Giáo trình Thị trường chứng khoán (Nghề Kế toán doanh nghiệp - Trình độ Cao đẳng): Phần 2 - CĐ GTVT Trung ương I

Giáo trình Thị trường chứng khoán (Nghề Kế toán doanh nghiệp - Trình độ Cao đẳng): Phần 2 cung cấp những kiến thức cơ bản về thị trường chứng khoán thứ cấp, đầu tư và phân tích chứng khoán. Mời các bạn cùng tham khảo để biết thêm các nội dung chi tiết.

40

Giá thị trường >= Giá trị thực: Ta không mua và bán cổ phiếu ra Giá trị trường < Giá trị thực đáng kể thì ta sẽ tiến hành MUA vào

Chương 4: Thị trường chứng khoán thứ cấp

1 Khái quát thị trường chứng khoán thứ cấp

1.1 Khái niệm và chức năng thị trường chứng khoán thứ cấp

Thị trường thứ cấp là nơi giao dịch các chứng khoán đã được phát hành trên thị

trường thị sơ cấp Thị trường đảm bảo tính thanh khoản cho các chứng khoán đã phát hành Đây là nơi trao đổi, mua bán các chứng khoán đã được phát hành Nhà

41

đầu tư mua đi bán lại chứng khoán nhằm vào một trong các mục đích: cất giữ tài sản tài chính, nhận một khoản thu nhập cố định hàng năm, hưởng chênh lệch giá

Đặc điểm của thị trường thứ cấp

- Thị trường có tính chất cạnh tranh hoàn hảo

Việc mua bán chứng khoán được thực hiện chủ yếu thông qua cạnh tranh Giá chứng khoán hình thành trên cơ sở cung cầu, không một người hoặc một tổ chức nào đó có quyền áp đặt, hoặc định giá độc đoán theo ý mình được

Thông tin trên thị trường đều được công bố kịp thời và công khai cho mọi thành viên trên thị trường và công chúng

- Thị trường có tính liên tục

Thị trường thứ cấp là thị trường có tính liên tục bởi thị trường này tạo ra cơ hội cho các nhà đầu tư mua bán chứng khoán một cách thường xuyên

Các chứng khoán niêm yết được giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán, các

chứng khoán chưa niêm yết được giao dịch trên thị trường phi tập trung (Over The Counter market market - OTC market)

Tại thị trường này, các giao dịch được thực hiện theo những thủ tục và nguyên tắc xác định, đảm bảo một khối lượng lớn các giao dịch có thể được giải quyết một cách nhanh chóng

- Khối lượng và nhịp độ giao dịch lớn gấp nhiều lần so với thị trường chứng khoán

Cấu trúc của thị trường thứ cấp

Dựa theo tiêu thức nhất định có thể chia thị trường thứ cấp thành các loại thị

trường khác nhau Có một số cách phân chia chủ yếu sau đây thường được sử

dụng:

- Theo tính chất tổ chức của thị trường: có thể chia thành thị trường chứng khoán tập trung và thị trường chứng khoán phi tập trung

42

Thị trường chứng khoán tập trung là nơi việc thực hiện mua bán các loại chứng

khoán niêm yết được tổ chức một cách chặt chẽ Hình thái điển hình của Thị

trường chứng khoán tập trung là Sở Giao dịch Chứng khoán (Stock exchange) Thường chỉ có chứng khoán của các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp có uy tín mới

đủ tiêu chuẩn niêm yết để được mua bán trên thị trường này Việc giao dịch chủ yếu được thực hiện theo phương thức khớp lệnh tập trung

Thị trường chứng khoán phi tập trung (Over The Counter market - OTC market) là

thị trường giao dịch các chứng khoán chưa niêm yết được các công ty chứng khoán thực hiện qua mạng điện thoại điện tín

- Theo loại hàng hóa giao dịch trên thị trường: Có thể chia thành thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu Ngoài ra, ở những quốc gia có thị trường chứng khoán phát triển ở mức độ cao còn có thị trường chứng khoán phái sinh

1.2 Địa điểm giao dịch

Sàn giao dịch chứng khoán Hose

Nằm trong số các sàn giao dịch chứng khoán ở Việt Nam, sàn giao dịch Hose

được thành lập từ năm 1998 Mục đích ra đời của Hose nhằm thực hiện các giao dịch chứng khoán tại thành phố Hồ Chí Minh

Năm 2011, Hose đã chính thức xây dựng và nghiên cứu hơn 30 cổ phiếu hàng đầu trên thị trường cả về vốn hóa, tính thanh khoản cao Hose được coi như một thị trường thứ cấp để phát hành trái phiếu

