Dạy học môn lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học TT

Nhiệm vụ nghiên cứu: Xác định cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm; Điều tra khảo sát thực trạng DH môn Lý luận dạy học

BỘ GIÁO DỤC VÀO ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

NGUYỄN THANH THỦY

Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Giáo dục

Mã số: 9.14.01.02

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, 2022

Công trình được hoàn thành tại : Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học : 1 PGS.TS Vũ Trọng Rỹ

2 TS Dương Quang Ngọc

Phản biện 1 : GS.TS Nguyễn Thị Hoàng Yến

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Tính

Phản biện 3: PGS.TS Dương Thị Hoàng Yến

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, 101 Trần Hưng Đạo, Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Viện Khoa học giáo dục Việt Nam

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

[1] Nguyễn Thanh Thủy (2020), Vận dụng lý thuyết học tập trải nghiệm trong

dạy học theo định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho sinh viên ở trường đại học Hội thảo khao học quốc gia “Giáo dục hướng nghiệp, khởi nghiệp cho

học sinh phổ thông trong bối cảnh hiện nay” tr 579- 586 Trường Cán bộ quản

lý giáo dục thành phố Hồ Chí Minh

[2] Nguyễn Thanh Thủy (2019), Tổ chức dạy học theo định hướng phát triển

năng lực cho sinh viên sư phạm trong đổi mới giáo dục hiện nay Tạp chí khoa

học Giáo dục Việt Nam (số 21) tr 34-38

[3] Nguyễn Thanh Thủy (2019), Một số yêu cầu đối với phát triển năng lực dạy

học cho giáo viên trung học phổ thông đáp ứng dạy học chương trình giáo dục phổ thông mới, Tạp chí khoa học Đại học Sư phạm Hà Nội (số 1) tr 71-79

[4] Nguyễn Thanh Thủy (2019), Dạy học ngoại ngữ bằng phương pháp phản

biện, Tạp chí Khoa học Quản lý Giáo dục (số 3) tr.111-117

[5] Nguyễn Thanh Thủy (2018), Phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư

phạm thông qua dạy môn Lý luận dạy học bằng phương pháp dạy học vi mô Tạp

chí khoa học Quản lý Giáo dục (số 4) Tr 36-42

[6] Nguyễn Thanh Thủy (2017), Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình

huống vào dạy học môn Lý luận dạy học theo định hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm tại các trường đại học Tạp chí khoa học trường

Đại học Đồng Nai (số 7) tr.33- 43

[7] Nguyễn Thanh Thủy (2016), Kích thích tính tự giác học tập, nghiên cứu cho

sinh viên trong quá trình đào tạo nhà giáo tương lai, Tạp chí khoa học Đại học

Đồng Nai (số 02) tr 12 – 17

[8] Nguyễn Thanh Thủy (2016), Rèn luyện kỹ năng tự học cho sinh viên sư phạm

theo hướng tiếp cận năng lực thực hiện Kỹ yếu hội thảo khoa học “đào tạo giáo

viên trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay” tr 172 -177

[9] Nguyễn Thanh Thủy (2016), Hình thành kỹ năng tự học cho sinh viên- nhu

cầu thiết yếu trong đào tạo ngành sư phạm, Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Nai

(số 03) tr 10 – 16

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Hiện nay dạy học theo hướng phát triển năng lực là xu hướng dạy học đang được quan tâm, được khuyến khích vận dụng cho tất cả các bậc học ở nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam Dạy học theo hướng phát triển năng lực không chỉ được vận dụng đối với giáo dục phổ thông (GDPT), mà còn cả đối với giáo dục đại học Chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 là chương trình quy định dạy học (DH) theo hướng phát triển năng lực HS, thực hiện theo tinh thần của nghị quyết 29- NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương Khóa XI Chương trình GDPT mới đòi hỏi người giáo viên (GV) phải DH theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất cho HS, do đó ở cơ sở giáo dục đại học có đào tạo GV cũng phải có sự thay đổi, DH tập trung vào việc rèn luyện và phát triển năng lực dạy học (NLDH) cho SV sư phạm

