Tài liệu tham khảo Vật lý trị liệu thần kinh cơ (Dùng cho hệ cao đẳng vật lý trị liệu)

Tài liệu tham khảo Vật lý trị liệu thần kinh cơ cung cấp cho người học những kiến thức như: Vật lý trị liệu và lượng giá chức năng trong các bệnh thuộc hệ thần kinh cơ; Vật lý trị liệu tai biến mạch máu não; Vật lý trị liệu tổn thương tủy sống; Vật lý trị liệu hội chứng Parkinson;...Mời các bạn cùng tham khảo!

Tài liệu tham khảo

VẬT LÝ TRỊ LIỆU

THẦN KINH CƠ TÀI LIỆU DÙNG CHO HỆ CAO ĐẲNG VẬT LÝ TRỊ LIỆU

LỜI NÓI ĐẦU

Môn học Vật lý trị liệu thần kinh cơ là môn học trong chương trình đào tạo Vật lý trị liệu hệ cao đẳng Nội dung môn học được Bộ môn Vật lý trị liệu biên soạn theo chương trình khung của Bộ Y tế Tuy nhiên trong quá trình biên soạn, để phù hợp với tình hình thực tế, Bộ môn đã tham khảo nhiều tài liệu của Cục khoa học và đào tạo Bộ

Y tế, Giáo trình của các trường Đại học Cao đẳng Y tế trong nước và một số tài liệu từ nước ngoài là cơ sở để Bộ môn hoàn thành tập bài giảng nhằm đạt được mục tiêu giảng dạy của môn học, đồng thời cung cấp kiến thức cơ bản cho HSSV khi ra trường đảm bảo cho công tác phục vụ và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân ở các cơ sở y tế và tại cộng đồng

Trong quá trình biên soạn tập bài giảng Vật lý trị liệu thần kinh cơ, tập thể Bộ môn Vật lý trị liệu đã rất cố gắng, tuy nhiên không thể tránh được những thiếu sót Chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp của quí Thầy Cô, Quí đồng nghiệp và các bạn Sinh viên để tập bài giảng được hoàn chỉnh hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

BỘ MÔN VẬT LÝ TRỊ LIỆU

MỤC LỤC



Bài 1.Vật lý trị liệu và lượng giá chức năng trong các bệnh

thuộc hệ thần kinh cơ ……… 1 Bài 2 Vật lý trị liệu tai biến mạch máu não

Bài 3 Vật lý trị liệu tổn thương tủy sống ……… 39 Bài 4 Vật lý trị liệu hội chứng Parkinson ……… 50 Bài 5 Vật lý trị liệu tổn thương thần kinh ngoại biên

Bài 1: VẬT LÝ TRỊ LIỆU VÀ LƢỢNG GIÁ CHỨC NĂNG CÁC

BỆNH THUỘC HỆ THẦN KINH CƠ

1 Mục tiêu

1.1 Liệt kê được các bước cần lượng giá vật lý trị liệu

1.2 Trình bày được các nội dung lượng giá vật lý trị liệu

2 Nội dung

2.1 Các bước lượng giá

- Khái niệm khuyết tật: Người khuyết tật (Nkích thích) là do khiếm khuyết hoặc tình trạng sức khỏe mà bị giảm chức năng và/ hoặc hạn chế sự tham gia các sinh hoạt, lao động, học tập và đời sống xã hội

- Chức năng và cấu trúc cơ thể: các khiếm khuyết liên quan đáng kể đến các hệ cơ quan, cấu trúc giải phẫu tác động lên toàn bộ các hệ thống của cơ thể (bao gồm các chức năng tâm lý và sinh lý)

- Hoạt động: các khó khăn của các nhân khi thực hiện các hành động, nhiệm vụ, hoạt động

- Sự tham gia: các vấn đề cá nhân có thể trải nghiệm trong khi tham gia vào các tình huống của đời sống như: tự chăm sóc bản thân, các nhiệm vụ tại nhà, trong công sở, cộng đồng hoặc các hoạt động giải trí, xã hội, hoạt động trong thời gian rảnh rỗi

- Yếu tố môi trường: là các yếu tố có liên quan đến môi trường vật chất, xã hội và thái

