SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: “Tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm chương “Động lực học chất điểm” Vật lí lớp 10 cơ bản.

Đổi mới phương pháp dạy học sao cho trong dạy học phải đảm bảo được sự phát triển năng lực sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng tư duy khoa học, năng lực tìm tòi chiếm lĩnh tri thức, năng lực giải quyết vấn đề để thích ứng được với cuộc sống với sự phát triển của khoa học. Trong dạy học phải phát huy hoạt động nhận thức tự chủ, tích cực của học sinh, giúp cho học sinh chiếm lĩnh được các kiến thức khoa học sâu sắc… Hiện nay giáo viên sử dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực nhằm đổi mới phương pháp dạy học theo hướng nâng cao tính tích cực tự lực cho học sinh như dạy học giải quyết vấn đề, dạy học phân hóa, dạy học khám phá, dạy học theo dự án, dạy học hợp tác... Dạy học hợp tác theo nhóm là một hình thức dạy học quan trọng giúp học sinh phát triển năng lực xã hội, phát triển kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thảo luận, kỹ năng bảo vệ ý kiến, kỹ năng giải quyết mâu thuẫn... Học sinh có cơ hội phát huy kỹ năng sáng tạo, đánh giá, tổng hợp, phân tích, so sánh... biết giải quyết các vấn đề và tình huống, từ đó học hỏi được kinh nghiệm cho bản thân. Trong chương trình vật lí trung học phổ thông, phần Cơ học là một phần kiến thức trọng tâm, cơ bản. Tuy nhiên, kiến thức phần này lại khó đối với học sinh, đặc biệt là chương “Động lực học chất điểm”. Khi dạy học chương Động lực học chất điểm, giáo viên gặp nhiều khó khăn trong việc hình thành các khái niệm, các định luật cho học sinh. Chính vì vậy, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học phần cơ học nói riêng và vật lí lớp 10 trung học phổ thông nói chung, từ thực tế áp dụng giảng dạy, tôi xin trình bày sáng kiến kinh nghiệm “Tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm chương “Động lực học chất điểm” Vật lí lớp 10 cơ bản.

I PHẦN MỞ ĐẦU.

1 Lý do chọn đề tài.

Đất nước ta đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhậpvới cộng đồng quốc tế Nhân tố quyết định thắng lợi cho công nghiệp hóa, hiện đạihóa và hội nhập quốc tế chính là thế hệ trẻ Việt Nam Xây dựng và phát triểnnguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa là một nhiệm vụ quantrọng mà Đảng, Nhà nước đặt ra cho Ngành Giáo dục và được chỉ thị rõ trong nghị

quyết Đại hội XI của Đảng: “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam”.

Để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước và đáp ứng yêu cầungày càng cao của xã hội, đòi hỏi ngành Giáo dục phải đổi mới một cách toàn diện

về nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học Đổi mới phương pháp học tậpnhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo và năng lực hợp tác củangười học là một vấn đề rất lớn được Đảng, Nhà nước và Bộ Giáo dục - Đào tạo

đặc biệt quan tâm Điều đó được khẳng định tại điều 28 Luật Giáo dục: “Phương

pháp giáo dục ở trường phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng khả năng tự học, làm việc theo nhóm; rèn luyện kiến thức vận dụng vào thực tiễn; tác động vào tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho mọi học sinh”.

Đổi mới phương pháp dạy học sao cho trong dạy học phải đảm bảo được sựphát triển năng lực sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng tư duy khoa học, năng lực tìmtòi chiếm lĩnh tri thức, năng lực giải quyết vấn đề để thích ứng được với cuộc sốngvới sự phát triển của khoa học Trong dạy học phải phát huy hoạt động nhận thức

tự chủ, tích cực của học sinh, giúp cho học sinh chiếm lĩnh được các kiến thứckhoa học sâu sắc… Hiện nay giáo viên sử dụng nhiều phương pháp dạy học tíchcực nhằm đổi mới phương pháp dạy học theo hướng nâng cao tính tích cực tự lựccho học sinh như dạy học giải quyết vấn đề, dạy học phân hóa, dạy học khám phá,dạy học theo dự án, dạy học hợp tác

