm 2014, người Hoa hiện có 1.229 hộ

(khoảng 6.000 người) gồm bốn nhóm

địa phương khác nhau: nhóm Phúc

Kiến (500 hộ, khoảng 3.000 người)

nhóm Quảng Đông (270 hộ, 1.500

người), nhóm Hẹ (còn gọi là Hakka,

Sùng Chính, Khách Gia): 75 hộ

(khoảng 400 người) Số dân tuy ít

nhưng người Hoa sinh sống khắp các

phường trong thành phố, cộng cư cùng

với dân tộc Kinh (Việt) từ bao đời nay

Sự giao lưu và tiếp xúc văn hóa, ngôn

ngữ giữa dân tộc Kinh và Hoa ở đây đã

tạo nên những giao thoa về văn hóa và

ngôn ngữ Hiện tượng song/đa ngữ và

đa văn hóa trong cùng một dân tộc tại

cùng một địa phương vẫn còn đang tồn

tại trong hiện thực sinh động hiện nay

Như chúng ta đã biết, khi có nhiều dân

tộc khác nhau cùng chung sống trên

một địa bàn thì việc tiếp xúc, quan hệ

với nhau là điều tất yếu Vấn đề đặt ra

là, để quan hệ, tiếp xúc với nhau, cư

dân các dân tộc khác nhau sẽ sử dụng

tiếng mẹ đẻ và các ngôn ngữ khác như

thế nào?

Trong lời nói đầu của cuốn “Language

in contact” của U Weinreich, A

Martinet đã nói “Bây giờ đã đến lúc

chúng ta phải nhấn mạnh rằng một

cộng đồng ngôn ngữ không bao giờ

đồng nhất và khép kín” Thật vậy,

trong quá trình hội nhập, việc di cư của

các tộc người đã làm thay đổi diện mạo

chung về văn hóa, ngôn ngữ của dân

tộc ấy

Kết quả nghiên cứu cũng sẽ góp phần

nhỏ vào việc nghiên cứu hiện tượng đa

ngữ xã hội từ góc nhìn của ngôn ngữ

học xã hội như cảnh huống ngôn ngữ,

vấn đề giao tiếp trong xã hội đa ngữ, sự

phân bố chức năng giữa một ngôn ngữ

cao như tiếng Việt, ngôn ngữ giao tiếp

chung với ngôn ngữ thấp như ngôn ngữ

dân tộc thiểu số tiếng Hoa

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thực hiện trên 118 người Hoa Phúc Kiến sinh sống tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương Tư liệu thu được là 118 phiếu thu thập những thông số về lượng (dữ liệu định lượng) Nghiên cứu kết hợp giữa thu thập dữ liệu định lượng và định tính Với đặc thù của một nghiên cứu thống kê mô tả, nên dữ liệu định lượng là dữ liệu quan trọng nhất để xác định tỷ lệ % người Hoa Phúc Kiến đạt các mức độ khác nhau về năng lực ngôn ngữ (tiếng Việt, tiếng Phúc Kiến, tiếng phổ thông Trung Quốc) Khi tìm hiểu về thực trạng sử dụng ngôn ngữ của nhóm người Hoa Phúc Kiến trong hoạt động giao tiếp và những nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp của người Hoa Phúc Kiến cũng được làm rõ thêm bằng các dữ liệu định tính

Mục đích của nghiên cứu này là đánh giá năng lực ngôn ngữ (tiếng Việt, tiếng Hoa phương ngữ, tiếng phổ thông Trung Quốc) của nhóm người Hoa Phúc Kiến trên địa bàn thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương hiện nay một cách chính xác và khách quan, vì thế chúng tôi thiết kế bảng hỏi để thu thập dữ liệu chính cho nghiên cứu này Nghiên cứu này cũng chú trọng đến phương pháp quan sát các lĩnh vực giao tiếp và phỏng vấn sâu để tìm hiểu thái độ ngôn ngữ của nhóm người Hoa Phúc Kiến đối với tiếng Việt, tiếng mẹ

đẻ (tiếng Phúc Kiến) của họ

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Về tình hình tự nhận tiếng mẹ đẻ

Tiếng mẹ đẻ là một vấn đề vô cùng phức tạp Để xác định được tiếng mẹ

đẻ của một người đa ngữ là không hề đơn giản Bởi xoay quanh nó là một loạt các nhân tố xã hội khác, từ vấn đề kết hôn cùng dân tộc, khác dân tộc, nơi