1.2 Môn Lý luận dạy học là một trong những môn nghiệp vụ sư phạm trong chương trình đào tạo GV của các cơ sở giáo dục đại học Dạy học môn Lý luận dạy học nhằm trang bị cho SV sư phạm, kiến thức lý thuyết cơ bản về DH theo hướng phát triển năng lực thực hành, về tổ chức DH ở trường phổ thông, nhằm giúp SV có những hiểu biết về nội dung DH, phương pháp dạy học (PPDH), nguyên tắc và hình thức tổ chức DH ở phổ thông Dạy học môn Lý luận dạy học nhằm hình thành và luyện tập cho SV sư phạm một số NLDH nền tảng, nhằm giúp SV làm tốt nhiệm vụ DH khi trở thành GV thực sự Để đạt mục tiêu đó cần đổi mới việc tổ chức DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho

SV sư phạm ở trường đại học

1.3 Hiện nay vấn đề DH phát triển năng lực nói chung, và DH theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm nói riêng chưa được quan tâm đúng mức, và chưa

có được những giải pháp hiệu quả trong vấn đề này Vì vậy một trong những nguyên nhân đó là còn quá ít các công trình nghiên cứu về DH theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học Xuất phát từ những lý do nêu trên và đồng thời từ những yêu cầu thực tế đã nêu, tác giả luận án chọn đề tài:

“Dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh

viên sư phạm ở trường đại học” làm đề tài luận án

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn dạy học ở trường đại học, đề xuất tiến trình dạy học các chủ đề được tích hợp từ nội dung môn Lý luận dạy học

theo hướng phát triển NLDH cho sinh viên sư phạm ở trường đại học

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học môn Lý luận dạy học cho SV sư

phạm ở trường đại học

3.2 Đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung DH, PPDH

và hình thức tổ chức DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho

SV của giảng viên (GiV) và hoạt động học tập của SV sư phạm ở trường đại học

4 Giả thuyết khoa học: Việc dạy học môn Lý luận dạy học cho SV sư phạm ở

trường đại học hiện nay chưa thực sự đạt hiệu quả cao theo hướng phát triển NLDH Nếu tổ chức DH môn Lý luận dạy học theo các chủ đề được tích hợp từ nội dung sẵn có với tiến trình DH năm bước như hoạt động khởi động; hoạt động hình thành kiến thức và năng lực mới; hoạt động rèn luyện năng lực; hoạt động vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế; và hoạt động mở rộng kiến thức đã học thì sẽ phát triển được NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu: Xác định cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của DH môn

Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm; Điều tra khảo sát thực trạng DH môn Lý luận dạy học tại các trường đại học; Đề xuất tiến trình

DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học; Tổ chức thực nghiệm sư phạm tiến trình DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học theo đề xuất, và đánh giá kết quả nghiên cứu

5.2 Phạm vi nghiên cứu: Thực hiện khảo sát thực trạng tổ chức DH môn Lý luận

dạy học và đánh giá kết quả học tập môn Lý luận dạy học của SV sư phạm ở trường đại học, đồng thời khảo sát thực trạng nhận thức của GiV về quan điểm

DH theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học Quá trình khảo sát thực trạng về DH môn Lý luận dạy học được tiến hành với SV sư phạm năm 3 vào năm học 2017-2018, tại một số trường đại học phía nam như Đại học

sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Sài gòn và Đại học Đồng Nai, và tổ chức thực nghiệm sư phạm tại trường Đại học Đồng Nai