Sàn chứng khoán HNX

HNX là một trong các sàn giao dịch chứng khoán tại Hà Nội, có tên viết tắt là

Hanoi Stock Exchange Sàn giao dịch được thành lập và bắt đầu đi vào hoạt động năm 2005 Cho đến năm 2010, HNX đã chính thức đứng trong hàng ngũ Liên đoàn

Sở Giao Dịch chứng khoán Châu Á – Châu Đại Dương

Phương thức hoạt động tại HNX là khớp lệnh liên liên tục Khách hàn có thể mua không giới hạn cổ phiếu và trái phiếu

Sàn chứng khoán Upcom

Các sàn chứng khoán ở Việt Nam uy tín hiện nay là sàn giao dịch nào? Upcom là

ứng cử viên sáng giá cho các bạn đang có ý định đầu tư vào chứng khoán Mặc dù

Sàn OTC

OTC là cổ phiếu được phát hành tại nhiều trung tâm giao dịch chứng khoán nhưng chưa được niêm yết về giá Tính thanh khoản của OTC không cao nhưng lợi nhuận mang lại thường vượt sức tưởng tượng

Thực tế, OTC là sàn chứng khoán giao dịch phi tập trung được quản lý và điều hành bởi tổ chức do pháp luật quy định Sàn OTC hiện đang có hơn 500 doanh nghiệp tham gia niêm yết

Sàn giao dịch HSC

Sàn giao dịch chứng khoán TP Hồ Chí Minh được thành lập năm 2003, với số vốn ban đầu là 50 tỷ đồng Sàn giao dịch này đã niêm yết trên thị trường với mã cổ phiếu HCM Độ uy tín tại sàn giao dịch HSC luôn được đánh giá cao Mỗi ngày, HSC có tới hàng trăm ngàn giao dịch mua bán khớp lệnh các loại cổ phiếu/ trái phiếu

1.3 Giá chứng khoán

Giá trần giá sàn là gì? Nó được hiểu nôm na là giá cao nhất và giá thấp nhất để giới hạn thị trường Nhà đầu tư không thể mua cao hơn giá trần và bán thấp hơn giá sàn

Giá trần là mức giá cao nhất trong một phiên giao dịch mà cổ phiếu có thể tăng lên Nhà đầu tư muốn đặt lệnh cũng chỉ có thể giới hạn trong mức này

Tương tự, giá sàn là mức giá thấp nhất trong một phiên giao dịch mà một cổ phiếu

có thể giảm

Giá trần = Giá tham chiếu + Biên độ dao động

Giá sàn = Giá tham chiếu – Biên độ dao động

44

Quy tắc làm tròn giá

Theo quy định thì biên độ dao động của sàn HOSE, HNX và UpCom lần lượt là 7%, 10% và 15% Vấn đề là khi Giá tham chiếu nhân với biên độ dao động đa phần là sẽ ra số lẻ Vậy nên chúng ta có quy tắc làm tròn để xử lý vấn đề này

Tóm lại, chúng ta cần nhớ những quy tắc làm tròn giá trị biên độ dao động sau:

Giá trị biên độ phải phù hợp với quy định bước giá chia hết

Giá tri biên độ làm tròn phải bé hơn giá trị biên độ lý thuyết khi nhân với % biên độ theo quy định của từng sàn

2 Sở giao dịch chứng khoán

2.1 Khái niệm về sở giao dịch chứng khoán

Sở giao dịch chứng khoán là hình thức tổ chức thị trường chứng khoán, tạo ra địa điểm và phương tiện để phục vụ việc mua, bán chứng khoán

"Pháp nhân tự chủ về tài chính, thực hiện việc tổ chức, quản lí, điều hành, kiểm tra, giám sát giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch chứng khoán tập trung và chịu sự quản lí trực tiếp của nhà nước (Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước)

Sở giao dịch chứng khoán là nơi diễn ra hoạt động mua, bán chứng khoán và là cơ quan duy trì trật tự giao dịch, phục vụ giao dịch trên thị trường giao dịch chứng khoán tập trung Thị trường chứng khoán là nơi người cần vốn phát hành chứng khoán và người có vốn đầu tư chứng khoán trực tiếp giao dịch với nhau không qua ngân hàng Với chức năng truyền thống như vậy, sở giao dịch chứng khoán trên thế giới được tổ chức theo các mô hình sau: thứ nhất, sở giao dịch chứng khoán được tổ chức dưới hình thức một câu lạc bộ của các công ti môi giới nhưng lại có

sự quản lí của Nhà nước, có tư cách pháp nhân, tự chủ về tài chính, hoạt động theo phương thức phi lợi nhuận; thứ hai, sở giao dịch chứng khoán tổ chức dưới dạng một công ti cổ phần mà thành viên là các công ti môi giới chứng khoán, hoạt động theo luật công ti cổ phần và chịu sự giám sát của một cơ quan chuyên môn do Chính phủ lập ra, hoạt động theo phương thức kinh doanh; thứ ba, sở giao dịch chứng khoán do Chính phủ thành lập, chịu sự giám sát, quản lí trực tiếp của Nhà nước