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học sinh, nơi ở,… Đây là một nội dung vô

cùng phức tạp nếu đi sâu vào nghiên

cứu Chúng tôi đã tiến hành điều tra từ

nhiều khía cạnh khác nhau như giới

tính, độ tuổi, trình độ học vấn, nghề

nghiệp của nhóm người Hoa Phúc

Kiến tại thành phố Thủ Dầu Một, với

kết quả là 41% tự nhận tiếng Việt là

tiếng mẹ đẻ, 56% tự nhận tiếng Hoa

phương ngữ là tiếng mẹ đẻ và 3% số

người được hỏi tự nhận tiếng phổ

thông Trung Quốc là tiếng mẹ đẻ của

họ

Xét theo góc độ giới tính: Nam giới

người Hoa Phúc Kiến tự nhận tiếng

Việt là tiếng mẹ đẻ là 26/67 người

(chiếm 38.8%), trong khi đó số lượng

nữ giới người Hoa tự nhận tiếng Việt

là tiếng mẹ đẻ là 22/51 người, (chiếm

43.1%) Khi nhận tiếng Việt là tiếng

mẹ đẻ, những người có trình độ đại học

tự nhận tiếng mẹ đẻ cao nhất: 14/48

người, chiếm (29.1%); THCS là 13/48

người, chiếm (27,0%); THPT là

11/248 người, chiếm (22.9%); Tiểu

học là 9/48 người, chiếm (18.7%)

Những người mù chữ tự nhận tiếng

Việt là tiếng mẹ đẻ của mình (1 người,

chiếm 2.08%) thấp nhất Những người

tự nhận tiếng Việt là tiếng mẹ đẻ cũng

có sự khác nhau giữa các độ tuổi Độ

tuổi dưới 30 là 17/21 người (chiếm

80.9 %), chiếm tỷ lệ cao nhất, kế đến

là độ tuổi từ 31- 50 là 21/32 người

(chiếm 65.6 %) và độ tuổi trên 50 là

10/65 người (chiếm 15.3%), chiếm tỷ

lệ thấp nhất Những người tự nhận

tiếng phổ thông Trung Quốc là tiếng

mẹ đẻ cũng có sự khác nhau nhưng

chiếm tỷ lệ rất thấp so với những người

tự nhận tiếng Việt và tiếng Hoa

phương ngữ là tiếng mẹ đẻ Cụ thể: độ

tuổi dưới 30 tuổi là 1/4 người (chiếm

25%), độ tuổi từ 30-50 tuổi là 1/4

người (chiếm 25%), cao nhất là độ tuổi

trên 50 (chiếm 40%)

Năng lực ngôn ngữ của người Hoa

tại địa bàn khảo sát

Năng lực ngôn ngữ ở đây đươc hiểu là khả năng sử dụng ngôn ngữ của người Hoa ở các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết theo các mức độ sau: (1) Không biết gì, (2) Khả năng nghe - hiểu không nói được, (3) Khả năng nghe hiểu - nói được nhưng gặp khó khăn, (4) Khả năng đọc hiểu, (5) Khả năng nghe nói được và (6) Thành thạo các kỹ năng Khi tiến hành điều tra về năng lực ngôn ngữ, chúng tôi cũng điều tra theo góc

độ giới tính, tuổi tác, học vấn, nghề nghiệp

Từ góc độ giới tính

Về năng lực tiếng Hoa phương ngữ:

Trong tổng số 118 người được khảo sát, có 3 người có thể giao tiếp được bằng tiếng Hoa phương ngữ nhưng gặp khó khăn, trong đó tỉ lệ nam giới trả lời giao tiếp được nhưng gặp khó khăn cao gần gấp đôi nữ giói Cụ thể: nam 2/3 người, chiếm 66.6%; nữ giới là 1/3, chiếm 33.3% Số người có thể giao tiếp được với mọi người bằng tiếng Hoa phương ngữ là 25 người: trong đó nam

là 7 người (chiếm 28%), nữ là 18 người (chiếm 72%) Đáng chú ý là tỷ lệ nam giới trả lời thành thạo kỹ năng tiếng Hoa phương ngữ cao gần gấp đôi nữ giới Cụ thể là nam giới: 58 người (chiếm 64.4%); nữ giới: 5 người (chiếm 34.4%) Số liệu khảo sát cho thấy, người Hoa Phúc Kiến thành thạo các kĩ năng nghe - nói - đọc tiếng Hoa rất cao (90/118 người, chiếm 76.2%)