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp luận

- Tiếp cận thực tiễn là việc hiện thực hóa quá trình DH với sự tác động từng

thành tố trong thực tế DH môn Lý luận dạy học ở đại học, và đã phát hiện một

số trở ngại, cần chọn những vấn đề cần thiết để phát hiện được thông tin về bản chất thực tiễn của chúng, nhờ đó giúp người nghiên cứu minh họa cho những

lý thuyết dạy học, khái quát hóa lý thuyết dạy học ấy để tạo thành những quy

luật, nguyên lý mới được vận dụng vào thực hiện quá trình dạy học mới

-Tiếp cận phát triển là tìm ra quy luật vận động và phát triển của sự kiện liên

quan đến DH, qua những hoạt động cụ thể Khi nghiên cứu về DH theo hướng phát triển NL, tác giả tìm ra quy trình tổ chức DH môn Lý luận dạy học theo

hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học đạt hiệu quả tối ưu

-Tiếp cận năng lực: Việc đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội hiện nay của

ngành giáo dục chưa đáp ứng với yêu cầu của thị trường lao động, để thu hẹp dần khoảng cách đó cần thay đổi cách tổ chức DH ở các cấp học là vấn đề cấp thiết, cụ thể là phát triển chương trình, đổi mới PPDH và đổi mới quy trình DH

theo hướng phát triển NLDH cho SV Dạy học môn Lý luận dạy học ở trường

đại học cần xác định rõ hệ thống NLDH có thể phát triển được cho SV, cần phải

dựa yêu cầu của năng lực đầu ra của SV sư phạm, từ đó xây dựng được quy trình

dạy học theo hướng phát triển NLDH phù hợp

- Tiếp cận học tập trải nghiệm là trải qua những tình huống mới mẻ, người

học tiếp nhận kiến thức mới, phân tích, suy ngẫm, tích lũy kinh nghiệm về điều

đó Vận dụng tiếp cận trải nghiệm trong dạy học môn Lý luận dạy học cho SV

sư phạm là thực hiện tổ chức dạy học thực hành cho SV vận dụng kinh nghiệm của bản thân vào việc tiếp xúc trực tiếp với học liệu, với tình huống học tập thực tiễn, học hỏi kinh nghiệm của SV khác, từ đó đúc kết lại kinh nghiệm mới cho

bản thân

6.2 Phương pháp nghiên cứu

6.2.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phương pháp nghiên cứu lý luận là

phương pháp khai thác thông tin về khoa học giáo dục, được thực hiện bằng việc nghiên cứu tài liệu, giáo trình, luận án, bài báo từ tạp chí khoa học có liên quan đến công trình của bản thân, dựa vào đó tác giả phát triển lý luận đã có, xây dựng

lý luận mới, bao gồm lập danh mục các tài liệu liên quan đến đề tài theo từng vấn đề, các công trình trước đây có liên quan đến vấn đề nghiên cứu, tổng hợp, đánh giá tư liệu đã thu thập, khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức đi đến xác

định cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

6.2.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp: Sử dụng bảng

hỏi đối với GiV và SV để khảo sát thực trạng dạy học môn Lý luận dạy học Phỏng vấn GiV trực tiếp giảng dạy môn Lý luận dạy học, và SV đã học môn Lý luận dạy học để tìm hiểu nhận thức về vấn đề liên quan đến đề tài

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Nghiên cứu các bài tập về

lý luận dạy học của SV dưới dạng bài kiểm tra, bài tập, phiếu đánh giá mà GiV

đã sử dụng, và nghiên cứu kết quả học tập của SV

- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Thu thập ý kiến của GiV dạy học môn Lý

luận dạy học và các nhà khoa học nghiên cứu về Giáo dục học để tìm ra hướng nghiên cứu đạt hiệu quả tối ưu cho luận án

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm tiến trình tổ chức dạy học

môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH nhằm khẳng định tính khả thi, hiệu quả của tiến trình dạy học đã xây dựng

7 Luận điểm cần bảo vệ luận án

7.1 Để có thể phát triển được NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học qua DH môn Lý luận dạy học, thì nội dung DH phải được tích hợp lại thành các chủ đề

từ nội dung môn Lý luận dạy học, tổ chức DH lý thuyết gắn liền với DH thực hành trải nghiệm trong môi trường thực tại lớp học

7.2 Để tổ chức DH các chủ đề của môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH có hiệu quả cao cho SV sư phạm, thì việc vận dụng các PPDH chiếm ưu thế như PPDH thực hành trải nghiệm, PPDH bằng tình huống, PPDH theo chủ