45

Sở giao dịch chứng khoán có nhiệm vụ cấp, đình chỉ và thu hồi giấy phép, niêm yết chứng khoán, chấp nhận, huỷ bỏ tư cách thành viên của các công ti chứng khoán; soạn thảo, ban hành các nội quy hoạt động của Sở giao dịch chứng khoán; giám sát các hoạt động của thị trường chứng khoán

Ở Việt Nam, Nghị định số 48/1998/NĐ-CP ngày 4117.1998 của Chính phủ về chứng khoán và thị trường chứng khoán là văn bản pháp luật đầu tiên có các quy định về sở giao dịch chứng khoán Theo Nghị định này, thì thị trường chứng khoán giao dịch tập trung được tổ chức từng bước, từ trung tâm giao dịch chứng khoán lên sở giao dịch chứng khoán Điểm khác biệt cơ bản giữa trung tâm giao dịch chứng khoán so với sở giao dịch chứng khoán là nguồn kinh phí hoạt động của trung tâm giao dịch chứng khoán do ngân sách nhà nước cấp

2.2 Tổ chức sở giao dịch chứng khoán

Mặc dù có những mô hình tổ chức khác nhau và từ đó việc tổ chức của mỗi sở giao dịch chứng khoán cũng có những đặc điểm riêng biệt, nhưng nhìn chung cơ cấu tổ chức của một Sở giao dịch có những bộ phận chủ yếu sau:

Cơ cấu tổ chức

- Đại hội đồng Cổ đông (hình thức sở hữu công ty cổ phần);

- Hội đồng Quản trị hay Hội đồng Thành viên;

- Tổng Giám đốc;

- Bộ phận Chức năng, giúp việc

Thành viên giao dịch

(1).Nhà môi giới chứng khoán: Là người trung gian giữa người mua và người bán;

Có thể phân biệt các loại nhà môi giới khác nhau:

- Nhà môi giới hưởng hoa hồng: sẽ nhận hoa hồng hay phí môi giới do khách hàng trả sau khi hoàn thành dịch vụ giao dịch chứng khoán Nhà môi giới hưởng hoa hồng không bị rủi ro, vì họ không nắm giữ chứng khoán trong khi thực hiện các hoạt động giao dịch của mình Nhà môi giới hưởng hoa hồng là thành viên chủ yếu của các Sở Giao dịch Chứng khoán

- Nhà môi giới chuyên gia chứng khoán: ở những nước phát triển, tại các Sở Giao dịch Chứng khoán, mỗi loại chứng khoán được giao dịch tại một quầy giao dịch

46

nhất định Trong mỗi một quầy có một số nhà môi giới chuyên môn được Hội đồng Quản trị của Sở phân công thực hiện mua, bán một số loại chứng khoán nhất định

- Nhà môi giới độc lập: không phụ thuộc bất kỳ công ty môi giới nào

(2).Nhà giao dịch cạnh tranh: là người mua, bán chứng khoán và thu lãi bằng chính chênh lệch của giá mua vào và bán ra

Niêm yết chứng khoán

- Niêm yết lần đầu

- Niêm yết bổ sung

- Niêm yết toàn phần

- Phương thức giao dịch và quá trình thực hiện giao dịch

Hệ thống công khai tin tức

Công khai thông tin là công bố và phổ biến rộng rãi các thông tin cần thiết về tình hình của tổ chức phát hành, tổ chức kinh doanh chứng khoán và tình hình của thị trường tới các nhà đầu tư và các cơ quan quản lý thị trường

2.3 Hoạt động của sở giao dịch chứng khoán

a) Mô hình hoạt động

- SGDCK Việt Nam hoạt động theo mô hình Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên 100% vốn nhà nước dưới hình thức công ty mẹ - công ty con do Bộ Tài chính là cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, có trụ sở chính đặt tại Hà Nội

