2.5 Kết quả thực hiện mục tiêu hoạt động xây dựng văn hóa học đường 47 2.7 Đánh giá thực hiện nội dung hoạt động xây dựng văn hóa học đường 49 2.8 Đánh giá về kết quả triển khai các phươ
CƠ SỞ LÝ LU Ậ N V Ề QU Ả N LÝ XÂY D ỰNG VĂN HÓA HỌ C ĐƯỜ NG Ở TRƯỜ NG TI Ể U H Ọ C
Các khái ni ệm cơ bả n
Hiện nay trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, nhưng nhìn chung văn hóa là những gì gắn với con người và đời sống của họ Theo UNESCO, văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn và trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, khái niệm văn hóa được Người viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.
Nhà xã hội học Trần Ngọc Thêm lại cho rằng: “Văn hóa là hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong quá trình tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [28]
Những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam khi đề cập đến văn hóa thường vận dụng định nghĩa của UNESCO, cho rằng văn hóa là những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của xã hội hoặc của một con người, bao gồm nghệ thuật, văn chương, hệ thống giá trị và các tập tục tín ngưỡng; văn hóa giúp con người nhận thức bản thân, hình thành nhân cách và có thể thúc đẩy sự phê phán và hành động đạo đức Để đạt mục tiêu của luận văn, tôi chọn quan niệm được thừa nhận rộng rãi là văn hóa là tổng thể những nét đặc trưng tiêu biểu của xã hội, thể hiện những mặt vật chất, tinh thần, tình cảm, cảm xúc, niềm tin và nhu cầu của cá nhân trong xã hội, và cốt lõi của văn hóa là những giá trị đạo đức và thẩm mỹ, nhằm thúc đẩy con người ngày càng hoàn thiện, tốt đẹp và nhân văn hơn.
1.2.2 Văn hóa học đường ở trường tiểu học
VHHĐ được hiểu là hệ thống phức hợp các giá trị và chuẩn mực xung quanh chức năng Giáo dục và Đào tạo con người của nhà trường Hệ thống này được chấp nhận tự nguyện và cam kết tôn trọng bởi mọi thành viên nhằm tạo nền tảng để mọi người cùng nhau thực thi các hoạt động dạy và học Nhờ sự đồng thuận và thực thi các giá trị này, nhà trường có thể tiến tới hoàn thiện ngày càng tốt sứ mệnh cao cả của mình.
Văn hóa học đường là hệ thống các chuẩn mực và giá trị do Phạm Minh Hạc mô tả, nhằm giúp cán bộ quản lý nhà trường, thầy cô giáo, phụ huynh và học sinh, sinh viên có các cách suy nghĩ và hành động tích cực Định nghĩa này được nhiều tác giả Việt Nam hiện nay sử dụng, phản ánh mục tiêu chung là xây dựng một trường học lành mạnh với mối quan hệ thân thiện và chất lượng giáo dục thật sự.
Văn hóa nhà trường (VHHĐ) liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần của một trường học Nó thể hiện trước hết ở tầm nhìn, sứ mệnh, triết lý, mục tiêu, các giá trị, phong cách lãnh đạo và quản lý, cũng như bầu không khí tâm lý đặc thù của mỗi trường VHHĐ được thể hiện qua hệ thống chuẩn mực, niềm tin, quy tắc ứng xử và hành vi được xem là đẹp và được các thành viên chấp nhận, từ đó xây dựng bản sắc riêng cho tổ chức sư phạm Nhờ có văn hóa này, các thành viên trong nhà trường kết nối với nhau và cùng phấn đấu cho mục tiêu chung của trường.
1.2.2.2 Văn hoá học đường ở trường tiểu học
Văn hóa học đường ở TH là tập hợp triết lý, sứ mệnh, tầm nhìn, hệ giá trị, mục tiêu và phong cách quản lý cùng bầu không khí tâm lý của trường, được xem như hệ thống các chuẩn mực, niềm tin, quy tắc ứng xử và hành vi được các thành viên tự nguyện chấp nhận và vận dụng; theo cách tiếp cận này, VHHĐ TH là cả nội dung ý niệm lẫn cách thức vận hành giáo dục thể hiện qua sự sống động của triết lý giáo dục, sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị và hành vi được lan tỏa trong trường học Đồng thời, VHHĐ trường TH có thể được xem xét dưới góc độ văn hóa tổ chức: một trường TH là một tổ chức có cấu trúc chặt chẽ, được thành lập và vận hành với chức năng và nhiệm vụ xác định rõ, vì vậy VHHĐ ở trường TH phản ánh hệ thống chuẩn mực, niềm tin, quy tắc ứng xử và hành vi phù hợp với mục tiêu giáo dục, khác với các kiểu văn hóa mang tính ước lệ như văn hóa cộng đồng, văn hóa làng hay văn hóa thôn.