đề, PPDH vi mô là một số trong các biện pháp hữu hiệu trong dạy học môn Lý luận dạy học cho SV sư phạm ở trường đại học

7.3 Để kiểm tra đánh giá kết quả học tập môn Lý luận dạy học của SV sư phạm,

có phù hợp với mục tiêu DH theo hướng phát triển NLDH hay không, thì việc đánh giá phải thực hiện thông qua kết quả DH lý thuyết và DH thực hành môn

Lý luận dạy học, bao gồm kết quả bài kiểm tra sau khi kết thúc các chủ đề, kết quả phiếu đánh giá năng lực thực hành thông qua tập giảng trải nghiệm tại lớp

8 Đóng góp mới của luận án

8.1 Đã hoàn thiện được một số khái niệm liên quan đến tổ chức hoạt động dạy học như khái niệm về năng lực dạy học, về phát triển NLDH, về dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học

8.2 Mô tả được bức tranh toàn cảnh về thực trạng tổ chức DH môn Lý luận dạy học hiện nay ở các trường đại học, làm cơ sở thực tiễn cho việc tổ chức DH môn

Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học 8.3 Đề xuất quy trình tổ chức DH các chủ đề môn Lý luận dạy học theo hướng

phát triển NLDH theo các bước: Bước 1, xây dựng chủ đề dạy học; bước hai, xây dựng bảng câu hỏi và bài tập vận dụng cho tiến trình dạy học; bước ba, thiết

kế tiến trình DH theo chủ đề; bước bốn, tổ chức thực hiện dạy học các chủ đề;

bước năm, phân tích quá trình thực hiện và rút kinh nghiệm

8.4 Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả học tập môn Lý luận dạy học của SV sư phạm theo hướng phát triển NLDH Thiết kế một số kế hoạch bài giảng minh họa cho dạy học các chủ đề của môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học Sản phẩm này có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho GiV giảng dạy môn Lý luận dạy học ở trường đại học

có đào tạo ngành sư phạm

9 Bố cục của luận án: Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và khuyến nghị, luận

án được chia làm 4 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học

Chương 2: Thực trạng dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học

Chương 3: Tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng

lực dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC DẠY HỌC MÔN LÝ LUẬN DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC DẠY HỌC CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

Trong chương này luận án trình bày một số vấn đề cơ bản sau: Tổng quan các công trình khoa học liên quan đến đề tài; Cơ sở lý luận của việc dạy học môn Lý

luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học

1.1 Tổng quan các công trình khoa học liên quan đến đề tài: Trên cơ sở

những công trình nghiên cứu các vấn đề về năng lực và NLDH, dạy học theo

hướng phát triển năng lực cho phép tác giả luận án rút ra một số nhận định sau:

- Một số công trình khoa học thực hiện trước đã xác định cấu trúc của năng lực, NLDH theo các hướng nghiên cứu khác nhau, mỗi công trình đều đề xuất một số biện pháp liên quan đến rèn luyện và phát triển năng lực trong từng lĩnh vực khác nhau, trong đó có một số công trình tuy rất hạn chế, nhưng cũng có đề cập đến rèn luyện và phát triển NLDH cho SV ngành sư phạm

- Một số công trình khoa học khác tập trung vào giải pháp bồi dưỡng nghiệp

vụ sư phạm cho GV phổ thông, đề xuất những quy trình DH cụ thể nhằm rèn luyện và phát triển NLDH cho GV theo một số hướng tiếp cận khác nhau

- Một số công trình khoa học khác nghiên cứu thực trạng DH ở các trường phổ thông, đề xuất biện pháp để nâng cao chất lượng DH, đề xuất những giải pháp về đổi mới phương thức thực hiện trong hoạt động dạy học Tuy nhiên chưa có công trình khoa học nào chú trọng nghiên cứu đến việc đổi mới phương thức tổ chức dạy học theo hướng phát triển NLDH, ngay khi đào tạo SV ở trường đại học theo đúng tinh thần của Nghị quyết 29 đã ban hành