Dạy học hợp tác theo nhóm là một hình thức dạy học quan trọng giúp họcsinh phát triển năng lực xã hội, phát triển kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, kỹ năng giaotiếp, kỹ năng thảo luận, kỹ năng bảo vệ ý kiến, kỹ năng giải quyết mâu thuẫn Học sinh có cơ hội phát huy kỹ năng sáng tạo, đánh giá, tổng hợp, phân tích, sosánh biết giải quyết các vấn đề và tình huống, từ đó học hỏi được kinh nghiệmcho bản thân

Trong chương trình vật lí trung học phổ thông, phần Cơ học là một phần kiếnthức trọng tâm, cơ bản Tuy nhiên, kiến thức phần này lại khó đối với học sinh, đặc

biệt là chương “Động lực học chất điểm” Khi dạy học chương "Động lực học chất điểm", giáo viên gặp nhiều khó khăn trong việc hình thành các khái niệm, các định

luật cho học sinh Chính vì vậy, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học phần "cơhọc" nói riêng và vật lí lớp 10 trung học phổ thông nói chung, từ thực tế áp dụng

giảng dạy, tôi xin trình bày sáng kiến kinh nghiệm “Tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm chương “Động lực học chất điểm” Vật lí lớp 10 - cơ bản.

2 Phạm vi áp dụng của đề tài.

- Phạm vi nghiên cứu: Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm trong dạy học

một số kiến thức chương “Động lực học chất điểm” Vật lí lớp 10 - cơ bản cho họcsinh THPT

- Phạm vi ứng dụng: Để tài được ứng dụng để thiết kế tiến trình dạy học hợp

tác theo nhóm chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 của chương trình cơbản

II PHẦN NỘI DUNG.

1 Thực trạng vận dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm (DHHT TN) trong dạy học Vật lí ở trường trung học phổ thông.

1.1 Đối với giáo viên.

Trong những năm gần đây việc đổi mới phương pháp dạy học trong môn Vật

lý ở trường THCS&THPT Trung Hóa đã có một số chuyển biến tích cực Trongmỗi tiết dạy, một số giáo viên đã quan tâm đến việc chuyển từ truyền thụ mộtchiều, học tập thụ động, chủ yếu là ghi nhớ kiến thức để đối phó với thi cử sanghọc tập tích cực, chủ động, chú trọng hình thành năng lực tự học dưới sự giúp đỡ,hướng dẫn, tổ chức của giáo viên Các hình thức tổ chức dạy học đã được đổi mớilàm cho việc học tập của học sinh trở nên lý thú, gắn với thực tiễn, gắn với cuộcsống, tăng cường sự tương tác, giúp đỡ lẫn nhau giữa học sinh trong quá trình giáodục

Kết quả khảo sát, trao đổi với các Giáo của trường THCS&THPT Trung Hóa,thuộc huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình cho thấy, giáo viên sử dụng thường xuyênphương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề (100%), điều này rất phù hợp trongquá trình dạy học Vật lí vì đây là phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủđộng của người học Các phương pháp dạy học mới đã được giáo viên quan tâm tuynhiên chưa được áp dụng thường xuyên, trong đó việc tổ chức dạy học hợp tác theonhóm (DHHT TN) đã được một số giáo viên sử dụng nhưng số lượng tiết dạy theo

phương pháp này rất ít Mặc dù vậy, 100% giáo viên đều cho là cần thiết tổ chứcDHHT TN trong dạy học bộ môn Vật lý, 75% GV cho rằng DHHT TN sẽ giúp họcsinh phát triển những kỹ năng giao tiếp và chia sẻ tốt hơn, quan hệ sư phạm giữagiáo viên và học sinh trở nên tích cực và hiệu quả hơn 75% giáo viên cho rằngphương pháp DHHT TN có thể áp dụng cho mọi đối tượng học sinh, nhất là học sinhkhá và giỏi, có thể mang lại hứng thú cao cho HS Hầu hết giáo viên đều nhận thấy

ưu điểm của các phương pháp DHHT TN sẽ phát huy tính tích cực của học sinh

1.2 Đối với học sinh.