Về năng lực tiếng Việt: 100% người

Hoa Phúc Kiến ở thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương đều biết tiếng Việt ở các mức độ khác nhau Trong

đó, khả năng thành thạo mọi kĩ năng tiếng Việt của người Hoa là rất cao (99/118 người, chiếm 83,9%), mức độ thành thạo mọi kĩ năng tiếng Việt của nam cao hơn nữ do nam giới được gia đình chú trọng đến việc học hành hơn

nữ giới và thường xuyên tiếp xúc ngoài

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học

xã hội, theo đó khả năng nói thạo tiếng

Việt của nam giới cao hơn nữ giới Chỉ

có 19/118 người, nghe hiểu nhưng

không nói được tiếng Việt là những

người lớn tuổi (trên 80) sinh tại Việt

Nam nhưng ít tiếp xúc với người Kinh

và do trước đây họ không được học

tiếng Việt qua trường lớp chính quy mà

chỉ học tiếng tiếng Việt qua môi trường

giao tiếp tự nhiên Tỷ lệ nữ giới nghe

hiểu nhưng không nói được tiếng Việt

cũng cao hơn nam giới (nữ: 10/118

người, chiếm 19.9% > nam: 9/118

người, chiếm 13.4%)

Từ góc độ tuổi tác

Số người Hoa được khảo sát chia thành

3 nhóm tuổi: <= 30; 31- 50; >50

Tiếng Việt là ngôn ngữ quốc gia, là

phương tiện giao tiếp chung giữa các

tộc người trên lãnh thổ Việt Nam nên

tiếng Việt có ảnh hưởng rất lớn đến

tiếng nói của các tộc người khác Cho

nên bất kì tộc người nào ở Việt Nam họ

cũng có nhiệm vụ phải học tiếng Việt

để giao tiếp với cộng đồng người Việt

xung quanh họ, tộc người Hoa cũng

không ngoại lệ Mặc dù, những người

Hoa lớn tuổi họ không qua trường lớp

chính quy vì trong quá trình tiếp xúc

thường xuyên với người Việt nên họ

cũng nói được tiếng Việt Kết quả điều

tra cho thấy, 100% nói được tiếng Việt,

trong đó, tỷ lệ người Hoa Phúc Kiến ở

lứa tuổi trên 50 thành thạo tiếng Việt

chiếm tỷ lệ khá cao (54.2%), còn lứa

tuổi trung niên trở xuống thì ai cũng

nói thạo tiếng Việt vì được giáo dục bài

bản trong nhà trường

Theo trình độ học vấn

Về năng lực tiếng Hoa phương ngữ:

những người mù chữ là những người

chỉ biết 2 kĩ năng cơ bản là nghe và nói

để giao tiếp hàng ngày Họ chủ yếu

giao tiếp với người trong gia đình và

người cùng dân tộc Khi xét theo góc

độ trình độ học vấn ta có thể thấy được,

trình độ học vấn ảnh hưởng rất lớn đến

việc tiếp thu ngôn ngữ Số liệu thống

kê cho thấy, những người có trình độ học vấn càng cao thì khả năng thành thạo tiếng Hoa càng cao Bởi để có thể học tốt một ngôn ngữ khác, ta cần thành thạo tiếng mẹ đẻ của mình Cụ thể là người có trình độ cao đẳng - đại học: 19/19 người (chiếm 100%) thành thạo mọi kỹ năng; THPT: 13/16 người, chiếm 81.2%; THCS: 29/36 người, chiếm 80.5%; Tiểu học: 27/38 người, chiếm 71.05%; Mù chữ là 2/9 người Như đã nói ở trên, người mù chữ thường chỉ biết 2 kỹ năng là nghe và nói, nên 5/5 người được hỏi đều trả lời mình chỉ biết 2 kỹ năng nghe - nói tiếng Hoa phương ngữ Những người còn lại chỉ biết 2 kỹ năng nghe - nói cũng thấy có ở những người có trình độ học vấn khác nhau

Năng lực tiếng Việt: Người Hoa đã

sinh sống ở Việt Nam từ nhiều đời nên việc học và sử dụng tốt tiếng Việt là rất quan trọng đối với người Hoa, thậm chí một số người còn tự nhận tiếng Việt là tiếng mẹ đẻ của họ Vì vậy, theo khảo sát của tôi, năng lực tiếng Việt của người Hoa Phúc Kiến khá cao và những người có trình độ học vấn càng cao thì khả năng thành thạo tiếng Việt càng cao