- Các công trình chưa nghiên cứu về dạy học theo hướng phát triển năng lực cho SV sư phạm ở trường đại học, chưa chú trọng phát triển chương trình dạy học thực hành, chưa đổi mới hình thức tổ chức trong dạy học, cũng như nội dung chương trình đào tạo đại học chưa phù hợp với yêu cầu đổi mới và sự phát triển của XH hiện nay

Khi nghiên cứu thực hiện luận án tác giả nhận thấy rằng, có một số công trình nghiên cứu về phát triển NLDH cho SV, nhưng còn rất hạn chế và hiện tại tác giả chưa tìm thấy công trình nào đã nghiên cứu sâu về DH theo hướng phát triển NLDH, thông qua DH các môn nghiệp vụ ở trường đại học, đặc biệt về tổ chức

DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học Do đó trong quá trình thực hiện luận án, tác giả sẽ kế thừa cơ sở lý luận

từ các công trình trước để phát huy thành tựu của các công trình đó, đồng thời dựa vào các cơ sở lý luận để giải quyết mục tiêu của luận án đề ra

1.2 Cơ sở lý luận của việc dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học

1.2.1 Làm rõ nội hàm các khái niệm như khái niêm về NLDH, khái niệm phát

triển NLDH, khái niệm dạy học theo hướng phát triển NLDH; Làm rõ vai trò của việc dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm;

Cụ thể hóa việc tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực cho SV sư phạm ở trường đại học

1.2.2 Xây dựng chuẩn đầu ra môn Lý luận dạy học: Chuẩn đầu ra của môn Lý

luận dạy học là những quy định mức độ cần đạt kiến thức về dạy học, về NLDH,

về thái độ và hành vi của SV, là khả năng thực hiện những công việc quy định

thuộc lĩnh vực dạy học sau khi hoàn thành môn Lý luận dạy học

 Về mục tiêu chung: Dạy học môn Lý luận dạy học nhằm trang bị cho SV

sư phạm ở trường đại học hiểu biết về quy trình DH cho HS, giúp SV bước đầu rèn luyện năng lực thực hành nghề (NLDH), quá trình DH môn Lý luận dạy học

ở trường đại học, góp phần hình thành ở SV thái độ nghiêm túc với nghề dạy

học, có tình cảm với nghề và tự giác rèn luyện đạo đức nghề nghiệp

 Về kiến thức: Có hiểu biết cơ bản về lý luận dạy học như hiểu về các quan

điểm dạy học, các phạm trù, quy luật dạy học, các lý thuyết học tập và mô hình dạy học; Hiểu về đối tượng DH, mục tiêu DH, nhiệm vụ DH, động lực và logic của quá trình DH Hiểu và phân tích được cách thực hiện các nguyên tắc dạy

học, cách thức vận dụng các PPDH, hình thức tổ chức DH; Nhận thức rõ về vai

trò của lý luận dạy học đối với nghề làm GV, hiểu và làm tốt được nhiệm vụ của

GV trong lao động sư phạm

 Về kỹ năng: Lựa chọn nội dung DH, vận dụng các nguyên tắc, phương

pháp và hình thức phù hợp với mục tiêu vào tổ chức hoạt động DH; Lựa chọn hình thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập phù hợp với DH theo hướng phát triển NLDH; Xử lý các tình huống nảy sinh trong DH, có những năng lực cơ bản như năng lực làm việc nhóm, năng lực giao tiếp, năng lực lập kế hoạch DH,

năng lực điều khiển quá trình DH cho HS, năng lực lãnh đạo và quản lý HS

 Về thái độ: Có tình cảm với nghề sư phạm, có tinh thần học hỏi, tích cực

vận dụng tri thức và năng lực tích lũy vào rèn luyện tay nghề; Có thói quen hoạt

động lành mạnh, có tác phong sinh hoạt mẫu mực làm gương cho HS

1.2.3 Xây dựng nhóm năng lực dạy học có thể phát triển được cho sinh viên ở trường đại học, thông qua dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học: Tổ chức DH theo hướng phát triển năng lực cho đa dạng đối

tượng HS phổ thông, đòi hỏi một hiện tượng DH mới là vừa DH tích hợp vừa

DH phân hóa là điều không tránh khỏi.Vì vậy tác giả luận án đề xuất nhóm NLDH mà SV sư phạm cần rèn luyện trong quá trình đào tạo, để đáp ứng DH chương trình GDPT mới trong thời gian sau năm năm tiếp theo là thiết thực, đồng thời đề xuất một hệ thống NLDH mới, được xem như là mục tiêu cần đạt