1.2.3 Xây dựng văn hoá học đường ở trường tiểu học
Xây dựng VHHĐ ở trường TH là một quá trình quản lý giáo dục nhằm xây dựng và phát triển trường thành môi trường văn hóa–giáo dục lành mạnh, nơi mọi thành viên thực hiện hành vi văn hóa chuẩn mực và ngày càng ổn định theo hướng phát triển bền vững Việc xây dựng VHHĐ là cách hình thành nề nếp, kỷ cương và dân chủ trong các hoạt động của trường, đồng thời xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa thầy – trò, trò – trò, thầy – thầy và giữa nhà trường với xã hội đúng theo chuẩn mực văn hóa nói chung và các quy định riêng của ngành giáo dục, nhằm hướng tới một môi trường sư phạm lành mạnh, thân thiện, tích cực và qua đó nâng cao chất lượng giáo dục cũng như xây dựng thương hiệu nhà trường.
Xây dựng văn hóa nhà trường ở trường tiểu học là một quá trình lâu dài, gắn liền với sự phát triển của nhà trường và vai trò quản lý của người hiệu trưởng Mục đích của quá trình này là hình thành và khẳng định sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị cốt lõi và mục tiêu hoạt động của nhà trường; đồng thời thiết lập các chuẩn mực, niềm tin, giá trị và bầu không khí tâm lý, cùng các quy tắc hành vi ứng xử mà tập thể sư phạm thừa nhận Văn hóa nhà trường (VHHĐ) là một trong tám yếu tố cơ bản của trường.
Xét dưới góc độ khoa học về tổ chức, 8 yếu tố cấu thành một hệ thống giáo dục gồm đầu vào, đầu ra, phương pháp giáo dục, môi trường hoạt động, mục tiêu, cơ cấu tổ chức, văn hóa tổ chức và hành vi trong tổ chức; vì vậy, việc xây dựng VHHĐ ở trường TH không thể tách rời các hoạt động dạy học và giáo dục của trường tiểu học mà phải được triển khai một cách đồng bộ, hài hòa để tối ưu hóa hiệu quả giáo dục và phù hợp với mục tiêu của trường.
C Mác đã viết:“Tất cả mọi hoạt động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần đến một sự chỉ đạo để điều hành những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” [17, tr.12]
Frederick Winslow Taylor (1856–1915) được xem là nhà thực hành quản lý khoa học về lao động Ông định nghĩa quản lý là biết chính xác điều bạn muốn người khác làm, và sau đó hiểu được họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất [17, tr.12] Ở Việt Nam, có quan điểm cho rằng quản lý là hoạt động nhằm đảm bảo sự hoàn thành công việc thông qua nỗ lực của người lao động, và cũng có ý kiến cho rằng quản lý là hoạt động thiết yếu để đạt được mục tiêu của nhóm, tổ chức.
Quản lý được xem là một quá trình tác động có mục đích và có kế hoạch, dựa trên các chức năng đặc thù của chủ thể quản lý, nhằm tác động và ảnh hưởng đến đối tượng quản lý thông qua các cơ chế quản lý để đạt được mục tiêu.
Những định nghĩa trên đây có điểm chung về các yếu tố của quản lý:
Chủ thể quản lý là trung tâm thực hiện các hoạt động khai thác và sử dụng nguồn lực của tổ chức, đồng thời thực hiện các tác động có định hướng tới đối tượng quản lý Chủ thể quản lý có thể là một cá nhân hoặc một tập thể, tùy thuộc vào cơ cấu tổ chức và mục tiêu quản trị của tổ chức.
Ho ạt độ ng xây d ựng văn h oá h ọc đườ ng ở trườ ng ti ể u h ọ c trong b ố i c ảnh đổ i
Quản lý xây dựng VHHĐ ở trường TH là một quá trình tác động có mục đích và có kế hoạch của người hiệu trưởng nhằm ảnh hưởng đến cán bộ quản trị, giáo viên, nhân viên, học sinh và các đối tượng liên quan để xây dựng, hình thành và tiến đến khẳng định các nội dung của VHHĐ tại trường TH Để thực hiện hiệu quả, hiệu trưởng trường TH cần thấu hiểu và triển khai xuyên suốt tất cả các yếu tố: mục tiêu xây dựng VHHĐ, nội dung của VHHĐ ở trường TH, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động và điều kiện hỗ trợ cho hoạt động xây dựng VHHĐ.
Quản lý xây dựng VHHĐ ở trường TH được hiểu là quá trình người hiệu trưởng vận dụng đầy đủ các chức năng quản lý (kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra) để tác động có mục tiêu lên các đối tượng quản trị nhằm hoàn thiện các yếu tố VHHĐ và liên tục khẳng định, nâng cao thương hiệu của nhà trường Để làm được điều này, người hiệu trưởng cần nắm vững và vận dụng hiệu quả các chức năng quản lý, bảo đảm sự tác động nhất quán và toàn diện lên mọi nội dung thuộc hoạt động xây dựng VHHĐ.
