Bài giảng môn Ngữ văn lớp 7 năm học 2021-2022 - Bài 5: Tìm hiểu chung về văn biểu cảm (Trường THCS Thành phố Bến Tre) được biên soạn với mục tiêu nhằm giúp học sinh hiểu được khái niệm văn bản biểu cảm; biết phân biệt biểu cảm trực tiếp và biểu cảm gián tiếp cũng như phân biệt các yếu tố đó trong văn bản; rèn luyện kĩ năng nhận diện và phân tích một số văn bản biểu cảm và vận dụng những kiến thức về văn biểu cảm vào đọc hiểu văn bản;... Mời quý thầy cô và các em học sinh cùng tham khảo chi tiết nội dung bài giảng!
Trang 2BÊN NÀY LÀ PHẦN GIẢNG BÀI CỦA GIÁO VIÊN, HỌC SINH CHỈ NGHE, NHÌN, TRẢ LỜI CÂU HỎI CỦA GIÁO VIÊN
HƯỚNG DẪN GHI CHÉP BÀI
BÊN NÀY LÀ PHẦN HỌC SINH
GHI CHÉP VÀO TẬP
Lưu ý: Những slide không có đường kẻ màu xanh lá cây ở giữa thì học sinh
chỉ nghe, nhìn, trả lời câu hỏi của giáo viên chứ không ghi chép.
Trang 3TÌM HIỂU CHUNG
VỀ VĂN BIỂU CẢM
Trang 4MỤC
TIÊU
BÀI
HỌC
Kiến thức:
- Khái niệm văn biểu cảm.
- Vai trò, đặc điểm của văn biểu cảm.
- Hai cách biểu cảm trực tiếp và gián tiếp trong văn bản.
Kỹ năng:
- Nhận biết đặc diểm chung của văn biểu cảm; hai cách biểu cảm trực tiếp và gián tiếp trong các văn bản biểu cảm cụ thể.
- Tạo lập văn bản có sử dụng yếu tố biểu cảm.
Thái độ:
- Bồi dưỡng lòng yêu quê hương.
- Yêu thích môn tập làm văn và văn biểu cảm.
Trang 5TÌM HIỂU CHUNG
VỀ VĂN BIỂU CẢM
I Nhu cầu biểu cảm và văn bản biểu cảm.
1 Nhu cầu biểu cảm của con người.
Ví dụ: SGK trang 71.
Thương thay con cuốc giữa trời
Dầu kêu ra máu có người nào nghe
Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát
Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, bát ngát mênh mông
Thân em như chẽn lúa đồng đồng,
Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai
Tình cảm đau xót, uất ức.
Cảm xúc yêu đời, yêu cuộc sống.
- Người ta thổ
lộ tình cảm để:
Biểu hiện cho người khác thấy được tình cảm của mình
Gợi sự cảm thông, chia sẻ, đồng cảm từ người khác
- Khi có tình cảm dồn nén, chất chứa muốn biểu hiện cho
người khác cảm nhận được thì ta có nhu cầu làm văn
biểu cảm
Khi có tình cảm dồn nén, chất chứa muốn biểu hiện cho người khác cảm nhận được thì con người có nhu cầu làm văn biểu cảm.
Người ta thổ lộ tình cảm để biểu hiện cho người khác thấy được tình cảm của mình; đồng thời khơi gợi sự cảm thông, đồng cảm từ người khác.
Trang 62 Đặc điểm chung của văn biểu cảm.
Đặc
điểm
chung
của
văn
biểu
cảm
Văn biểu cảm là gì?
Văn biểu cảm thể hiện qua những thể loại nào?
Tình cảm trong văn biểu cảm thường có tính chất như thế nào?
Văn biểu cảm có những cách biểu hiện nào?