- SGDCK Hà Nội và SGDCK Tp Hồ Chí Minh là các công ty con do SGDCK Việt Nam đầu tư 100% vốn, hoạt động độc lập, có tư cách pháp nhân

b) Vốn điều lệ

47

- SGDCK Việt Nam có mức vốn điều lệ là 3.000 tỷ đồng, được điều chuyển từ vốn điều lệ của SGDCK Hà Nội và SGDCK Tp Hồ Chí Minh

- Trong quá trình hoạt động, SGDCK Việt Nam thực hiện tăng hoặc giảm vốn điều

lệ theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ

c) Chức năng, nhiệm vụ

- SGDCK Việt Nam có chức năng, nhiệm vụ chính sau đây:

+ Xây dựng chiến lược, kế hoạch đầu tư phát triển, kế hoạch sản xuất kinh doanh

05 năm và kế hoạch sản xuất kinh doanh hằng năm để trình cấp có thẩm quyền phê duyệt theo quy định

+ Ban hành các quy chế về niêm yết chứng khoán, giao dịch chứng khoán, công bố thông tin, thành viên giao dịch và các quy chế nghiệp vụ khác liên quan đến tổ chức và hoạt động thị trường giao dịch chứng khoán sau khi được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) chấp thuận

+ Giám sát SGDCK Tp Hồ Chí Minh, SGDCK Hà Nội trong việc triển khai thực hiện các quy chế hoạt động nghiệp vụ; giám sát chung về thị trường chứng khoán theo quy định của pháp luật

+ Định hướng phát triển hệ thống công nghệ thông tin, định hướng phát triển các công nghệ mới, sản phẩm mới để chỉ đạo tổ chức thực hiện thống nhất

+ Hỗ trợ phát triển thị trường thông qua việc cung cấp các dịch vụ cơ sở hạ tầng, đào tạo, tuyên truyền, phổ cập kiến thức và cung cấp các dịch vụ khác theo quy định của pháp luật

+ Làm trung gian hoà giải theo yêu cầu của thành viên giao dịch khi phát sinh tranh chấp liên quan đến hoạt động giao dịch chứng khoán

+ Hợp tác quốc tế về chứng khoán và thị trường chứng khoán, là đầu mối tham gia các tổ chức quốc tế về TTCK

+ Thực hiện quản lý các công ty con của SGDCK Việt Nam theo quy định pháp luật và Điều lệ hoạt động của SGDCK Việt Nam

+ Các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật và quy định của cấp có thẩm quyền

+ Phát triển các sản phẩm mới trong phạm vi thị trường quản lý

+ Hỗ trợ phát triển thị trường thông qua việc cung cấp các dịch vụ cơ sở hạ tầng, đào tạo, tuyên truyền, phổ cập kiến thức

+ Các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật và quy định của cấp có thẩm quyền

d) Tổ chức bộ máy

Bộ Tài chính quyết định tổ chức bộ máy của SGDCK Việt Nam; SGDCK Việt Nam quyết định tổ chức bộ máy của SGDCK Hà Nội và SGDCK Tp Hồ Chí Minh sau khi có ý kiến chấp thuận của Bộ Tài chính

đ) Cơ chế tài chính và tiền lương

- Cơ chế tài chính:

+ SGDCK Việt Nam áp dụng cơ chế tài chính của Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên 100% vốn nhà nước theo Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu

tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp; Nghị định số 91/2015/NĐ-CP ngày

13 tháng 10 năm 2015 của Chính phủ về đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp và quản lý, sử dụng vốn, tài sản tại doanh nghiệp; Nghị định số 87/2015/NĐ-CP ngày

06 tháng 10 năm 2015 của Chính phủ về giám sát đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp; giám sát tài chính, đánh giá hiệu quả hoạt động và công khai thông tin tài chính của doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước; Nghị định số 122/2017/NĐ-CP ngày 13 tháng 11 năm 2017 của Chính phủ quy định một số nội dung đặc thù về cơ chế quản lý tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động đối với doanh nghiệp kinh doanh xổ số; Sở Giao dịch Chứng khoán và Trung tâm Lưu ký

49

Chứng khoán Việt Nam, các văn bản hướng dẫn, sửa đổi, bổ sung, thay thế (nếu có) và các quy định pháp luật có liên quan