Qua điều tra thăm dò HS thuộc hai lớp 10A và 10C của trường THCS&THPTTrung Hóa về tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm, kết quả như sau:

Qua khảo sát, đa số các em đều hứng với cách học thảo luận nhóm cùng cácbạn, đây là điều kiện rất thuận lợi cho giáo viên khi áp dụng các phương pháp dạyhọc mới; bên cạnh đó một số ít học sinh vẫn thích cách học thầy giảng, trò chép

Số lượng học sinh thích học môn Vật lí theo phương pháp DHHT TN là74,8%, vẫn còn một số ít HS (4.6%) học sinh tỏ ra không thích phương pháp dạyhọc này với lí do ngại thảo luận nhóm, tự ti trong học tập và ngại phát biểu saitrước tập thể Nhưng khi được nhóm phân công nhiệm vụ thì đa phần học sinh tíchcực thực hiện nhiệm vụ của mình (92,6%), điều này cho thấy chúng ta cần áp dụngthường xuyên phương pháp DHHT TN để học sinh tích cực và chủ động, tăng khảnăng giao tiếp và tạo cho học sinh tự tin trong học tập

1.3 Nguyên nhân.

1.3.1 Nguyên nhân từ giáo viên.

Còn tồn tại một số giáo viên không đánh giá cao các phương pháp dạy họcmới nói chung và phương pháp DHHT TN nói riêng, nguyên nhân là do các giáoviên này ngại đổi mới, ngại thay đổi cách thức tổ chức giờ dạy Qua phỏng vấn sốgiáo viên này cho biết họ thấy việc đổi mới phương pháp dạy học mất nhiều thờigian và hoài nghi về hiệu quả của các phương pháp dạy học mới

Có rất ít giáo viên thực hiện dạy học hợp tác theo nhóm Về nguyên nhân, nhiềugiáo viên cho rằng do Điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng được việc đổi mới,việc tập huấn về các phương pháp dạy học tích cực hiện nay chưa được kỹ lưỡng,

do vậy giáo viên chưa tự tin để áp dụng các phương pháp dạy học mới

1.3.2 Nguyên nhân từ học sinh.

Một số ít học sinh vẫn còn tư tưởng thụ động trong tiếp nhận kiến thức, ngại tựkhám phá, tự học, điều này một phần do các em đã bị hỏng kiến thức từ các lớp

dưới do đó vốn kiến thức không đủ để các em tự tìm hiểu tự khám phá, gây ảnhhưởng không nhỏ đến sự đổi mới phương pháp giảng dạy của giáo viên.

Một số học sinh còn ngại thảo luận nhóm, tự ti trong học tập và ngại phát biểusai trước tập thể

2 Các giải pháp thực hiện Tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm chương

“Động lực học chất điểm” Vật lí lớp - 10 cơ bản.

2.1 Một số mô hình tổ chức học tập hợp tác theo nhóm.

Tổ chức DHHT TN cho phép các thành viên trong nhóm chia sẻ băn khoăn,suy nghĩ, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng tri thức mới Bằng cáchnói ra những điều đang nghĩ, mỗi học sinh có thể nhận rõ trình độ hiểu biết củamình về chủ đề nêu ra, thấy được mình cần bổ sung thêm những gì Bài học trởthành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự tiếp nhận thụ động từgiáo viên Một bài học hợp tác theo nhóm có thể được thiết kế theo một số mô hìnhkhác nhau Nhưng mục đích cuối cùng vẫn là giúp hoc sinh hoàn thành nhiệm vụhọc tập theo hướng hợp tác Các nhà lý luận dạy học đã đưa ra một số mô hình đápứng được tiêu chí của việc tiếp cận với việc học theo hướng hợp tác như sau