độ trong đó con người thực hành đời sống của họ Các yếu tố có thể tạo thuận cho sự hoạt động chức năng hoặc cản trở sự thực hiện chức năng và góp phần vào sự khuyết tật

- Yếu tố con người: các đặc điểm cá nhân bao gồm: tuổi tác, giới tính, chủng tộc, lối sống, thói quen, các kỹ năng đối phó, tính cách, tình cảm, nền tảng văn hóa và xã hội, giáo dục…

2.2 Nội dung lượng giá

2.2.1 Thông tin bệnh nhân

2.2.2 Bệnh sử

2.3 Lượng giá chủ quan

2.4 Lượng giá thể chất

- Đo lường chức năng tổng quát (Global measures of function): dùng để đo về mức

độ phụ thuộc, thường được thực hiện bởi bác sỹ

Functional independence measure (FIM): Đánh giá mức trầm trọng của giảm

khả năng ảnh hưởng đến việc thực hiện chức năng hàng ngày, đánh giá yêu cầu cần trợ

giúp, gánh nặng trong việc chăm sóc

Mục đích:

Cung cấp một hệ thống đo

lường thống nhất đối với người

khuyết tật dựa trên phân loại quốc

tế của chức năng ICF

(International Classification of

Functional Model), đo lường mức

độ khuyết tật của người bệnh và

cho biết cần hỗ trợ bao nhiêu để

thực hiện các hoạt động của cuộc

sống hàng ngày

Đối tượng bao gồm: người cao

tuổi, tổn thương não, đa xơ cứng,

tình trạng chấn thương chỉnh hình,

đau lưng, bệnh Parkinson, tổn

thương tủy sống, tai biến mạch

máu não

- Đo lường sự thực hiện hoạt động (Measure of motor performance)

Đo lường sinh học

Quan sát người bênh thực hiện hoạt động thường không chính xác và tin cậy

Hiểu thuật ngữ, kỹ thuật, công cụ sẽ giúp người VLTL tìm ra nguồn gốc của hoạt động

không bình thường và rèn luyện dựa trên bằng chứng khoa học (đứng, đi…) Do không

đủ kinh phí, không gian và cần nhiều điều kiện chuẩn khác, nên đo lường sinh cơ học

rất khó áp dụng trong lâm sàng

- Thử nghiệm lâm sàng tổng quát (Global clinical test)

Motor assessment scale (MAS) for stroke

The MAS và Fugl-Meyer

Assessment-FMA có tương quan trừ mục đích thăng

bằng ngồi

- FMA đánh giá ngồi yên

- MAS đánh giá ngồi và với hướng khác

nhau

Mục đích:

Đánh giá hoạt động chức năng ở người

bệnh tai biến

Rivermead motor assessment (RMA)

Gồm các hành động theo thứ tự không liên quan nhau về sinh cơ, chức năng,

không phản ánh sự tiến bộ RMA cho rằng phục hồi vận động theo thứ tự gần đến xa -

chưa có bằng chứng - Poole & Whitney, 2001)

Mục đích

Đánh giá chức năng dịch chuyển di

chuyển sau đột quỵ (dáng đi, thăng bằng,

dịch chuyển)

Mục đích

Đánh giá và đo lường mức độ phục hồi

người bệnh liệt 1

Fugl-Meyer Assessment-FMA

- Một số test đặc biệt

Dáng đi

Motor assessment scale (MAS) trong

mục đích đi lại, do có hiệu ứng người

bệnh đạt điểm cao nhất có thể đo tiếp ở

khía cạnh tốc độ và sức bền

10 Metre walk test

Thường được dùng để đánh giá tiêu chuẩn đầu ra của người TBMMN nhưng thường bị nói quá lên trong khả năng đi lại trong cộng đồng (Dean, Richards

&Malouin, 2001)

Để đánh giá khả năng đi trong cộng đồng, chuyên viên VLTL cần đánh giá cả

tốc độ và sức bền

khuyết vận động

Phương pháp đơn giản:

- Dùng bút viết bảng gắn vào gót chân người bệnh

- một lối đi đủ dài được dán giấy

Thăng bằng

Không có một test riêng biệt đo mọi khía cạnh thăng bằng vì nó liên kết với các hoạt động khác Một số test báo cáo cải thiện trong hoạt động mà ta có thể suy ra tiến triển trong thăng bằng Người chuyên viên cần đặt câu hỏi gì trong khía cạnh thăng