+ SGDCK Hà Nội và SGDCK Tp Hồ Chí Minh áp dụng Quy chế quản lý tài chính

do SGDCK Việt Nam ban hành theo quy định về cơ chế tài chính của doanh

nghiệp nhà nước, phù hợp với quy định của Luật Doanh nghiệp; Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp; Nghị định số 91/2015/NĐ-CP ngày 13 tháng 10 năm 2015 của Chính phủ về đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp và quản lý, sử dụng vốn, tài sản tại doanh nghiệp; Nghị định số 87/2015/NĐ-CP ngày 06 tháng 10 năm 2015 của Chính phủ về giám sát đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp; giám sát tài chính, đánh giá hiệu quả hoạt động và công khai thông tin tài chính của doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp

có vốn nhà nước; Nghị định số 122/2017/NĐ-CP ngày 13 tháng 11 năm 2017 của Chính phủ quy định một số nội dung đặc thù về cơ chế quản lý tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động đối với doanh nghiệp kinh doanh xổ số; Sở Giao dịch

Chứng khoán và Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam, các văn bản hướng dẫn, thay thế, bổ sung (nếu có) và các quy định pháp luật có liên quan

- Cơ chế tiền lương:

+ SGDCK Việt Nam áp dụng cơ chế tiền lương của doanh nghiệp nhà nước và xếp lương người quản lý theo quy định hiện hành

+ SGDCK Việt Nam căn cứ cơ chế tiền lương của Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ được thành lập và hoạt động theo quy định của Luật Chứng khoán để tổ chức quản lý lao động, tiền lương, tiền thưởng đối với người lao động và người quản lý của SGDCK Hà Nội và

50

- Thống nhất tổ chức bộ máy hoạt động của SGDCK Việt Nam, sắp xếp lại bộ máy

tổ chức của SGDCK Hà Nội và SGDCK Tp Hồ Chí Minh

- Hoàn chỉnh dự án xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thị trường do SGDCK

Tp Hồ Chí Minh đang làm chủ đầu tư để có thể nâng cấp hiện đại hóa công nghệ thông tin cho toàn thị trường

b) Giai đoạn 2 (2020 - 2023):

- Đưa hệ thống công nghệ thông tin thị trường đi vào hoạt động áp dụng cho

SGDCK Hà Nội và SGDCK Tp Hồ Chí Minh, trên cơ sở đó thực hiện lộ trình phân khúc các khu vực thị trường

- Xây dựng phương án cổ phần hóa SGDCK để triển khai thực hiện sau năm 2023

3 Thị trường chứng khoán phi tập trung – Giao dịch qua quầy (OTC)

3.1 Khái niệm thị trường OTC

Thị trường OTC là thị trường không có trung tâm giao dịch chứng khoán tập trung , đó là một mạng lưới các nhà môi giới và tự doanh chứng khoán mua bán với nhau và với

các nhà đầu tư , các hoạt động giao dịch của thị trường OTC được diễn ra tại các quầy (sàn giao dịch ) của các ngân hàng và các công ty chứng khoán

Đặc điểm quan trọng nhất của thị trường chứng khoán OTC để phân biệt với thị trường chứng khoán tập trung ( tại các Sở giao dịch chứng khoán ) là cơ chế lập giá bằng hình thức thương lượng và thoả thuận song phương giữa người bán và người mua là chủ yếu, còn hình thức xác lập giá bằng đấu lệnh chỉ được áp dụng hạn chế và phần lớn là các lệnh nhỏ Thời kỳ ban đầu của thị trường , việc thương lượng giá theo thoả thuận trực tiếp – “ mặt đối mặt” song cho đến nay với sự phát triển của công nghệ thông tin , việc thương lượng có thể được thực hiện qua diện thoại và hệ thống mạng máy tính điện tử diện rộng

Thị trường OTC đóng vai trò của một thị trường thứ cấp , tức là thực hiện vai trò điều hoà , lưu thông các nguồn vốn ,đảm bảo chuyển hoá các nguồn vốn ngắn hạn thành dài hạn dể đầu tư phát triển kinh tế

Quá trình phát triển của thị trường OTC là quá trình phát triển từ hình thái thị trường tự do , không có tổ chức đến thị trường có tổ chức có sự quản lý ccủa Nhà

51

nước hoặc của các tổ chức tự quản và được phát triển từ hình thức giao dịch truyền thống ,thủ công sang hình thức giao dịch điện tử hiện đại Hiện nay , thị trường OTC được coi là thị trường chứng khoán bậc cao , có mức dộ tự động hoá cao độ

3.2 Đặc điểm hoạt động

Thị trường OTC ở mỗi nước có những đặc điểm riêng , phù hợp với điều kiện và đặc thù mỗi nước Tuy nhiên , hệ thống thị trường OTC trên thế giới hiện nay được xây dựng theo mô hình thị trường NASDAQ của Mỹ Vì vậy , có thể khái quát một số đặc điểm chung ở các nước như sau