2.1.1 Mô hình nhóm thảo luận nhanh.

Yêu cầu các nhóm học sinh (thường từ 2 đến 3 học sinh) trao đổi để trả lời câuhỏi, giải quyết một vấn đề, phác thảo ý tưởng thiết kế, xác định thái độ với mộtkịch bản cụ thể giáo viên cần cung cấp đầy đủ các dữ liệu liên quan và có thểgợi ý các lập luận chính, đảm bảo chủ đề rõ ràng, bố cục chặt chẽ Các câu hỏi cầnđược trình bày để học sinh dễ thấy trong suốt quá trình thảo luận Có thể giao chocác nhóm các câu hỏi khác nhau nhưng phải có liên quan Thời gian hoạt động nênkéo dài không quá 5 phút Sau đó giáo viên tổ chức thảo luận trước lớp Giáo viênxác nhận các ý kiến đúng, thể chế hóa kiến thức

2.1.2 Mô hình nhóm học tập STAD(Student Teams Achievements Division)

Mỗi nhóm học sinh giúp đỡ nhau hiểu thực sự kỹ lưỡng về nội dung đượcgiao Phần kiểm tra sẽ là kiểm tra cá nhân Hình thức này có tính ưu việt thể hiện ở

cơ chế chấm điểm dựa trên sự nỗ lực của từng cá nhân chứ không phải sự hơn kém

về khả năng Cơ chế đánh giá này được minh họa bởi bảng sau:

Bảng: Cách tính chỉ số cố gắng của từng thành viên trong nhóm

Nhóm Thành viên

Điểm KT Chỉ số cố gắng

của cá nhân

Kết quảnhómLần 1 Lần 2

2.1.3 Mô hình nhóm TGT (Team – Game – Tournament).

Đối với cấu trúc này, hoạt động nhóm cũng tương tự STAD nhưng cơ chế đánhgiá có đổi khác GV chia nhóm theo khả năng của học sinh, trong đó các thànhviên cùng số thứ tự trong nhóm có sức học tương đương nhau Các nhóm trong lớp

có cùng nhiệm vụ Hình thức hoạt động nhóm này có tác dụng tạo một sự phụthuộc tích cực giữa các thành viên trong nhóm Mỗi thành viên chịu trách nhiệm cánhân về nhiệm vụ của mình, thành tích của họ có ảnh hưởng trực tiếp tới thành tíchcủa nhóm Quá trình kiểm tra đánh giá được biến thành các cuộc tranh tài của cácthành viên cùng số thứ tự ở các nhóm Sự chênh lệch giữa hai lần kiểm tra được sửdụng để tính điểm Có thể tiến hành theo các bước sau:

- Bước 1 Chia nhóm theo khả năng học tập

- Bước 3 Thi đấu: Các thành viên cùng số thi đấu với nhau.

- Bước 4: Kiểm tra đánh giá dựa trên chỉ số nỗ lực giữa hai lần kiểm tra (kiểm

tra và tính điểm như cấu trúc STAD)

- Bước 5 Xử lý kết quả: Điểm số cuối cùng của nhóm dựa vào tổng chỉ số cố

gắng của các thành viên

Ngoài những ưu việt của cấu trúc STAD, thì cấu trúc TGT còn có một điểmmạnh là có chú ý đến sự tương đồng về năng lực trong kiểm tra đánh giá nên nóthể hiện rõ hơn sự công bằng trong kiểm tra đánh giá

2.1.4 Thực hiện một chuỗi bài tập luân phiên.

Mỗi nhóm sẽ thực hiện một chuỗi bài tập nhưng theo các thứ tự khác nhau, do

đó ở mỗi thời điểm các nhóm tiến hành các hoạt động khác nhau nhưng cuối cùngcác nhóm đều hoàn thành một chuỗi bài tập được giao

Hình thức hoạt động này được tiến hành trong trường hợp đòi hỏi thiết bị,dụng cụ thí nghiệm nhưng không đủ cho cả lớp và các hoạt động tương đối độc lập

và không đòi hỏi thứ tự

Ví dụ về ma trận hoạt động với 3 nhóm, thực hiện ba nhiệm vụ độc lập mà cácnhiệm vụ đó được đánh giá có cùng thời lượng để hoàn thành và thực hiện trongthời gian là 45 phút

Bảng: Ma trận về nhiệm vụ cùng thời lượng của Nhóm

khoảng thời gian nhất định để các thành viên cùng chủ đề thảo luận với nhau và trởthành các nhóm chuyên gia Khi kết thúc phần thảo luận này các thành viên trở vềnhóm của mình và khi đó, từng thành viên sẽ giảng lại cho cả nhóm nghe phần bàihọc của mình ở nhóm chuyên gia và kiến thức toàn bài học được ghép lại với nhau.