- Khi ta duy trì dáng bộ lúc có

một lực ngoài tác động

Các tác giả cho rằng khía cạnh quan trọng nhất là duy trì thăng bằng khi đang hoạt động hay giữ tư thế khi đi, đứng dậy, lên xuống cầu thang, khi xoay đầu nhìn xung quanh

Không có hoạt động của cơ giữ dáng bộ, xoay từng phần-phân đoạn cơ thể, người bệnh sẽ không đạt được mục tiêu hành động đó và bị té ngã Đo lường khả năng phản ứng khi thực sự có té ngã chưa thực hiện được do gặp nguy hiểm

Motor assessment scale (MAS) trong mục thăng bằng ngồi

Người bệnh ngồi không

dựa, với tay tới các hướng khác

nhau

Kết quả được so sánh với kết quả trung bình theo nhóm tuổi

Có khả năng dự đoán té ngã ở người cao tuổi

Đo với tới trong tư thế ngồi

Người bệnh được thực hiện thử 2 lần

trước khi đo

Standing balance test

Người bệnh đúng 30 giây với

mắt mở

Step test

Người bệnh đứng bước lên bục cao

Mục đích

Thử nghiệm thăng bằng

động trong một hoạt động đòi

hỏi phải có chuyển trọng

lượng, chuyển sức vào cử

động thì chống đơn và đo

lường khả năng kiểm soát vận

động ở chi liệt của người

Đo ở người lớn tuổi

và TBMMN

Choice stepping reaction time test

Mục đích

Đánh giá phản ứng của ta để tránh té

ngã, người bệnh yêu cầu phải phản ứng

nhanh và chính xác với dấu hiệu

Standing postural sway

Mục đích

Đo lường mức dao động của trọng

tâm cơ thể bằng thiết bị điện tử

Clinical test of sensory interaction in balance (CTSIB)

Hiệu quả trong đánh giá thành

phần khác nhau của thăng bằng, tiền

đình

Fall - Efficacy Scale (FES) và Modified Falls Eficacy Scale (MFES)

Sức bền tim mạch là khả năng đáp

ứng với thay đổi sinh lý khi một nhóm

các cơ lớn hoạt động trong một thời gian

dài

Trước khi tham gia test, người

bệnh cần được sàng lọc xem đủ khả năng

cho test hay không Nhằm mục đích cải

thiện sức khỏe cho người bị tổn thương

não, phẫu thuật não, TBMMN, Parkinson

Fitness là test cơ bản sử dụng

Treadmill, Ergometer hoặc test

ngồi-đứng, 12 phút đi bộ hoặc Peak aerobic

testing, Measure of peak aerobic capacity

(VO2peak) hay đơn giản là theo dõi nhịp

tim trong khi luyện tập

Borg Rating of Perceived Exertion (RPE) Scale

6 - minute walk test (6MWT)