1.3 Xây dựng văn hoá học đường ở trường tiểu họctrong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay
1.3.1 Vai trò và tầm quan trọng của văn hoá học đường
Nhà trường là nơi lưu truyền và lan tỏa các giá trị văn hóa của nhân loại, trong đó văn hóa ứng xử được phát huy tích cực để xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa cán bộ, giáo viên, nhân viên và Hội đồng sư phạm, cùng với quan hệ giữa giáo viên và học sinh; từ đó hình thành một môi trường làm việc vui vẻ, thoải mái và an toàn cho mọi thành viên Đây là nền tảng tinh thần cho sự sáng tạo và là điều kiện vô cùng quan trọng cho hoạt động lao động và học tập của giáo viên và học sinh Vì vậy, việc xây dựng văn hóa ứng xử có vai trò và tầm quan trọng đặc biệt trong mọi hoạt động giáo dục và quản trị nhà trường.
Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục hiện nay, trường học không chỉ nâng cao trình độ học vấn và năng lực cho người học mà còn chú trọng rèn luyện trình độ văn hóa và phẩm chất cá nhân của họ Như vậy, trường là một tổ chức văn hóa và là môi trường học tập tích cực cho cả giáo viên lẫn học sinh, nơi mọi người học tập và tự rèn luyện trong quá trình chiếm lĩnh tri thức và hoàn thiện nhân cách Vai trò của VHHĐ (Văn hóa học đường) ở chiều sâu, bên cạnh chất lượng giáo dục làm cốt lõi, giúp hình thành thương hiệu và bản sắc của nhà trường.
Văn hóa học đường (VHHĐ) có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển của nhà trường và thể hiện ở mọi cấp độ hoạt động, từ tác phong và ngôn phong của cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh đến cảnh quan sư phạm và cách bố trí lớp học VHHĐ quyết định mức độ quan tâm đến nội dung chương trình và phương pháp giáo dục, đồng thời hình thành định hướng nhân cách cho học sinh và ảnh hưởng đến mọi thành viên trước những thay đổi và tác động của môi trường Vì vậy, VHHĐ đóng vai trò then chốt trong thực hiện sứ mệnh của nhà trường Nhiều công trình nghiên cứu đã khẳng định ảnh hưởng của VHHĐ đến chất lượng và hiệu quả dạy học cũng như giáo dục học sinh Khi VHHĐ tốt sẽ mang lại tác động tích cực cho sự phát triển của nhà trường; ngược lại, VHHĐ tiêu cực có thể cản trở sự tiến bộ của nhà trường.
1.3.2 Mục tiêu xây dựng văn hoá học đường ở trường tiểu học
Xây dựng văn hóa học đường (VHHĐ) là mục tiêu trọng tâm của nhà trường, nhằm thiết lập hệ giá trị cốt lõi và phát triển các hành vi có văn hóa lành mạnh trong NT Việc triển khai VHHĐ sẽ hình thành môi trường giáo dục tích cực, nâng cao chất lượng giáo dục và đời sống văn hóa của trường.
Các giá trị cốt lõi và chuẩn mực của VHHĐ là tập hợp các quan niệm, quy định về cách ứng xử và giao tiếp giữa học sinh với học sinh, học sinh với GV, GV với GV và ngược lại; là nền tảng cho cách học và tiếp thu kiến thức, là triết lý giáo dục; thể hiện qua hành vi giao tiếp, cách ăn mặc và cảnh quan môi trường; là môi trường để rèn luyện nhân cách và giáo dục thế hệ trẻ trở thành những người có hoài bão và lý tưởng tốt; đồng thời là sự kết nối giữa nhà trường, giáo viên và gia đình nhằm tăng cường hiệu quả giáo dục toàn diện.
Các giá trị cốt lõi và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp được thể hiện thành hành vi có văn hóa thông qua các yếu tố: vai trò chỉ đường của nhà trường, coi trọng giáo dục đạo đức, nhân cách và nếp sống văn minh; vai trò dẫn lối của giáo viên, làm gương cho học sinh; hệ thống xây dựng sứ mệnh, tầm nhìn và hệ giá trị cốt lõi; nâng cao nhận thức; chỉ đạo và giám sát; và tập trung bảo vệ các chuẩn mực của truyền thống và hiện đại.