Sự phối hợp này tương tự như trò chơi ghép hình

Bước 1 Phân công nhiệm vụ cho các thành viên cùng số:

Thành viên số 1: Nhiệm vụ 1 Thành viên số 2: Nhiệm vụ 2

Thành viên số 3: Nhiệm vụ 3 Thành viên số 4: Nhiệm vụ 4

Bước 2 Các nhóm chuyên gia làm việc: Thảo luận cùng chủ đề.

Bước 3 Nhóm hợp tác làm việc: Các thành viên của nhóm hợp tác trở về nhóm

giảng bài cho các thành viên còn lại để mọi thành viên trong nhóm hiểu hết cácnhiệm vụ 1, 2, 3, 4 Đối với cấu trúc này thì từng thành viên không những hiểu vềnhiệm vụ của mình mà còn hiểu toàn bộ nhiệm vụ của nhóm Hình thức hoạt độngnhóm này có tác dụng giúp giáo viên thực hiện việc dạy học phân hóa theo trình độ

và năng lực của học sinh

Bước 4 Kiểm tra cá nhân gồm tất cả các nhiệm vụ 1,2,3,4.

Bước 5 Xử lý kết quả: Giáo viên chấm điểm bài kiểm tra của học sinh hoặc tổ

chức cho học sinh tự chấm bài của mình hoặc của bạn, sau đó giáo viên phải kiểmtra lại Điểm tiến bộ của từng cá nhân là cơ sở để tính điểm tiến bộ của cả nhómdựa vào điểm trung bình bài kiểm tra (được gọi là điểm nền) Cách tính điểm tiến

bộ cho từng cá nhân trong nhóm được trình bày theo bảng:

Bảng: Cách tính điểm tiến bộ của từng cá nhân

Bằng hoặc hơn điểm nền từ 1 đến 2 điểm 2

Điểm tuyệt đối (Không tính đến điểm nền) 3

Trung bình cộng điểm tiến bộ của các cá nhân sẽ là điểm tiến bộ của cả nhóm.Điểm của cả nhóm sẽ là cơ sở để giáo viên xếp loại nhóm hoạt động tốt hay khôngtrong buổi học, kỳ học hoặc năm học

Như vậy, trong cấu trúc Jigsaw đã đề cao sự tương tác bình đẳng và tầm quantrọng của từng thành viên trong nhóm, loại bỏ gần như triệt để sự ăn theo, sự chi

phối, và sự tách nhóm, đây là những vấn đề thường nảy sinh trong quá trình làmviệc nhóm.

2.2 Một số định hướng tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm trong dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí lớp 10 - cơ bản.

Để tổ chức DHHT TN có hiệu quả trong dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 - cơ bản, tôi đề xuất một số định hướng sau:

2.2.1 Định hướng 1: Các mô hình dạy học hợp tác theo nhóm phải được hình

thành trên cơ sở nội dung, chương trình, chuẩn kiến thức kỹ năng và giúp giáo viênvận dụng linh hoạt sách giáo khoa Vật Lí 10

Để thực tốt nhiệm vụ này người giáo viên cần bám sát chuẩn kiến thức, kỹnăng để thiết kế bài giảng, với mục tiêu là đạt được các yêu cầu cơ bản, tối thiểu vềkiến thức, kỹ năng, dạy học không quá tải và không quá lệ thuộc vào sách giáokhoa Việc khai thác sâu kiến thức, kỹ năng phải phù hợp với khả năng tiếp thu củahọc sinh và thể hiện được từng hoạt động của giáo viên và học sinh

2.2.2 Định hướng 2: Dạy học hợp tác theo nhóm phải thể hiện rõ dụng ý tích

cực hoạt động học tập của học sinh và những yêu cầu đổi mới phương pháp dạyhọc môn Vật Lí trung học phổ thông