Theo số liệu thống kê thì đa số là không biết tiếng phổ thông Trung Quốc Số người trả lời nghe hiểu nhưng không nói được là 28/118 người chiếm 23.75%, chỉ có 5/118 người chiếm 4.2% trả lời thành thạo mọi kỹ năng

Từ góc độ nghề nghiệp

Năng lực tiếng Việt: 100% số cán bộ,

công nhân viên và học sinh, sinh viên được điều tra thành thạo mọi kĩ năng tiếng Việt Đây là hai đối tượng được thụ hưởng tiếng Việt đầy đủ nhất Như vậy có thể nói rằng, môi trường làm việc, nghề nghiệp có tác động rất lớn đối với người Hoa khi sử dụng tiếng

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học Việt Ngoài nhà trường giữ vai trò chủ

đạo trong việc giáo dục tiếng Việt, thì

khi làm việc, dù không được đào tạo

bài bản người Hoa vẫn có thể tích lũy

vốn liếng tiếng Việt cho mình nhờ giao

tiếp thường xuyên với người Việt

Năng lực tiếng Hoa: những người hành

nghề buôn bán thành thạo tiếng Hoa

phương ngữ cao hơn những người làm

các ngành nghề khác Cụ thể: buôn bán

có 25/34 người, chiếm 73.5%; công

nhân là 23/26 người, chiếm 88.4%;

nghề khác là 16/26 người, chiếm

61.5% Người Hoa Phúc Kiến ở Thủ

Dầu Một có ý thức rất cao về tiếng mẹ

đẻ của mình Ngay từ nhỏ họ đã đầu tư

phát triển giáo dục tiếng dân tộc cho

con em mình Những người có thể giao

tiếp tốt thường là những người buôn

bán, nội trợ và nghề khác, trong đó

buôn bán là 8/25 người (chiếm 32%),

nội trợ 4/25 người (chiếm 16%), và

nghề khác là 9/25 người (chiếm 36%)

Đặc điểm giao tiếp ngôn ngữ trong

gia đình người Hoa Phúc Kiến

Ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình: Do

tình trạng hôn nhân trong các gia đình

người Hoa Phúc Kiến ở thành phố Thủ

Dầu Một, tỉnh Bình Dương cũng đa

dạng Họ kết hôn với người cùng dân

tộc mình, kết hôn với người Việt, thậm

chí kết hôn với người nước ngoài Kể

cả khi kết hôn với người cùng dân tộc

Hoa cũng có sự khác nhau Ví dụ người

Phúc Kiến kết hôn với người Triều

Châu, người Hải Nam,…Vì vậy khi xét

về tình hình sử dụng ngôn ngữ để giao

tiếp trong gia đình người người Hoa

Phúc Kiến cũng rất phức tạp Họ có thể

sử dụng cả tiếng Hán phổ thông, tiếng

Hoa phương ngữ và tiếng Việt để giao

tiếp trong gia đình Con cái trong gia

đình có thể vừa nói chuyện với cha

bằng tiếng Hoa, với mẹ bằng tiếng

Việt, hoặc với ông bà bằng tiếng Hoa,

với cha mẹ bằng tiếng Việt, đây là một

vấn đề hết sức bình thường trong các

gia đình người Hoa

Dựa trên năng lực ngôn ngữ của mỗi cá nhân người Hoa mà chúng tôi đã thống

kê, nhìn chung, người Hoa Phúc Kiến

ở TDM tỉnh Bình Dương lựa chọn tiếng Hoa hay tiếng Việt để giao tiếp với người thân trong gia đình cũng phụ thuộc vào đặc điểm về giới tính, tuổi tác, trình độ học vấn và nghề nghiệp của họ

Theo góc độ giới tính: Trong tổng số

người được khảo sát là 118 người, theo kết quả thống kê thì để giao tiếp với ông bà đa số đều dùng tiếng Hoa phương ngữ Cụ thể, ở nam giới là 51/89 người, chiếm 57.3%; nữ giới là 37/89 người, chiếm 41.5% Như vậy, theo góc độ giới tính, nam giới và nữ giới dùng tiếng Hoa giao tiếp với ông

bà là tương đương nhau, bởi tỷ lệ chênh lệch không quá nhiều Nam giới dùng tiếng Việt để giao tiếp với ông bà

là 16/27 người, chiếm 59.2%, nữ giới

là 11/27 người, chiếm 40.7% Khi giao tiếp với bố mẹ, nam giới dùng tiếng Hoa giao tiếp là 42/76 người, chiếm 55.2%; nữ là 33/76 người, chiếm