* Tầm nhìn, chính sách, mục đích, mục tiêu
* Khung cảnh, cách bài trí lớp học
* Logo, khẩu hiệu, bảng hiệu
* Đồng phục, các nghi thức, nghi lễ
* Các hoạt động văn hoá, học tập của trường…
* Nhu cầu, cảm xúc, mong muốn cá nhân
* Quyền lực và cách thức ảnh hưởng
1.3.3 Nội dung xây dựng văn hoá học đường ở trường tiểu học
Các nhà nghiên cứu khi thảo luận về cấu trúc văn hóa nhà trường đều thống nhất với một trong hai mô hình nổi – chìm của Frank Gonzales và Clive Dimmock: văn hóa có phần nổi và phần chìm Trong một tổ chức, các giá trị văn hóa thể hiện ra rõ ràng, dễ quan sát và dễ thay đổi, được xem như văn hóa thấy được của toàn tổ chức; đồng thời vẫn tồn tại các giá trị văn hóa ẩn chứa trong từng cá nhân—những niềm tin và suy nghĩ của con người—khó quan sát và khó thay đổi, từ đó tạo nên sự khác biệt về văn hóa giữa các thành viên.
Sơ đồ 1.2 Mô hình tảng băng về văn hóa nhà trường
Mô hình mà nhiều nhà nghiên cứu của Việt Nam sử dụng khi bàn về cấu trúc của văn hóa nhà trường là mô hình tảng băng (Sơ đồ 1.2)
Phần nổi của tảng băng là phần có thể nhìn thấy, bao gồm:
Sứ mệnh của nhà trường là thể hiện những giá trị mong muốn và định hình nhận thức, hành động của mọi thành viên trong trường Thông qua sứ mệnh, trường truyền tải các thông điệp cốt lõi về giá trị giáo dục, trách nhiệm, tôn trọng và đoàn kết, nhằm khuyến khích học sinh, giáo viên, nhân viên và phụ huynh hành động nhất quán với mục tiêu phát triển toàn diện và xây dựng một môi trường học tập tích cực.
Tầm nhìn của nhà trường được thể hiện rõ nét trong bản kế hoạch chiến lược phát triển, đồng thời phát huy và kế thừa những giá trị truyền thống đã giúp nhà trường tồn tại và tiếp tục phát triển, hướng tới bền vững và đổi mới.
Mục tiêu hoạt động của nhà trường được định hướng vào mục tiêu giáo dục quốc gia, phù hợp với từng giai đoạn và từng thời kỳ lịch sử, và được xây dựng trên nền tảng các mục tiêu kinh tế của mỗi thời kỳ.
- xã hội của địa phương, đất nước.
Trong hệ thống giáo dục, các thực thể hữu hình như cơ sở vật chất và trang thiết bị đóng vai trò nền tảng cho mọi hoạt động giảng dạy và học tập; việc bố trí cảnh quan và khuôn viên trường cùng cách bố trí lớp học tạo môi trường học tập an toàn, thuận tiện và hiệu quả Khẩu hiệu, logo và bảng hiệu thể hiện nhận diện cũng như định hướng giáo dục của trường, trong khi trang phục, đồng phục và nghi thức, nghi lễ góp phần xây dựng kỷ luật và văn hóa nhà trường Bên cạnh đó, các hoạt động giáo dục khác được thiết kế để phát triển toàn diện cho học sinh, bổ sung cho nội dung học tập chính và tăng cường trải nghiệm giáo dục thực tiễn.
Phần chìm của tảng băng chính là những giá trị, chuẩn mực:
- Nhu cầu, cảm xúc, mong muốn của cá nhân
- Các ý tưởng khác biệt về vai trò, sứ mệnh
- Quan điểm về mối quan hệ và tầm nhìn trong công việc
- Quyền lực và cách thức ảnh hưởng; sự cạnh tranh và hợp tác.
- Cảm giác về sự chân thật và tin tưởng
- Kỹ năng, năng lực và các giá trị cá nhân
- Quan điểm và mối quan hệ và tầm quan trọng của công việc,…
Văn hóa lành mạnh, hài hòa, phong phú và đa dạng là chiếc nôi nuôi dưỡng con người về mọi mặt, làm nền tảng cho tư duy, lối sống và các mối quan hệ xã hội, đồng thời là yếu tố quyết định sự bền vững của mọi tổ chức Nhiều người khẳng định rằng văn hóa quyết định trường tồn của một tổ chức; ý nghĩa và tầm quan trọng ấy càng nổi bật đối với nhà trường, vì văn hóa là đặc tính đặc thù và không thể tách rời của một ngôi trường Đối với trường tiểu học, văn hóa không chỉ là tập hợp giá trị mà còn là nền tảng hình thành chuẩn mực, môi trường giáo dục và sự gắn kết giữa thầy trò Điều này được xác định dựa trên các căn cứ như nội dung giáo dục, môi trường sư phạm và nhịp sống trường học, cho thấy văn hóa trường học là yếu tố nội tại bền vững hơn bất kỳ yếu tố khách quan nào.
- Nhà trường là nơi đào luyện những lớp người mới, chủ nhân gìn giữ và sáng tạo văn hoá cho tương lai.
- Nhà trường là nơi bảo tồn vào lưu truyền các giá trị văn hoá nhân loại.