Dạy học Vật lí thực chất là dạy học sinh hoạt động, được cuốn hút vào nhữnghoạt động học tập do giáo viên tổ chức, chỉ đạo, thông qua đó học sinh tự khámphá những điều mình chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những kiến thức

đã sắp đặt sẵn Học sinh được tham gia một cách tích cực, chủ động sáng tạo, pháthiện, đề xuất và lĩnh hội kiến thức, thông qua các hoạt động HTHT TN học sinhđược phát huy vốn kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng đã có của mình Tổ chứcDHHT TN ở THPT nên bao hàm việc kết hợp dạy học hợp tác, học tranh đua và tưduy độc lập Trong đó tư duy độc lập là nền tảng cơ bản, bối cảnh hợp tác là môitrường dạy học và ý thức thi đua là động lực Hợp tác có tư duy hội thoại, có phêphán của từng cá nhân được tiến hành trong nhóm học tập và trên lớp học, khôngchỉ là đóng góp những thành công, mà kết quả học tập còn được đúc kết trênnhững sai lầm của người khác

2.2.3 Định hướng 3: Các nhóm học tập phải phù hợp với điều kiện đáp ứng,

có tính thiết thực và làm rõ hiệu quả của việc tổ chức các hoạt động dạy học hợptác

Trong quá trình tổ chức DHHT TN, người giáo viên định tổ chức cho học sinhhọc tập hợp tác theo nhóm ở mô hình nào thì cũng phải phụ thuộc vào nội dung cụthể của bài dạy như:

+ Chủ đề dạy học có thích hợp cho HTTT TN không?

+ Các phương tiện phục vụ cho HTHT TN như thế nào, có đảm bảo cho việcHTHT TN không?

+ Thời gian để tổ chức HTHT TN so với thời gian quy định của tiết dạy có phùhợp không?

+ Đối với Vật lí học, hoạt động nhóm là môi trường thuận lợi để học sinh cùngnhau bàn bạc những vấn đề về nội dung, ý nghĩa của một vấn đề vật lí, phân tích

dữ kiện, rút kinh nghiệm, liên hệ với thực tiễn Nó cũng là một biện pháp tích cực

để khai thác những hướng khác nhau trong việc nghiên cứu một bài toán hoặc mộtvấn đề nào đó của Vật lí học

Qua hoạt động nhóm trong giờ học, giáo viên có cơ hội phát hiện vốn kinhnghiệm, đặc điểm tâm lý và khả năng tiếp nhận toán học của từng cá nhân họcsinh, từ đó có thể hỗ trợ cho từng em theo từng cách riêng phù hợp

2.2.4 Định hướng 4: Dạy học hợp tác theo nhóm phải thể hiện rõ việc xác

định vai trò của người thầy với tư cách là người thiết kế, ủy thác, điều khiển và thểhóa

Có nghĩa là người dạy tự nguyện từ bỏ vai trò chủ thể, người dạy trở thànhngười đạo diễn, thiết kế, tổ chức, trọng tài, cố vấn, kích thích những hoạt độngnhận thức, tạo điều kiện cho người học kiến tạo tri thức Người dạy phải là ngườiđộng viên, khuyến khích, tạo cơ hội và điều kiện cho học sinh được hợp tác thảoluận với nhau một cách tích cực, tạo niềm vui, hứng khởi, nhu cầu hành động vàthái độ tự tin trong học tập cho học sinh; giúp học sinh phát triển tối đa năng lực,tiềm năng của bản thân Hướng dẫn học sinh thực hiện các dạng câu hỏi, bài tậpphát triển tư duy và rèn luyện kỹ năng, hướng học sinh có thói quen vận dụng kiếnthức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tế

2.2.5 Định hướng 5: Các mô hình dạy học hợp tác không chỉ áp dụng trong

dạy học Vật Lí 10 mà còn có thể vận dụng trong dạy học môn Vật Lí trung học phổthông

Với môn Vật lí THPT hiện nay, việc triển khai DHHT TN sẽ thuận lợi ở cáchoạt động kiểm tra bài cũ, khám phá kiến thức mới,thí nghiệm, chứng minh, ôn tậpchương, rèn luyện kỹ năng và các hoạt động thực hành

Ví dụ như:

+ Các bài tập rèn luyện kỹ năng tính toán

+ Một số bài tập dạng trắc nghiệm

+ Hoạt động thí nghiệm.