Về hình thức tổ chức thị trường Thị trường OTC được tổ chức theo hình thức phi tập trung , không có địa điểm giao dịch mang tính tập trung giữa bên mua và bán Thị trường sẽ diễn ra tại các điểm giao dịch của các ngân hàng , các công ty chứng khoán , và các địa diểm thuận lợi cho ngời mua và bán

Chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC bao gồm hai loại : Thứ nhất , chiếm phần lớn là các chứng khoán chưa đủ điều kiện niêm yết trên Sở giao dịch song đáp ứng các điều kiện về tính thanh khoản và yêu cầu tài chính tối thiểu của thị trường OTC , trong đó chủ yếu là các chứng khoán của các công ty vừa và nhỏ , công ty công nghệ cao và có tiềm năng phát triển Thứ hai là các loại chứng khoán

đã niêm yết trên sở giao dịch chứng khoán Như vậy , chứng khoán niêm yết và giao dịch trên thị trường OTC rất đa dạng vàcó độ rủi ro cao hơn so với các chứng khoán niêm yết trên sở giao dịch chứng khoán

Cơ chế lập giá trên thị trường OTC chủ yếu được thực hiện qua phương thức thương lượng và thoả thuận song phương giữa bên bán và bên mua , khác với cơ chế đấu giá chứng khoán trên Sở giao dịch chứng khoán Hình thức khớp lệnh trên thị trường OTC rất ít phổ biến và chr dược áp dụng đối với các lệnh nhỏ Giá chứng khoán được hình thannhf qua thương lượng và thoả thuận riêng biệt nên sẽ phụ thuộc vào từng nhà kinh doanh đối tác trong giao dịch và như vậy sẽ có nhiều mức giá khác nhau đối với một loại chứng khoán tại một thời điểm Tuy nhiên , với sự tham gia của các nhà tạo lập thị trường và cơ chế báo giá tập trung qua mạng máy tính điện tử như ngày nay dẫn ddến sự cạnh tranh giá mạnh mẽ giữa các nhà kinh doanh chứng khoán và vì vậy , khoảng cách chênh lệch giữa các mức giá

52

sẽ thu hẹp do diẽn ra sự “ đấu giá “ giữa các nhà tạo lập thị trường với nhau , nhà đầu tư chỉ viẹc chọn lựa giá tốt nhất trong các báo giá của các nhà tạo lập thị trường

Thị trường có sự tham gia của các nhà tạo lập thị trường đó là các công ty giao dịch – môi giới Các công ty này có thể hoạt động giao dịch dưới hai hình thức : Thứ nhất là mua bán chứng khán cho chính mình bằng nguồn vốn của công ty - đó

là hoạt động giao dịch Thứ hai là làm môI giới đại lý cho khách hàng để hưởng hoa hồng - đó là hoạt động môI giới

Khác với Sở giao dịch chứng khoán chỉ có một người tạo ra thị trường cho mỗi loại chứng khoán đó là các chuyên gia chứng khoán , thị trường OTC có sự tham gia và vâvj hành của các nhà tạo lập thị trường ( Market Maker ) cho một loại chứng khoán bên cạnh các nhà môi giới tự doanh Nhiệm vụ quan trọng nhất và chủ yếu của các nhà tạo lập thị

Thị trường chứng khoán trường là tạo tính thanh khoản cho thị trường thông qua viêc nắm giữ một lươngj chứng khoán để sẵn sàng giao dịch với khách hàng Để tạo ra chỉ thị trường cho một loại chứng khoán ,các công ty giao dịch – môi giới sẽ xướng mức giá cao nhất sẵn sàng mua ( giá đặt mua ) và giá thấp nhất sẵn sàng bán (giá chào bán ) , các mức giá này là giá yết của các nhà tạo thị trường và họ sẽ được hưởng chênh lệch giá thông qua việc mua và bán chứng khoán Hệ thống các nhà tạo lập thị trường được coi là động lực cho thị trường OTC phát triển Muốn tham gia trên thị trường OTC , các công ty môI giới phải đăng ký hoạt động với các cơ quan quản lý ( Uỷ ban chứng khoán , Sở giao dịch chứng khoán hoặc hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán ) và có trách nhiệm tuân thủ các chuẩn mực

về taì chính , kỹ thuật , chuyên môn và đạo đức hành nghề

Là thị trường sử dụng hệ thông mạng máy tính điện tử diện rộng liên kết tất cả các đối tượng tham gia thị trường Vì vậy , thị trường OTC còn được gọi là thị trường mạng hay thị trường báo giá điện tử Hệ thông mạng của thị trường được các đối tượng tham gia trên thị trường sử dụng để đặt lệnh giao dịch , đàm phán , thương lượng giá , truy cập và thông báo các thông tin liên quan đến các giao dịch chứng