Mục đích

Đo lường khoảng cách đi được

trong 6 phút, lối đi dài tối thiểu

30m, không có vật cản

Human activity profile

Có 94 hoạt động, mức độ chuyển hóa của

Chức năng chi trên

Nine - hole peg test: thử nghiệm 9 lỗ

Thử nghiệm chín lỗ (NHPT) được coi

là một thước đo tiêu chuẩn vàng của khéo

léo bằng tay và thường xuyên nhất được

sử dụng trong nghiên cứu và thực hành

lâm sàng

Đánh giá việc sử dụng tay trong cuộc

sống hàng ngày và khó khăn trong thực

hiện các hoạt động của cuộc sống hàng

The spiral test: vẽ theo vòng xoắn ốc

Dùng cho người bệnh thất điều

tiểu não, Parkinson

Đo theo thời gian thực hiện cử

Sức mạnh cơ chia thành 6 bậc

Có tính tin cậy khi chuyên viên

được huấn luyện trước

Tính giá trị cần xem xét vì

những lý do sau: cơ cần đo bị

giảm bớt hoạt động khi cơ đồng

vận không hoạt động, bậc 4-5

đòi hỏi so sánh bên mạnh Nếu

bên mạnh yếu sau giai đoạn bất

động hoặc bị ảnh hưởng sau khi

Cần dùng cùng một dụng cụ cho thử

nghiệm trước và sau điều trị, một vị thế

chuẩn

Functional strength

Hai phương pháp đơn giản để đo sức

mạnh cơ chi dưới và sự phối hợp trong

chuỗi động đóng

Lateral step test

Người bệnh đứng ngang và bước ngang

theo quy chuẩn cách người bệnh bước

Test trong 15s hoặc đo thời gian bước 50

The timed - stand test

Người bệnh đứng lên từ vị thế ngồi 10

lần, càng nhanh càng tốt

Muscle stiffness: co cứng cơ

Được đo bằng Dynamometer hoặc Torque motor

Spasticity: tăng trương lực cơ- co cứng

Có 2 công cụ chính đo lường:

- Modified Ashworth Scale

- Tardieu Scale

Cả 2 loại đều đo lường trong hoạt động thụ động

The Modified Ashworth Scale (MAS)

Thang này thiết kế để đo lường

co cứng cơ Spasticity nhưng

thực chất lại đo sự gia tăng co

cứng increase muscle stiffness

Trương lực cơ đánh giá chủ quan

bởi người khám tùy thuộc vào

mức độ đề kháng trong cử động

thụ động

Tardieu Scale

Xác định thành phần thần kinh trong tăng

trương lực cơ bằng cách xác định cường

độ cơ đáp ứng ở mỗi tốc độ xác định Cần

xác định PROM trước để người khám biết

được cử động trước khi tăng tầm, ghi

nhận lại phản ứng cơ tạo khớp đó

- Đo tầm vận động trong các hoạt động

(active joint range)

- Đo trong các hoạt động liên quan

Test được thực hiện khi cho

người bệnh sờ nhẹ, thử nhiệt độ

trước khi bịt mắt bên lành

Nếu bên lành bình thường thì

test bên bệnh

Tactile sensation: xúc giác - sờ mó

Người bệnh được têu cầu chỉ ra bằng lời nói

hay bằng cử động cơ thể khi họ thấy có cảm

Cử động chi yếu liệt theo nhiều hướng

khác nhau, yêu cầu người bệnh thực hiện

chi lành như vậy hoặc trả lời là chi đó có

Khả năng nhận biết các vật quen thuộc

bằng cách chạm vào với mắt nhắm, khi

đặt vật đó vào tay người bệnh tối đa 15

giây

Người bệnh xác định vật bằng cách gọi

tên nó, mô tả nó hoặc xếp nó theo cặp

Vật được dùng bao gồm: đồng xu, bút bi,

búi chì, cái lược, tách có tay cầm, lu

không tay cầm, bọt biển, vải nỉ mỏng

Two - point discrimination: phân biệt 2 điểm

Dùng Blunt dividers (dụng cụ gần giống

compas)

Đặt lên da người bệnh trong khoảng 5

giây Người bệnh được hỏi: 1 hay 2

điểm

Khoảng cách tối thiểu mà người bệnh

phân biệt được hai điểm ghi nhận:

- 2: dưới 3mm ở ngón trỏ hay dưới 8mm

Mục đích

Dùng để xác định khả năng của người

bệnh trong việc xác định phần cơ thể

trong không gian

Người bệnh nhắm mắt, cánh tay được di

chuyển thụ động và người bệnh được yêu

cầu tìm ra ngón cái

Trí nhớ

Mini-mental state (MMS) examination

Được sử dụng rộng rãi trong lâm sàng để

xác định người bệnh bị khiếm khuyết

nhận thức (cognitive impairment)

Test có tính tin cậy giá trị, chỉ mất vài

phút để hoàn thành

Gồm vài câu hỏi đơn giản và hoạt động

nhận thức (mental task) trong các lĩnh

vực: thời gian và nơi chốn của test, lặp lại

một số từ, tính cộng, sử dụng từ, kỹ năng

vận động cơ bản: sao chép một hình

Visuospatial function: thị giác trong không gian

Thờ ơ một bên- Unilateral spatial neglect

có thể được xác định khi theo dõi thái độ,

cách cư xử, hành vi người bệnh

Vị trí của đầu, mắt, thhan được quan sát

khi nghỉ, trong khi hoạt động hay khi

người bệnh được yêu cầu hoạt động

Test đơn giản: yêu cầu người bệnh theo

dấu một vật (thường là ngón tay) từ cùng

bên tổn thương sang đối bên và giữ ở 1 vị

trí cố định 5 giây

The Behavioral inattention test (BIT)