+ Một số hoạt động thực hành ngoài trời

2.3 Tổ chức dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 - cơ bản bằng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm.

2.3.1 Quy trình thiết kế bài dạy học hợp tác theo nhóm môn Vật lý.

2.3.1.1 Xác định mục tiêu bài học.

Mục tiêu bài học là những gì học sinh cần phải hiểu rõ, nắm vững và đạt đượcsau mỗi bài học về cả ba lĩnh vực: kiến thức, kỹ năng, thái độ Xác định mục tiêucủa bài học căn cứ vào chuẩn kiến thức kỹ năng và yêu cầu về thái độ trongchương trình Giáo viên cần nghiên cứu chương trình SGK, chuẩn kiến thức kỹnăng, kết hợp với tài liệu tham khảo để hiểu nội dung của từng mục trong bài vàcái đích cần đạt tới của mỗi mục, trên cơ sở đó xác định mục tiêu bài học về kiếnthức, kỹ năng và thái độ

2.3.1.2 Xác định kiến thức cơ bản và trọng tâm của bài học.

Nội dung được quy định trong chương trình và SGK mặc dù đã được chọn lọcmột cách khoa học, cẩn thận, đảm bảo tính thực tiễn, tính giáo dục và tính phổthông, nhưng trong những điều kiện cụ thể với những mâu thuẫn tất yếu như:

- Khối lượng tri thức phong phú, đa diện với thời lượng bị đóng khung trongtừng tiết học trên lớp;

- Yêu cầu giữa tính khoa học, độ khó của các tri thức khoa học với năng lựctiếp nhận hạn chế của học sinh;

- Áp lực căng thẳng của công việc với quỹ thời gian eo hẹp của giáo viên;

- Nhu cầu giảng dạy theo hướng đổi mới với cơ sở vật chất lạc hậu nghèo nàn,thiếu sự đồng bộ, không phù hợp

Vì vậy, giáo viên phải có những điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tếgiảng dạy nhưng vẫn đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức đối với học sinh, tránhhiện tượng ôm đồm kiến thức, làm cho tiết học nặng nề đối với học sinh

2.3.1.3 Lựa chọn kiến thức phù hợp có thể tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm.

Việc xác định kiến thức phù hợp để dạy học hợp tác theo nhóm là cần thiết vìkhông phải kiến thức nào cũng có thể tổ chức DHHT TN, đòi hỏi người giáo viênphải lựa chọn nội dung kiến thức và thiết kế phiếu học tập sao cho hiệu quả nhất.Xác định những nội dung nào phù hợp với hình thức tổ chức theo nhóm nào để có

thể sử dụng phiếu học tập để giao nhiệm vụ cho từng nhóm học sinh và từng thànhviên của nhóm

2.3.1.4 Lựa chọn các phương án phân chia nhóm.

Khi đã xác định mục tiêu, nội dung cơ bản và kiến thức phù hợp với DHHT

TN, giáo viên cần đầu tư tìm kiếm các phương án phân chia nhóm cho bài dạy mộtcách hợp lí và có chọn lọc

Việc lựa chọn phương án phối hợp cần dựa trên nguyên tắc lựa chọn phương

án nào dễ thực hiện, mang lại hiệu quả cao, và đảm bảo trả lời các câu hỏi:

- Với kiến thức đã chọn, cần sử dụng hình thức nhóm nào là phù hợp?

- Với hình thức nhóm đã lựa chọn, cần sử dụng hình thức dạy học nào để đạthiệu quả? Ví dụ như thực hiện các thí nghiệm; thảo luận nhanh; giải quyết một vấn

đề thực tiễn; giải quyết một bài tập trong nhóm

- Hình thức tổ chức DHHT TN sẽ giúp giáo viên giải quyết được vấn đề gì vàhọc sinh nhận thức được vấn đề gì?