Cấp quản lý Nhà nước : do cơ quan quản lý thị trường chứng khoán trực tiếp quản

lý theo pháp luật về chứng khoán và các luật có liên quan , cơ quan này thường gọi

là Uỷ quan chứng khoán nhà nước

Cấp tự quản : có thể do hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán quản lý như ở

Mỹ , Nhật , Thái Lan , Hàn Quốc … hoặc do trực tiếp sở giao dịch đồng thời quản

lý mhư ở Anh Pháp ,Canada …Nhìn chung , nội dung và mức độ quản lý ở mỗi nước khác nhau m tuỳ thuộc vào điều kiện và đặc thù từng nước nhưng đều có chung mục tiêu là đảm bảo sự ổn định và phát triển liên tục của nền kinh tế thị trường

Cơ chế thanh toán trên thị trường OTC là linh hoạt và đa dạng Do phần lớn các giao dịch mua bán trên thị trường OTC đều thực hiện trên cơ sở thương lượng và thoả thuận nên phương thức thanh toán trên thị trường OTC linh hoạt gữa người mua và bán , khác với phương thức thanh toán bù trừ đa phương thống nhất như trên thị trường tập trung Thời hạn thanh toán không cố định như trên thị trường tập trung mà rất đa dạng T+0,T+1, T+2,T+x trên cùng một thị trường, tuỳ theo thương vụ và sự phát triển của thị trường

Vị trí của thị trường OTC

Thị trường OTC là một bộ phận cấu thành thị trường chứng khoán ,luôn tồn tại và phát triển song song với thị trường chứng khoán tập trung ( các Sở giao dịch chứng khoán ) Tuy nhiên , do đặc đểm khác biệt với thị trường tập trung ở cơ chế xác lập giá thương lượng và thoả thuận là chủ yếu , hàng hoá trên thị trường da dạng Vì vậy , thị trường OTC có vị trí quan trọng trong cấu trúc thị trường chứng khoán ,là thị trường bộ phận hỗ trợ thị trường tập trung

Vai trò thị trường OTC

- Hỗ trợ và thúc đẩy thị trường chứng khoán tập trung phát triển

54

- Hạn chế , thu hẹp thị trường tự do góp phần đảm bảo sự ổn định và lành mạnh của thị trường chứng khoán

- Tạo thị trường cho các chứng khoán của các công ty vừa và nhỏ , các chứng

khoán chưa đủ điều kiện niêm yết

- Tạo môi trường đầu tư linh hoạt cho các nhà đầu tư

So sánh thị trường OTC và thị trường giao dịch HOSE, HNX, UPCOM

Phương thức giao dịch trên thị trường OTC

Nguyên tắc chính của giao dịch OTC là “thuận mua vừa bán”, giao dịch theo thỏa thuận và tuân theo nguyên tắc thị trường Vậy nên để giao dịch trên Thị trường OTC, bạn có thể tìm kiếm thông tin và thực hiện mua bán bằng cách:

Sử dụng dịch vụ môi giới của các công ty chứng khoán

Qua những lời chào bán hoặc mua trên mạng và người quen

Qua môi giới chứng khoán

Giao dịch thông qua chính công ty phát hành chứng khoán các bên đang mua/bán

Những rủi ro trên thị trường OTC là gì?

Thị trường không đồng nhất giá cổ phiếu, nên sẽ xảy ra trường hợp bị

“hớ” giá, cần thỏa thuận bằng cách trả giá

Cần chú ý trong thủ tục chuyển nhượng mua bán cần ghi rõ quyền lợi sở hữu, vì có nhiều trường hợp đã thỏa thuận mua bán xong nhưng người

Tính thanh khoản thấp, NĐT khó khăn trong việc chuyển đổi thành tiền

từ cổ phiếu và ngược lại

Để giao dịch thị trường OTC thì bạn có thể mở tài khoản và thực hiện các thủ tục mua bán

Chương 5: Đầu tư và phân tích chứng khoán

1 Đầu tư chứng khoán

Hãy tưởng tượng việc bạn bắt đầu với một cửa hàng bán lẻ và cổ đông là các thành viên trong gia đình Bạn quyết định bỏ 1 tỷ đồng để tạo lập một công ty mới Bạn chia số cổ phần đó thành 10.000 cổ phiếu Bạn định mức mỗi cổ phiếu ở mức 100.000 đồng Nếu bạn bán tất cả các cổ phiếu đó cho các thành viên trong gia đình bạn sẽ có 1 tỷ đồng để phục vụ cho mục đích kinh doanh