Trang 72 Đặc điểm chung của văn biểu cảm
(1) Thảo thương nhớ ơi! Mới ngày nào Thảo còn ngồi chung một bàn với Hồng, Minh, Ngọc, thế mà nay Thảo đã theo cha mẹ vào Thành
phố Hồ Chí Minh, để cho bon mình xiết bao mong nhớ Thảo có nhớ
những lần chúng mình cùng dạo Hồ Tây, cùng chơi Thủ Lệ, cùng tham
quan Ao vua? Thảo có nhớ một lần mình ốm dài, Thảo chép bài cho
mình?
(2) Trên đài, một người con gái nào đó vừa hát một bài dân ca của đất nước ta trong đêm khuya Bây giờ tất cả im lặng rồi, giọt sao
ngoài khung cửa đọng lại, đứng im, không nháy nữa, đêm đã đi vào chiều
sâu, mà vẫn còn nghe âm vang mãi giọng hát của người con gái lúc nãy
Một giọng hát dân ca, ngân nga bát ngát như cánh cò trên đồng lúa miền
Nam chạy tới chân trời, có lúc rụt rè, e thẹn như khóe mắt người yêu mới
gặp, có lúc tinh nghịch, duyên dáng như những đôi chân nhỏ thoăn thoắt
gánh lúa chạy trên những con đường làng trộn lẫn bóng tre và bóng
nắng… Có lẽ không phải là một người con gái đã hát trên đài Đó chính là
quê hương ta đang lên tiếng hát Tiếng ngân nga dội lên từ lòng đất, ở
trong đó một góc vườn có đôi cây sầu đông và một giàn bầu đong đưa
quả nặng, một ngày đã xa, mẹ đã chôn nhúm rau của ta thuở ta mới lọt
lòng Đó là tiếng ngân của mặt đất, của dòng sông, của những xóm làng
và những cánh đồng sau một ngày lao động và chiến đấu
Ví dụ: SGK trang 72.
Trang 8- Nội dung biểu đạt (1) Nỗi thương nhớ bạn
(2) Tình cảm gắn bó, thiết tha với quê hương, đất nước
Nhằm bộc lộ cảm xúc của người viết.
Cả hai đoạn văn đều không kể một câu chuyện hoàn chỉnh
Đoạn (2), tác giả kết hợp miêu tả, liên tưởng để gợi ra những cảm xúc sâu sắc, thiết tha về quê hương, đất nước
Trình bày diễn biến các sự việc Tái hiện trạng thái, sự vật, con người Bày tỏ tình cảm, cảm xúc
Tán thành ý kiến cho rằng tình cảm, cảm xúc trong văn biểu cảm phải là tình cảm, cảm xúc thấm nhuần tư tưởng nhân văn như: tình bè bạn; tình yêu thương con người; tình yêu quê hương, đất nước; ghét những thói tầm thường, tham lam, độc ác,…
Phương thức biểu đạt tình cảm, cảm xúc (1) Biểu cảm trực tiếp (2) Biểu cảm gián tiếp
- Nói thẳng tình cảm nhớ thương bạn.
- Từ ngữ có giá trị biểu cảm cao: thương nhớ ơi, xiết bao mong nhớ…
- Gợi lại các kỉ niệm.
- Thông qua tiếng hát của cô gái trên đài trong đêm khuya để thể hiện tình yêu quê hương, đất nước, gia đình.
Trang 92 Đặc điểm chung của văn biểu cảm
Ví dụ: SGK trang 72.
Đặc
điểm
chung
của
văn
biểu
cảm
Văn biểu cảm là VB nhằm biểu đạt tình cảm, cảm xúc, sự đánh giá của con người đối với thế giới xung quanh và khơi gợi sự đồng cảm nơi người đọc
Văn bản biểu cảm còn gọi là văn trữ tình, bao gồm các thể loại: thơ trữ tình, ca dao trữ tình, tùy bút,…
Tình cảm, cảm xúc trong văn biểu cảm phải là tình cảm, cảm xúc thấm nhuần tư tưởng nhân văn như: tình bè bạn; tình yêu thương con người; tình yêu quê hương, đất nước; ghét những thói tầm thường, tham lam, độc ác,…
Cách biểu đạt tình cảm, cảm xúc trong bài văn biểu cảm: biểu cảm trực tiếp, biểu cảm gián tiếp
Ghi nhớ SGK trang 73.