Nhà trường là nơi con người với con người (giáo viên với người học) cùng nhau hoạt động để chiếm lĩnh các mục tiêu văn hóa bằng các cách thức văn hóa Động lực sư phạm được hình thành từ nhiều yếu tố, trong đó văn hóa đóng vai trò là một động lực vô hình có sức mạnh kích thích lớn hơn cả các biện pháp kinh tế, thúc đẩy sự tham gia, cam kết và sáng tạo của người học.
- VHHĐ giúp các thành viên trong trường thấy rõ mục tiêu, định hướng và bản chất công việc mình làm.
Qu ả n lý xây d ựng văn hóa học đườ ng ở trườ ng ti ể u h ọ c
1.4.1 Quản lý g iáo dục nâng cao nhận thức, năng lực cho cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên về quản lý xây dựng VHHĐ
Kế hoạch hóa hoạt động tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức:
Trước hết, HT chỉ đạo xây dựng định hướng dài hạn về bồi dưỡng nhằm nâng cao nhận thức và năng lực cho CBQL, giáo viên và nhân viên về quản lý xây dựng VHHĐ, đồng thời chủ động xây dựng nội dung, chương trình tuyên truyền, giáo dục và chuẩn bị đầy đủ nguồn lực gồm nhân lực, vật lực và tài lực để thực hiện kế hoạch; đây là nền tảng để hình thành và thực thi kế hoạch một cách có hệ thống và hiệu quả.
HT xây dựng kế hoạch bồi dưỡng hàng năm nhằm nâng cao nhận thức và năng lực cho CBQL, giáo viên và nhân viên về quản lý xây dựng VHHĐ; để đạt hiệu quả, kế hoạch cần xác định mục tiêu rõ ràng, đối tượng phù hợp, nội dung cập nhật và phương pháp giảng dạy đa dạng, đồng thời bảo đảm nguồn lực, thời gian và sự phối hợp giữa các đơn vị; các nội dung cần lưu ý gồm cập nhật quy định mới, thiết kế chương trình phù hợp với điều kiện thực tiễn, tăng cường thực hành và đánh giá sau khóa học, xây dựng hệ thống hỗ trợ và theo dõi sau bồi dưỡng nhằm nâng cao nhận thức, năng lực và hiệu quả quản lý VHHĐ.
Mục tiêu của công tác là nâng cao nhận thức và bồi dưỡng về tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ cho CBQL, GV và NV Việc hiểu rõ tầm quan trọng và trách nhiệm của mỗi người trong việc tổ chức thực hiện hoạt động xây dựng VHHĐ sẽ tăng cường sự phối hợp, tính thống nhất và hiệu quả của chương trình Cần nhận thức đầy đủ nội dung, hình thức và yêu cầu về năng lực để tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ cho CBQL, GV và NV đạt được kết quả bền vững và góp phần nâng cao chất lượng quản lý, giáo dục và văn hóa trong nhà trường.
Học sinh và các cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên sẽ có thái độ tích cực tham gia các lớp tập huấn, chủ động đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức các hoạt động xây dựng văn hóa học đường, từ đó đạt hiệu quả cao.
- Nội dung tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức bao gồm:
Các quy định pháp lý về việc tổ chức hoạt động VHHĐ trong nhà trường nêu rõ mục tiêu, nội dung và phương pháp tổ chức hoạt động VHHĐ, đồng thời làm rõ chức năng và nhiệm vụ của giáo viên khi thực hiện Đây là cơ sở pháp lý cao nhất giúp đảm bảo tính hợp pháp, tính thống nhất và hiệu quả trong quản lý và triển khai hoạt động VHHĐ tại trường học, từ khâu lên kế hoạch đến đánh giá kết quả Giáo viên giữ vai trò chủ động thiết kế nội dung, hướng dẫn học sinh, giám sát an toàn và đánh giá kết quả, đồng thời phối hợp với các bộ phận trong trường nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển kỹ năng cho học sinh.
HT chỉ đạo GV, NV xây dựng kế hoạch và tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ (sau khi đã tham gia đầy đủ các khóa tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ do nhà trường tổ chức).
Các quy định cụ thể về phân công nhiệm vụ cho viên chức, quy chế làm việc, phân công chuyên môn, tổ chức thực hiện nhiệm vụ, nội quy và các quy định liên quan nhằm giúp giáo viên và nhân viên hiểu rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình trong việc tổ chức hoạt động xây dựng Văn hóa học đường (VHHĐ) Nhờ vậy, giáo viên và nhân viên có thể tự đánh giá bản thân và nâng cao nhận thức về việc triển khai các kỹ năng tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ cho học sinh, từ đó nâng cao hiệu quả và chất lượng công tác xây dựng VHHĐ trong nhà trường.
- Đối tượng: bao gồm CBQL, GV, NV toàn trường.