43.4%

Nhìn chung, tỷ lệ người sử dụng tiếng Hoa giao tiếp với ông bà, cha mẹ là rất cao Trong gia đình, họ có xu hướng dùng tiếng Hoa để giao tiếp với nhau hơn là tiếng Việt, đây cũng là một cách dùng để duy trì văn hóa, ngôn ngữ của gia đình Tỷ lệ cha mẹ dùng tiếng Hoa

để giao tiếp với con trai và con gái cũng tương đương nhau, cụ thể: nam giới là 62/105 người, chiếm 59%, nữ giới là 42/105 người, chiếm 40%

Theo góc độ tuổi tác: Tiếng để nói với

ông bà: Độ tuổi dưới 30 để nói chuyện với ông bà mà sử dụng tiếng dân tộc là rất ít chỉ có 6/89 người chiếm 6.7%, độ tuổi từ 31-50 là 25/89 người chiếm 28% và trên 50 tuổi là 58/89 người chiếm 65.1% Có xu hướng người trẻ tuổi ít trao đổi với ông bà bằng tiếng

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học dân tộc, chỉ có những người lớn tuổi,

thế hệ gần nhau mới sử dụng tiếng dân

tộc trong giao tiếp Tiếng để nói với

cha mẹ: những người ở độ tuổi dưới 30

chỉ có 5/79 người chiếm 6.3%, tuổi từ

31-50 thì có sự thay đổi đáng kể là

20/79 người và chiếm 25.3% Tỷ lệ cao

nhất là độ tuổi trên 50 là 50/79 người

chiếm 63.2% Sử dụng tiếng Việt để

nói chuyện với bố mẹ cũng có khá

nhiều song giữa các độ tuổi thì chênh

lệch không đáng kể Cụ thể dưới 30 là

15/38 người chiếm 39.4%; từ 31-50 là

12/38 người, chiếm 31.5%; trên 50 tuổi

là 11/38 người, chiếm 28.9% Gần như

không có trường hợp sử dụng tiếng

Hoa phương ngữ để nói với ông bà và

cha mẹ Qua đó cho thấy rằng những

người lớn tuổi họ ý thức được việc sử

dụng tiếng Hoa trong gia đình là một

điều vô cùng cần thiết, nên dù không

thể hoàn toàn sử dụng bằng tiếng Hoa,

phải chêm xen tiếng Việt nhưng họ vẫn

muốn dùng tiếng Hoa để nói chuyện

với cha mẹ mình

Tiếng để nói với con: Để nói với con

cháu có 4 người sử dựng tiếng Hoa

phương ngữ; độ tuổi dưới 50 tuổi là 1

người, chiếm 25% Không có ai dùng

tiếng Phổ thông Trung Quốc để nói với

con cháu Đa số là dùng Tiếng Việt để

giao tiếp Cụ thể dưới 30 tuổi có

16/105 người, chiếm 15.2%; từ 31- 50

tuổi có 29/105 người, chiếm 27.6% và

trên 50 tuổi có 60/105 người, chiếm

57.1% Đây là lớp những người còn trẻ

tuổi song họ rất ít khi sử dụng tiếng

Hoa để nói chuyện với con cái mà thay

vào đó là tiếng Việt Đến khi đi học, ra

ngoài xã hội, con họ sẽ sử dụng tiếng

Việt nhiều hơn và dần dần sẽ hạn chế

khả năng tiếng Hoa phương ngữ Cha

mẹ sử dụng tiếng Hoa phương ngữ để

giao tiếp với con cái ngày càng ít đi

Theo góc độ trình độ học vấn: Trình độ

học vấn càng thấp, khả năng sử dụng

tiếng Hoa nói chuyện với ông bà càng

cao Cụ thể, trình độ tiểu học là 33/89 người (33.6%), THCS là 32/89 người (32.6%), ngược lại trình độ học vấn càng cao thì khả năng sử dụng tiếng Hoa để nói chuyện với ông bà lại hạn chế hơn cụ thể, THPT là 10/89 người (11.2%), đại học là 6/89 người (6.7%) Chỉ có 1 người ở trình độ mù chữ sử dụng tiếng Việt để nói chuyện với ông

bà, còn lại mọi người nếu có khả năng đều cố gắng xen lẫn tiếng Hoa vào trong giao tiếp Để nói chuyện với ông

bà bằng tiếng Việt thì theo trình độ học vấn không có sự chênh lệch đáng kể, người có trình độ đại học có số lượng lớn nhất là 11/26 người, chiếm 42.3% Nhưng theo quan sát của chúng tôi vẫn