Trang 10II Luyện tập.
1 Bài tập 1: SGK trang 73
a) Hải đường: Loài cây nhỡ, họ chè, lá dài, dày, mặt trên bóng, mép có răng cưa Hoa mọc
từ 1 tới 3 đóa ở gần ngọn cây, ngọn cành, có cuống dài, tràng hoa màu đỏ tía, nhị đực rất nhiều Hoa
nở ở Việt Nam vào dịp Tết âm lịch, đẹp, không thơm Thường trồng làm cảnh.
(Theo Từ điển Bách khoa nông nghiệp)
b) Từ cổng vào, lần nào tôi cũng phải dừng lại ngắm những cây hải đường trong mùa hoa của nó, hai cây đứng đối nhau trước tấm bình phong cổ, rộ lên hàng trăm đóa ở đầu cành phơi phới
như một lời chào hạnh phúc Nhìn gần, hải đường có một màu đỏ thắm rất quý, hân hoan, say đắm Tôi
vốn không thích cái lối văn hoa của các nhà nho cứ muốn tôn xưng hoa hải đường bằng hình ảnh của
những người đẹp vương giả Sự thực ở nước ta hải đường đâu phải chỉ mọc nơi sân nhà quyền quý,
nó sống khắp các vườn dân, cả đình, chùa, nhà thờ họ Dáng cây cũng vậy, lá to thật khỏe, sống lâu
nên cội cành thường sần lên những lớp rêu da rắn màu gỉ đồng, trông dân dã như cây chè đất đỏ Hoa
hải đường rạng rỡ, nồng nàn, nhưng không có vẻ gì là yểu điệu thục nữ, cánh hoa khum khum như
muốn phong lại cái nụ cười má lúm đồng tiền Bỗng nhớ năm xưa, lần đầu từ miền Nam ra Bắc lên
thăm Đền Hùng, tôi đã ngẩn ngơ đứng ngắm hoa hải đường nở đỏ núi Nghĩa Lĩnh.
(Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoa trái quanh tôi)
- Giống: cả hai đoạn văn cùng viết về hoa hải đường.
- Khác:
(a) Tả cụ thể về hoa hải đường dưới góc nhìn khoa học
(b) Tả và kể về hoa hải đường nhằm thể hiện tình yêu của tác giả đối với hoa hải đường, khơi gợi sự đồng cảm từ người khác.
Đoạn văn miêu tả Đoạn văn biểu cảm
Trang 112 Bài tập 2: SGK trang 74.
Phiên âm:
Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.
Dịch thơ:
Sông núi nước Nam vua Nam ở,
Vằng vặc sách trời chia xứ sở.
Giặc dữ cớ sao phạm đến đây,
Chúng mày nhất định phải tan vỡ.
Phiên âm:
Đoạt sáo Chương Dương độ,
Cầm Hồ Hàm Tử quan.
Thái bình tu trí lực,
Vạn cổ thử gian san.
Dịch thơ:
Chương Dương cướp giáo giặc,
Hàm Tử bắt quân thù.
Thái bình nên gắng sức.
Non nước ấy ngàn thu.
Cả hai bài thơ đều là văn bản biểu cảm
Nội dung biểu cảm
Sông núi nước Nam: Niềm tự hào
dân tộc, ý chí quyết tâm bảo vệ chủ quyền trước mọi kẻ thù xâm lược.
Phò giá về kinh: Niềm kiêu hãnh
trước hào khí chiến thắng và khát vọng thái bình, thịnh trị lâu dài cho dân tộc ta vào thời nhà Trần.