- Phương pháp, hình thức tổ chức tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cho CBQL, GV, NV:
Thông qua bảng tin nhà trường, công tác tuyên truyền được triển khai sâu rộng nhằm nâng cao nhận thức và làm cho CBQL, GV, NV hiểu và thống nhất quan điểm trong tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ tại các buổi sinh hoạt tổ chuyên môn và họp Hội đồng Sư phạm; nội dung chính tập trung vào tổ chức học tập, nghiên cứu các văn kiện của Đảng, Nhà nước về Giáo dục và Đào tạo, đồng thời ngăn ngừa nhận thức phiến diện, một chiều ở giáo viên để hình thành quan điểm nghề nghiệp đa chiều và nhất quán trong quá trình quản lý và thực hiện nhiệm vụ giáo dục.
+ Mời báo cáo viên tập huấn về tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ cho GV,
Ở trường tiểu học, việc nâng cao nhận thức và tổ chức các hoạt động xây dựng VHHĐ nhằm hình thành nhân cách cho học sinh và nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường Bài viết trình bày rõ mục tiêu của hoạt động xây dựng VHHĐ, nội dung hoạt động, cách thức tổ chức và vai trò của đội ngũ giáo viên và nhân viên, đặc biệt là vai trò của giáo viên chủ nhiệm lớp trong việc tổ chức và điều phối các hoạt động VHHĐ Những hoạt động này giúp học sinh nhận diện và thực hành các chuẩn mực ứng xử, rèn luyện kỹ năng sống, phát triển phẩm chất cá nhân, từ đó đóng góp vào sự phát triển toàn diện của người học và nâng cao chất lượng giáo dục trong trường.
- Các biện pháp cần phải làm để thực hiện tuyên truyền giáo dục:
Bên cạnh các biện pháp tuyên truyền, lãnh đạo nhà trường nên kết hợp thêm các biện pháp hỗ trợ như thuyết phục cán bộ, giáo viên tham gia, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng tổ/đoàn thể, xây dựng và hoàn thiện qui chế phối hợp giữa các đơn vị, tăng cường giám sát việc triển khai, và bổ sung các điều khoản vào qui chế thi đua khen thưởng nhằm tạo động lực và sự thống nhất trong toàn trường.
HT thường xuyên quán triệt vai trò và trách nhiệm trong tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ, coi đây là yếu tố then chốt cho sự phát triển của trường HT tạo điều kiện cho GV và NV tham gia các lớp bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ nhằm nâng cao năng lực thực hiện HT tránh việc dùng quyền quản lý để áp đặt, mà làm gương bằng hành động và năng lực của chính mình, giúp GV hiểu và thực hiện nhiệm vụ của mình một cách tự giác Khi GV có thái độ lơ là hoặc chưa quan tâm đến nhiệm vụ và trách nhiệm của mình, cần có sự theo dõi, động viên và hỗ trợ từ cấp quản lý.
Hiệu trưởng nên tuyên truyền và thuyết phục, hạn chế nhắc nhở, phê bình để xây dựng tinh thần hợp tác và thống nhất trong toàn trường Công tác tuyên truyền cần được thực hiện thường xuyên trong các buổi họp hội đồng sư phạm, các buổi sinh hoạt công đoàn, chi đoàn và các đợt sinh hoạt tập thể nhằm nâng cao nhận thức chung và hiệu quả hoạt động của đội ngũ.
Để tuyên truyền và giáo dục nâng cao nhận thức cho đội ngũ CBQL và giáo viên toàn trường, trường thành lập Ban chỉ đạo xây dựng VHHĐ gồm Hiệu trưởng làm trưởng ban; Chủ tịch Công đoàn là phó trưởng ban và ủy viên là các tổ trưởng chuyên môn Hiệu trưởng phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên trong ban chỉ đạo và thường xuyên kiểm tra, đôn đốc để tuyên truyền nâng cao nhận thức trong toàn trường Cần phối hợp với Hội đồng thi đua khen thưởng trong nhà trường để tuyên dương, khen thưởng những nỗ lực và thành tích của giáo viên trong tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ.
HT trường thành lập các kênh thông tin báo cáo thường xuyên để phản ánh kịp thời và điều chỉnh những vấn đề phát sinh.
Chỉ đạo thực hiện tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cho CBQL, GV và NV; HT sẽ hướng dẫn cụ thể bằng văn bản và tổ chức tập huấn về nội dung tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ cho HS tiểu học và toàn thể GV, NV trong nhà trường, giúp họ thấy rõ vai trò của công tác tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ Nhờ đó, nhận thức của GV và NV về tổ chức hoạt động xây dựng VHHĐ được nâng lên.
Kiểm tra, giám sát thực hiện và đánh giá kế hoạch tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cho CBQL, GV và NV là chức năng thiết yếu giúp HT nắm bắt nhanh tình hình tư tưởng và mức độ nhận thức của đội ngũ Trên cơ sở đó, HT phân công nhiệm vụ cho từng mảng hoạt động xây dựng VHHĐ, bảo đảm các bộ phận và tổ chuyên môn nắm bắt kịp thời thông tin và triển khai các hoạt động một cách thống nhất và hiệu quả.