có những trường hợp họ trả lời là không thể nói bằng tiếng Hoa khi giao tiếp trong gia đình nhưng sau đó quay

vô trong họ lại nói bằng tiếng Hoa nên nhưng kết quả ở đây chỉ mang tính

tương đối

Khi giao tiếp với cha mẹ số người sử dụng tiếng Hoa phương ngữ cũng có sự thay đổi đáng kể theo từng trình độ học vấn Cụ thể: mù chữ là 8/79 người, chiếm 10.1%; tiểu học là 31/79 người, chiếm 39.2%; THCS là 28/79 người, chiếm 35.4%; THPT là 8/79 người, chiếm 10.1% và đại học là 4/79 người, chiếm 5.06% thường dùng tiếng Hoa phương ngữ để nói chuyện với cha mẹ

Theo góc độ nghề nghiệp: Từ góc độ

nghề nghiệp, chúng tôi nhận thấy có một sự chênh lệch lớn về tỷ lệ chọn ngôn ngữ để giao tiếp với ông bà, cha

mẹ trong gia đình người Hoa Phúc Kiến ở thành phố Thủ Dầu Một Cụ thể: Buôn bán có 29/89 người, chiếm 32.58%; công nhân và các nghề khác

là 21/89 người, chiếm 23.5% Như vậy, tỷ lệ người Hoa Phúc Kiến làm buôn bán dùng tiếng Hoa để giao tiếp với ông bà, cha mẹ bao giờ cũng cao hơn so với các ngành nghề khác (với ông bà là 32.5%, với cha mẹ là

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học 30.26%), còn khi giao tiếp với con,

cháu thì dù làm bất kì ngành nghề nào

thì cũng đều thường dùng tiếng Việt để

giao tiếp với con cháu mình vì “lớp trẻ

bây giờ ít chịu nói tiếng Hoa phương

ngữ”