Sau một thời gian, công ty của bạn kiếm ghi nhận mức lãi là 500 triệu đồng, mỗi

cổ phiếu sẽ được hưởng 1/10.000 lợi nhuận Bạn sẽ nhận được mức 50 triệu đồng chia cho 10.000 cổ phiếu tương ứng với mỗi cổ phiếu sẽ thêm 50.000 đồng Bạn sẽ

có một cuộc họp được gọi là Đại hội đồng cổ đông được chủ trì của Hội đồng Quản trị và có sự tham gia của Cổ đông để quyết định rằng sẽ trả cổ tức bằng tiền hay bằng cổ phiếu, hoặc mở rộng công ty bằng việc tái đầu tư

Nếu công ty của bạn đủ lớn, bạn có thể có một đợt phát hành cổ phần lần đầu tiên

ra công chúng (được gọi là IPO) cho phép bạn được bán cổ phiếu trên thị trường chứng khoán hoặc thị trường tự do

Tất cả những điều trên được gọi là đầu tư chứng khoán, nghĩa là việc bạn rót vốn

và mua cổ phiếu của một công ty cổ phần Cổ phiếu này sẽ có lúc tăng hoặc giảm, dựa trên việc kinh doanh của công ty đó Đầu tư chứng khoán chính là cách góp vốn cổ phần để sở hữu cho mình một doanh nghiệp

1.2 Rủi ro trong đầu tư chứng khoán

Đầu tư chứng khoán là một hình thức kinh doanh có rủi ro Vì vậy, khi tham gia đầu tư trực tiếp vào thị trường chứng khoán cũng như khi đầu tư thông qua các quỹ, người đầu tư cần tìm hiểu trước và chấp nhận được các rủi ro, rủi ro bao gồm: Rủi ro hệ thống và rủi ro phi hệ thống

(1) Rủi ro hệ thống là gì?

57

Các sự kiện chính trị bất ngờ, suy thoái kinh tế thế giới, biến động lãi suất, tỷ giá đều đại diện cho các nguồn rủi ro hệ thống Những sự kiện này ảnh hưởng đến toàn bộ thị trường chứng khoán và bạn không thể tránh được những rủi ro này ngay cả khi đã đa dạng hoá, phân bổ đầu tư vào các cổ phiếu khác nhau

Một ví dụ điển hình là thị trường chứng khoán Việt Nam đã có một giai đoạn điều chỉnh mạnh, giảm khoảng 25% từ đỉnh tháng 4/2018 Nguyên nhân của sự sụt giảm này có đóng góp từ nhiều yếu tố rủi ro hệ thống:

+ Chiến tranh thương mại Mỹ -Trung gây ra sự bất ổn vĩ mô trong khoảng thời gian đó

+ Đồng USD trên đà tăng mạnh trong khoảng thời gian đó Điều này khiến khối ngoại có xu hướng bán ròng bởi bởi quỹ ngoại đầu tư vào Việt Nam, chưa biết doanh nghiệp làm ăn ra sao, thì họ đã lỗ do tỷ giá rồi!

Những rủi ro trong đầu tư chứng khoán của rủi ro hệ thống như: rủi ro biến động lãi suất, rủi ro biến động giá hàng hóa, rủi ro tiền tệ, rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản

Rủi ro giá hàng hóa

Nhà đầu tư khi tham gia đầu tư chứng khoán tức là đầu tư vào các công ty cổ phần phát hành chứng khoán, hay nói một cách cụ thể hơn chính là đầu tư vào hàng hóa và sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp đó

Có thể thấy giá hàng hóa tác động trực tiếp tới thị trường chứng khoán Nhất là những hàng hóa liên quan tới chính sách tài khóa của nhà nước như: nhiên liệu xăng, dầu; giá điện, ga,… Do đó, khi giá hàng hóa thay đổi, rủi ro chứng khoán xảy ra lớn hơn

Rủi ro mô hình

Trong chứng khoán, nhà đầu tư tư thường chọn cho mình một mô hình đầu tư, có thể là một mô hình định giá tài sản và vốn,… tuy nhiên, việc xây dựng mô hình không tách khỏi những yếu tố kỹ thuật cũng như thị trường bởi thị trường chứng khoán luôn biến động không theo một quy tắc nào