Nh ữ ng y ế u t ố tác động đế n qu ả n lý xây d ựng văn hóa học đườ ng ở trườ ng
Đảm bảo đủ nguồn kinh phí cho hoạt động bằng cách căn cứ nguồn ngân sách được cấp hàng năm để cân đối các khoản chi, dành một phần ngân sách cho tăng cường cơ sở vật chất và trang thiết bị (CSVC) và cấp ngân sách cho việc tổ chức xây dựng VHHĐ.
Ngoài ra, cần tăng cường huy động nguồn lực hợp pháp từ các tổ chức, cá nhân và CMHS để phục vụ cho việc nâng cao CSVC, hỗ trợ tổ chức xây dựng VHHĐ và đầu tư cho các yếu tố vật chất của VHHĐ như cảnh quan, cây xanh nhằm tạo không gian văn hóa cho nhà trường; đồng thời cải thiện các lối đi nội bộ để trường trở thành một trung tâm giáo dục - văn hóa của cộng đồng.
1.5 Những yếu tố tác động đến quản lý xây dựng VHHĐở trường tiểu học
1.5.1 Các yếu tố khách quan
1.5.1.1 Cơ chế chính sách, sự chỉ đạo của cơ quan quản lý các cấp
VHHĐ có điều kiện phát triển mạnh mẽ khi được xác định là một trong những nhiệm vụ chính trị quan trọng của nhà trường và nhận được sự quan tâm chỉ đạo của các cấp có thẩm quyền Vì thế, những điều kiện hỗ trợ mang tính quyết định cho các hoạt động xây dựng VHHĐ chính là sự phối hợp, chỉ đạo đồng bộ của các cấp; sự chung tay của các lực lượng xã hội; và kinh phí để đầu tư xây dựng cơ sở vật chất và các thiết chế văn hóa của trường TH.
Mỗi khi cơ chế và chính sách thay đổi, chúng sẽ tác động trực tiếp đến quản lý xây dựng VHHĐ Vì vậy, nhà trường phải cập nhật kế hoạch, điều chỉnh phương thức hoạt động để đáp ứng yêu cầu mới Yếu tố cơ chế, chính sách và sự chỉ đạo của các cấp được xem là nền tảng tiên quyết, có tác động sâu sắc đến quản lý hoạt động xây dựng VHHĐ tại trường TH trong bối cảnh hiện nay.
1.5.1.2 Môi trường văn hóa của địa phương
Văn hóa địa phương ảnh hưởng trực tiếp và rất lớn đến việc xây dựng VHHĐ Môi trường văn hóa địa phương lành mạnh và phát triển sẽ tác động trực tiếp đến quá trình phát triển văn hóa trong các nhà trường và ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến học sinh Nhà trường và học sinh không thể đứng ngoài trước sự tác động liên tục của môi trường xung quanh, đặc biệt là thói quen ứng xử và giao tiếp hình thành trong từng gia đình và cộng đồng.
Việc xây dựng văn hóa ứng xử học đường mang lại tác dụng tích cực, lôi kéo các em thoát khỏi những thói quen ứng xử chưa văn hóa và thiếu tôn trọng Khi văn hóa này được hình thành, nó tạo ra một môi trường học tập an toàn, tôn trọng và khích lệ sự học tập, từ đó cải thiện hành vi và thái độ của học sinh Đồng thời, tác động của văn hóa ứng xử học đường vượt ra khỏi phạm vi trường học, lan tỏa đến gia đình và xã hội bằng cách làm rõ các chuẩn mực ứng xử văn minh, trách nhiệm và tự giác Việc tích cực xây dựng văn hóa ứng xử học đường tạo nền tảng cho sự phát triển toàn diện của học sinh và củng cố mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng, góp phần xây dựng một môi trường giáo dục tích cực và bền vững.
1.5.1.3 Tài chính, cơ sở vật chất - kỹ thuật cho xây dựng văn hóa học đường
CSVC-KT và các yếu tố vật chất như khuôn viên trường, cách bố trí và trang trí các phòng làm việc, phòng học, sân chơi, bãi tập, dụng cụ, phương tiện dạy học cùng trang phục của giáo viên và học sinh tạo nên bầu không khí tâm lý thoải mái và môi trường làm việc, học tập thân thiện Khi các không gian được thiết kế hợp lý, tiện nghi và có sự đồng bộ về thẩm mỹ, học sinh sẽ dễ cảm nhận sự chăm chút hữu hình của nhà trường, từ đó tăng niềm tin và sự gắn bó với môi trường giáo dục Nhờ vậy, ý thức xây dựng văn hóa học đường (VHHĐ) được củng cố, khuyến khích sự hợp tác, tôn trọng lẫn nhau và động lực học tập tích cực Việc đầu tư và duy trì CSVC-KT không chỉ nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển toàn diện của giáo viên và học sinh.