Ngôn ngữ giao tiếp ngoài xã hội

100% người Hoa Phúc Kiến dù nam

hay nữ và bất kì trình độ nào kể cả

những người mù chữ họ cũng đều dùng

tiếng Việt để phát biểu trước các cuộc

họp ở khu phố, phường và người Hoa

mù chữ (chữ Hán, chữ Việt) cũng vậy,

đây là tình trạng chung của các nhóm

địa phương người Hoa ở Nam Bộ hiện

nay Vì đa số người Hoa thuộc các

nhóm địa phương ở đây ai cũng nói

thạo tiếng Việt, khả năng tiếng Việt

của họ rất tốt, ngược lại, khả năng tiếng

Hoa phương ngữ của họ yếu, thậm chí

có nhiều người trẻ tuổi không biết tiếng

Hoa - tiếng mẹ đẻ của bố mẹ họ Chỉ

trong những buổi họp hội đồng hương

Phúc Kiến, thì tiếng Hoa Phúc Kiến

mới được sử dụng một mức độ nào đó,

còn khi họp hội tương tế người Hoa,

hội tín ngưỡng thì họ dùng tiếng Việt

hoặc dùng tiếng phổ thông Trung Quốc

rồi dịch sang tiếng Việt cho mọi người

cùng hiểu chứ không dùng các tiếng

địa phương (tiếng Quảng Đông, Triều

Châu, Phúc Kiến, Hẹ) Tiếng Hoa Phúc

Kiến chỉ có chức năng giao tiếp trong

phạm vi hẹp như gia đình, hay giữa

những người cùng nhóm địa phương

nhưng mức độ sử dụng rất hạn chế do

năng lực tiếng Hoa phương ngữ của

các thành viên trong gia đình là không

như nhau Chẳng hạn, nếu người nói và

người nghe thuộc thế hệ thứ nhất trong

gia đình có ba thế hệ thì họ sử dụng

tiếng Hoa nhiều hơn, còn người nói và

người nghe thuộc thế hệ thứ hai và thứ

ba trong gia đình thì mức độ sử dụng

tiếng Hoa phương ngữ (tiếng Phúc

Kiến) rất hạn chế, thậm chí là không sử

dụng do khả năng tiếng Hoa của họ

không cho phép thực hiện giao tiếp

Trong các phạm vi giao tiếp phi quy thức, cụ thể là khi trao đổi riêng với mọi người dù thuộc cùng nhóm địa phương, cùng dân tộc Hoa hay khác dân tộc trong các cuộc họp các cấp chính quyền, hầu hết người Hoa nói chung và người Hoa Phúc kiến nói riêng, nam cũng như nữ, không phụ thuộc tuổi tác, đều thường dùng tiếng Việt, việc sử dụng tiếng Hoa để trao đổi riêng trong các cuộc họp, nếu có cũng chỉ là hãn hữu Trong đó, những người có trình độ tiểu học đến trung học phổ thông dùng tiếng Hoa Phúc Kiến trong trao đổi riêng với người cùng nhóm địa phương chiếm tỷ lệ cao nhất; ngược lại, không có người nào có trình độ đại học dùng tiếng Hoa Triều Châu để trao đổi riêng với người cùng nhóm địa phương, khác nhóm địa phương hay người khác dân tộc trong các cuộc họp tại các cấp chính quyền, đoàn thể Đối với đa số người Hoa ở Binh Dương nói chung và người Hoa Phúc Kiến nói riêng, tiếng Việt là phương tiện chủ yếu trong giao tiếp hằng ngày

Ngôn ngữ giao tiếp trong một số trường hợp khác

Năng lực ngôn ngữ của người Hoa Phúc Kiến được thể hiện qua nhiều phương diện Như đã phân tích ở trên, chúng ta đã khảo sát qua ngôn ngữ của người Hoa Phúc Kiến tại TP Thủ Dầu Một tỉnh Bình Dương khi giao tiếp trong gia đình, khi giao tiếp ngoài xã hội Ngoài ra, tìm hiểu về việc lựa chọn ngôn ngữ để viết thư, nói chuyện điện thoại hay ngôn ngữ trong sinh hoạt tâm linh cũng thể hiện được năng lực ngôn ngữ của người Hoa

Ngôn ngữ dùng để viết thư: Thông

thường những ai có khả năng viết chữ Hoa, họ sẽ đọc được chữ Hoa Viết thư thể hiện chủ yếu hai năng lực đọc và viết của một người Người Hoa Phúc

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học Kiến, người đa ngữ khi viết thư sẽ dựa

vào đối tượng mình muốn gửi thư để

chọn một ngôn ngữ nào đó phù hợp

Tuy nhiên việc lựa chọn ngôn ngữ nào

đó để viết thư cũng phụ thuộc vào năng

lực của bản thân họ Đôi khi viết thư

cho người Hoa họ vẫn dùng tiếng Việt

hoặc ngược lại Nhưng thường, theo

như khảo sát, đa phần, khi viết thư cho

người Việt họ sẽ dùng tiếng Việt, một

số trường hợp năng lực tiếng Việt quá

kém, đối phương có khả năng đọc tiếng

Hoa, họ vẫn chọn dùng tiếng Hoa để

viết thư, nhưng những trường hợp như

thế chiếm tỷ lệ rất thấp

Ngôn ngữ dùng để nói chuyện điện

thoại: Đây là thời đại công nghệ hiện

đại phát triển, điện thoại di động là vật

dụng gần như không thể thiếu đối với

tất cả mọi người Khi giao tiếp qua điện

thoại, việc mình sẽ gọi cho ai và sẽ

nhận điện thoại từ người nào đều được

hiển thị để người dùng nắm rõ Như

thế, việc lựa chọn ngôn ngữ nào khi

giao tiếp với đối tượng nào cũng sẽ rất

dễ dàng Người Phúc Kiến vẫn giữ thói

quen dùng tiếng Hoa phương ngữ để

giao tiếp qua điện thoại với người cùng

dân tộc quen biết Khi nói chuyện điện

thoại với người Việt, họ vẫn hay dùng

tiếng Hoa nếu đối phương nghe hiểu và

chịu giao tiếp bằng tiếng Hoa với họ

Ngôn ngữ dùng để ghi chép riêng: Ghi

chép riêng là hình thức ghi chép một

cách tự do Kết quả điều tra cho thấy,

trong tổng số người được khảo sát,

người Hoa Phúc Kiến lựa chọn chữ

Hán để ghi chép khá cao (Chiếm hơn

80%) mặc dù chữ viết tiếng Việt phổ

biến hơn Tiếng Việt là ngôn ngữ

không thể thiếu khi muốn bày tỏ tâm tư

tình cảm của mình, cũng như việc dùng

tiếng Việt để ghi chép riêng sẽ không

phụ thuộc vào bất kì yếu tố nào

Ngôn ngữ dùng khi cầu cúng, tế lễ:

Cầu cúng tế lễ là một hoạt động tâm

linh không thể thiếu đối với người Hoa

Phúc Kiến tại Thủ Dầu Một Đây là một hoạt động tín ngưỡng thể hiện được nét bản sắc văn hóa riêng của người Hoa dù cho người Hoa đã sống hòa nhập vào cư dân người Việt đã từ rất lâu Việc chọn ngôn ngữ nào để thực hiện cầu cúng tế lễ cũng phản ánh được tâm tư, tình cảm của người Hoa Phúc Kiến Thông thường, khi thể hiện cầu cúng tế lễ, người Hoa Phúc Kiến càng lớn tuổi, tỷ lệ sử dụng tiếng Hoa

sẽ cao hơn (chiếm hơn 50%), nhưng phần đông mọi người Hoa ở lớp tuổi

nào cũng đều sử dụng tiếng Hoa Ngôn ngữ dùng khi ca hát một mình:

Ca hát một mình là một hình thức giải trí mà mỗi cá nhân thường sẽ ngâm nga theo giai điệu hay lời bài hát khi họ thích Đó là những ca từ vu vơ mà khi hát, họ bộc lộ tâm trạng, tâm tư tình cảm của mình Rất nhiều người Hoa hay thậm chí là người Việt thích ngân nga những ca khúc của nước ngoài mà đôi khi họ không cần hiểu hết lời cũng như không có bất cứ năng lực nào về

ngôn ngữ đó

Ngôn ngữ dùng để suy nghĩ: Suy nghĩ

là hành động tư duy của trí óc dựa vào

đó để nhận thức thế giới bên ngoài Tư duy gắn liền với ngôn ngữ, được thể hiện qua ngôn ngữ Đối với những người đa ngữ, tư duy không phải qua quá trình chọn lựa ngôn ngữ nào mà đó

là phản xạ tự nhiên khi đầu óc tiếp nhận thông tin Vì vậy họ sẽ suy nghĩ bằng ngôn ngữ nào mà họ sử dụng thuần

thục nhất

KẾT LUẬN

Khảo sát năng lực ngôn ngữ của nhóm người Hoa Phúc Kiến sinh sống tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương từ các góc độ, chúng tôi nhận thấy năng lực tiếng Việt của người Hoa Phúc Kiến rất tốt, thậm chí tốt hơn tiếng mẹ đẻ của họ nhiều Mặc dầu, số người trả lời thành thạo mọi kĩ năng

Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018 Kỷ yếu khoa học tiếng Hoa phương ngữ tương đối cao

nhưng không phải tất cả họ đều có thể

đọc hay viết lưu lóa t một đoạn văn

bằng chữ Hán Họ chỉ có khả năng

nghe - nói - đọc ở mức độ đủ để giao

tiếp Lớp người Hoa Phúc Kiến càng

trẻ tuổi họ thường càng không mặn mà

với việc học và giao tiếp bằng tiếng

Hoa phương ngữ, thay vào đó họ sẽ

học tiếng phổ thông Trung Quốc để xin

vào làm việc tại các công ty Đài Loan, Trung Quốc Nói như vậy không có nghĩa người Hoa Phúc Kiến trẻ tuổi thờ

ơ, bỏ mặc tiếng mẹ đẻ của mình Tiếng Hoa phương ngữ - tiếng Phúc Kiến của nhóm người Hoa Phúc Kiến vẫn được

sử dụng thường xuyên trong phạm vi giao tiếp gia đình và người cùng nhóm địa phương

TÀI LIỆU THAM KHẢO

CHÂU THỊ HẢI, 1989 Tìm hiểu sự hình thành các nhóm cộng đồng người Hoa

ở Việt Nam trong bối cảnh lịch sử Đông Nam Á Luận án Tiến sĩ, Trường

Đại học Tổng hợp, TP.HCM

HOÀNG PHÊ (CHỦ BIÊN), 2011 Từ điển tiếng Việt Nxb Đà Nẵng

HOÀNG QUỐC, 2009 Những đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của hiện tượng song ngữ tại An Giang (trên cứ liệu cảnh huống song ngữ Việt- Hoa)

Luận án Tiến sĩ Ngôn ngữ học, Viện Ngôn ngữ học, Hà Nội

HOÀNG QUỐC, 2015 Cảnh huống song ngữ Việt - Hoa tại đồng bằng song Cửu Long NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

HOÀNG QUỐC, 2017 Tình hình sử dụng ngôn ngữ của Hoa ở Nam Bộ Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Việt Nam học 2017 NXB Đại học Quốc gia TP.HCM

TP.HCM tr.837-843