2.3.1.5 Chuẩn bị tư liệu, thiết bị cho bài giảng.

- Tạo một thư viện dữ liệu bao gồm các Video clip, các bài giảng điện tử, cácphần mềm dạy học lưu trữ vào máy vi tính làm tư liệu giảng dạy

- Chuẩn bị các phiếu học tập, bảng ghi danh sách nhóm, bảng điểm cá nhân vàthành tích nhóm, các bài kiểm tra

2.3.2 Soạn thảo một số bài giảng tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm

c Thái độ:

- Có thái độ nghiêm túc trong học tập, luôn chú ý quan sát các hiện tượng vậtlí

- Nghiêm túc, có tinh thần làm việc trong hoạt động nhóm

- Trung thực trong việc xử lí kết quả

- Ôn lại những kiến thức ba định luật Niu tơn, tương tác giữa các vật

- Ôn lại kiến thức về trọng lực

- Mỗi nhóm chuẩn bị một bảng phụ, bút ghi bảng

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

Nhóm: Thành viên: Lớp:

Câu 1: Chuyển động của mặt Trăng quanh Trái Đất là chuyển động quán tính hay chuyển động có gia tốc?

Câu 2: Theo định luật II Niu-tơn, có lực hút giữa Trái Đất với Mặt Trăng hay không?

Câu 3: Từ nhận xét của phiếu học tập số 1 và kết quả của câu 2 ở phiếu học tập số 2, ta có thể kết luận: Về phương diện tác dụng lực thì mọi vật trong vũ trụ tương tác với nhau như thế nào?

- Từ đó định nghĩa về lực hấp dẫn:

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3 Nhóm: Thành viên: Lớp:

Nêu đặc điểm về điểm đặt, giá, chiều và biểu thức xác định độ lớn của lực hấp dẫn (nói rõ từng đại lượng trong biểu thức)? (Phân biệt rõ hai chất điểm và hai vật)

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 4

Nhóm: Thành viên: Lớp:

Nêu điều kiện có thể áp dụng định luật vạn vật hấp dẫn

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 5 Nhóm: Thành viên: Lớp:

Câu 1: Trọng lực của một vật và lực hấp dẫn giữa vật và Trái Đất có mối quan hệ gì với nhau? Từ đó xác định điểm đặt của vectơ trọng lực

Cân 2: Từ mối quan hệ giữa Trọng lực và lực hấp dẫn giữa Trái Đất và vật, từ biểu thức tính trọng lực P mg= và biểu thức tính lực hấp dẫn 1 2 d 2 h m m F G r = , hãy biến đổi để tính gia tốc rơi tự do g

Câu 3: Từ kết quả câu 2, xét trường hợp h= R, hãy xác định biểu thức gia tốc rơi tự do

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 6 Nhóm: Thành viên Lớp:

Hãy xác định lực hút giữa Trái Đất với Mặt Trăng Cho biết khoảng cách giữa Trái Đất với Mặt Trăng là 30.107 m, khối lượng Mặt Trăng 7,37.1022 kg, Trái Đất 6.1024

kg

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 7 Nhóm: Thành viên: Lớp:

Hai tàu thủy, mỗi chiếc có khối lượng 50 000 tấn ở cách nhau 1 km Lấy g = 10 m/s2 So sánh lực hấp dẫn giữa chúng với trọng lượng của một quả cân có khối lượng 20g

IV TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

1 Ổn định lớp, kiểm tra bài cũ (3 phút): Sự tương tác giữa các vật là gì?

Phát biểu và viết biểu thức của định luật III Niu-tơn

2 Bài mới.

* Hoạt động 1(3 phút): Xây dựng tình huống có vấn đề

Hình thức: Hoạt động cá nhân kết hợp với làm việc chung cả lớp.

- GV đặt câu hỏi: Mặt Trăng chuyển

động thế nào so với Trái Đất? Trái Đất

chuyển động thế nào so với Mặt Trời?

- Lực gì giữ cho Mặt Trăng chuyển

động quanh Trái Đất và Trái Đất

chuyển động quanh Mặt Trời?

- HS trả lời: Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời

- HS: Đứng trước vấn đề chưa giải đáp được