Tài chính và CSVC-KT của nhà trường vừa là công cụ hỗ trợ triển khai các hoạt động xây dựng VHHĐ, vừa là điều kiện hình thành các thiết chế văn hóa của trường và là một thuộc tính của VHHĐ; thiếu tài chính và CSVC-KT sẽ làm khó việc hình thành các thiết chế văn hóa Hai yếu tố này tác động và chi phối công tác quản lý xây dựng VHHĐ do hiệu trưởng đảm nhiệm.
1.5.2 Các yếu tố chủ quan
1.5.2.1 Nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh,cha mẹ học sinh
CBQL, GV, NV, CMHS và HS được xem là những người trực tiếp tham gia xây dựng VHHĐ tại trường TH Vì vậy, họ cần được bồi dưỡng nhận thức đầy đủ và đúng đắn về ý nghĩa, tầm quan trọng, nội dung và phương thức xây dựng VHHĐ; đồng thời nắm bắt thực trạng cũng như mục tiêu, nhu cầu mong muốn của các cá nhân trong quá trình xây dựng VHHĐ tại trường mình.
CBQL, GV, NV, CMHS vừa là chủ thể vừa là đối tượng của xây dựng VHHĐ Khi họ chưa có nhận thức tốt, phía chủ thể sẽ trì trệ các hoạt động do thiếu sự đồng thuận hoặc thiếu động cơ thực hiện; ở phía đối tượng, việc hình thành các yếu tố văn hóa sẽ gặp rất nhiều khó khăn.
1.5.2.2 Năng lực quản lý, chỉ đạo của người hiệu trưởng
Trong trường tiểu học, lãnh đạo nhà trường khơi dậy, dẫn dắt và chịu trách nhiệm cho quá trình phát triển VHHĐ nói chung và văn hóa ứng xử nói riêng trong trường Lãnh đạo là tấm gương cho toàn thể cán bộ, giáo viên và học sinh, và là yếu tố quyết định sự thành công trong mục tiêu xây dựng VHHĐ.
Trong xây dựng VHHĐ, vai trò của lãnh đạo nhà trường là người có uy tín, tâm huyết và đạo đức để vừa thực hiện vai trò quản lý vừa tác động đến suy nghĩ, hành vi của CBQL, GV, NV và HS nhằm họ hoạt động theo các quy tắc, chuẩn mực và nề nếp trong công việc Như vậy, sự thành công của VHHĐ phụ thuộc rất lớn vào người đứng đầu nhà trường, hiệu trưởng, người có khả năng định hình văn hóa và phong cách làm việc chung của toàn trường.
1.5.2.3 Phẩm chất, năng lực và tinh thần trách nhiệm của giáo viên, nhân viên
Phẩm chất, năng lực và tinh thần trách nhiệm của giáo viên và nhân viên trường quyết định nhận thức và hành động trong quá trình xây dựng văn hóa ứng xử (VHHĐ) Giáo viên vừa nêu gương vừa truyền đạt và dẫn dắt học sinh tiếp cận các quy tắc ứng xử, từ đó hình thành văn hóa giao tiếp tích cực trong nhà trường và lớp học Cả giáo viên và học sinh đều là người thực hiện và hưởng thụ những chuẩn mực văn hóa ứng xử đẹp mang lại cho môi trường giáo dục Chất lượng giáo dục và sự nêu gương của đội ngũ giáo viên có vai trò quyết định và tác động trực tiếp đến hiệu quả của quá trình xây dựng VHHĐ.
Xây dựng VHHĐ nói chung và VHHĐ ở trường TH nói riêng là mục tiêu chiến lược của hệ thống giáo dục Việt Nam Dù VHHĐ mới được chú trọng ở nước ta trong những năm gần đây, đến nay hệ thống lý luận khoa học về VHHĐ đã được hoàn thiện đầy đủ và tích lũy nhiều kinh nghiệm thực tiễn quý báu, giúp các nhà quản lý giáo dục có căn cứ để nghiên cứu, phân tích và vận dụng hiệu quả vào điều kiện thực tế của từng đơn vị.
VHHĐ đóng vai trò và ý nghĩa rất quan trọng đối với các trường TH, là yếu tố chiều sâu của thương hiệu nhà trường VHHĐ gồm hai yếu tố chủ yếu là các chuẩn mực, giá trị, niềm tin và hệ thống các hành vi, các yếu tố hữu hình của nhà trường, được mô tả trực quan theo mô hình tảng băng và phải được tập thể CBQL, GV, NV thừa nhận tự nguyện để tạo nên bản sắc văn hóa trường TH Quản lý xây dựng VHHĐ ở trường TH là quá trình nhà trường sử dụng các chức năng quản lý của mình để huy động mọi lực lượng, cả trong và ngoài nhà trường, nhằm xây dựng, hình thành và phát triển các yếu tố đó.