Test được chuẩn hóa Gồm 6 test

quy ước:

- line crossing (Albert’s test)

- letter cancellation

- start cancellation

- figure and shape copying

- line bisection (chia đôi)

- representational drawing (vẽ lại

- address and sentence copying

- map navigation

- card sorting (xếp bài theo nhóm)

Ưu điểm của những test này là nó

2.7 Lượng giá chức năng

Self - efficacy scales

Cung cấp thông tin định hướng quá trình PHCN từ phía người bệnh, cần sự trợ giúp của nhân viên y tế để hoàn thành

2.8 Bệnh lý, khiếm khuyết, giảm khả năng, tàn tật

figure and shape copying

Health-related quality of life scales

cho quá trình hồi phục nếu có

thể khai thác thêm thông tin từ

người bệnh về các vấn đề liên

quan đến nhận thức của họ về

sức khỏe trong cuộc sống,

công việc

The Nottingham Health Profile

Bộ quy chuẩn khác đo lường tình trạng

sức khỏe về thể chất, xã hội và cảm xúc

The medical outcome survey Short Form-36 (SF-36®) health state

questionnaire

SF-36® đo lường khía cạnh thể chất, tâm

lý và xã hội từ quan điểm người bệnh mà

nó ảnh hưởng bởi tình trạng sức khỏe

SF-36® là bộ câu hỏi tự trả lời, tốn

khoảng 5 phút hoàn thành

2.9 Mục tiêu và chương trình điều trị vật lý trị liệu

2.10 Chương trình về nhà: các bài tập đã được hướng dẫn

2.11 Đề phòng y học

2.12 Đo lường sự tiến bộ

2.13 Tiên lượng

Bài 2 VẬT LÝ TRỊ LIỆU BỆNH TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO

1 Mục tiêu

1.1 Trình bày được định nghĩa, nguyên nhân yếu tố nguy cơ tai biến mạch máu não 1.2 Trình bày được triệu chứng, diễn tiến, cách phòng ngừa và điều trị tai biến mạch máu não

1.3 Trình bày được mục đích, phương pháp phục hồi chức năng các giai đoạn của bệnh tai biến mạch máu não

Nhận biết dấu hiệu của đột quỵ

F.A.S.T test

F: Facial weakness- mặt yếu: người đó có cười được không? Mắt có bị méo xệ

A: Arm weakness- tay yếu: người đó có thể nâng cả hai tay và giữ chúng lại được không?

S: Speech problem- vấn đề lời nói: người đó có thể nói rõ ràng và hiểu những gì bạn nói không? Người đó có bị líu lưỡi không?

T: Time- thời gian: nếu thấy các dấu hiệu trên, gọi và đi cấp cứu ngay

2.2.Nguyên nhân

Tắc mạch (nhồi máu não, thiếu máu não) chiếm 70-85%

 Tắc mạch tại chỗ (xơ mỡ động mạch - mảng xơ vữa)

 Cục máu đông: từ nơi khác đến gây tắc mạch máu nhỏ Bệnh tim bẩm sinh tạo cục máu đông gây hẹp động mạch trung bình

Vỡ mạch (xuất huyết não)

 Do cao huyết áp, xơ vữa động mạch

 Dị dạng mạch máu

2.3 Triệu chứng lâm sàng

 Diễn biến đột ngột hoặc từ từ qua nhiều năm

 Nhức đầu, chóng mặt, dị cảm, nói khó, giảm vận động…

 Liệt mềm: giảm trương lực cơ, giảm phản xạ gân xương, giảm cử động hữu ý

 Có hoặc không kèm liệt 1/2 mặt cùng bên

 Liệt đồng đều nhưng không hoàn toàn, vì thường tổn thương động mạch não giữa nên chi trên thường liệt nặng hơn và lâu phục hồi hơn chi dưới

 Chi trên thường yếu nhóm cơ duỗi Chi dưới thường yếu nhóm cơ gập

 Rối loạn cảm giác nông - sâu

 Rối loạn phản xạ, xuất hiện các phản xạ bất thường

 Rối loạn cơ tròn Rối loạn nhịp thở, ngôn ngữ…