để SV tập luyện trong học tập môn Lý luận dạy học, cụ thể sau:

 Năng lực thiết kế kế hoạch bài học: Kế hoạch bài học là minh chứng cho

việc giám sát thực hiện DH, có thể dựa vào đó để điều chỉnh quá trình thực hiện, bao gồm năng lực chuẩn bị thiết kế kế hoạch bài học, năng lực thiết kế bài học

 Năng lực điều khiển quá trình tổ chức dạy học, là năng lực tổ chức hoạt

động nhận thức, kích thích suy nghĩ tích cực cho HS, tạo hứng thú trong giờ dạy;

là năng lực thể hiện sự hiểu biết thấu đáo trong việc chọn lựa và thể hiện PPDH, chọn hình thức vận dụng chúng phù hợp với nội dung dạy học, bao gồm:

+ Năng lực thực hiện mục tiêu dạy học (NL1), là năng lực khởi động lớp

học trước mỗi buổi DH, năng lực biểu đạt mục tiêu bài học qua hoạt động khởi động, năng lực thể hiện những yêu cầu sư phạm về năng lực cần đạt cho HS; Năng lực chuẩn bị đồ dùng dạy học

+Năng lực thực hiện phương pháp dạy học (NL2), là khả năng vận dụng

thao tác vào hoạt động DH theo định hướng mục tiêu, để giải quyết các nhiệm

vụ DH bao gồm năng lực sử dụng các phương pháp và phương tiện trong dạy học, năng lực trình diễn thao tác và giải thích

+ Năng lực tổ chức các hoạt động dạy học (NL3), đòi hỏi GV phải chuẩn

bị kỹ lưỡng nội dung dạy học, PPDH, thiết bị đảm bảo cho HS hoạt động hiệu quả gồm: Năng lực tạo hứng thú học tập, năng lực tổ chức hoạt động hình thành kiến thức mới, năng lực tổ chức hoạt động nhóm cho HS

+Năng lực giao tiếp, xử lý tình huống sư phạm (NL4), giao tiếp là khả

năng biểu đạt bằng ngôn ngữ nói, kết hợp với biểu đạt phi ngôn ngữ như ánh mắt, nét mặt của GV trong quá trình tương tác DH bao gồm năng lực tạo ngữ cảnh giao tiếp, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực xử lý tính huống phát sinh trong lớp học

+ Năng lực kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS (NL5), bao gồm:

năng lực củng cố bài học, năng lực đánh giá hoạt động trí tuệ của HS, đòi hỏi

GV phải biết thiết kế và sử dụng công cụ đánh giá, phân tích và xử lý kết quả

đánh giá, biết chọn phương pháp đánh giá trong kiểm soát và điều chỉnh việc thực hiện quá trình dạy học

1.2.4 Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá kết quả học tập môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH của SV, dựa trên cơ sở chuẩn đầu ra, thực hiện các

phương thức: 1 Đánh giá lý thuyết lý luận dạy học, dựa theo thang đánh giá của Bloom để thiết kế bài kiểm tra theo các mức độ nhận thức từ nhận biết, lĩnh hội,

vận dụng, phân tích, tổng hợp và đánh giá Việc đánh giá tổ chức thực hiện cho

các lớp ĐC và TN qua các bài kiểm tra lý thuyết lý luận dạy học, nhằm đánh giá

mức độ thay đổi về nhận thức của SV được thực hiện ở 03 mức là nhận biết, lĩnh

hội, và vận dụng; 2 Đánh giá thực hành lý luận dạy học, đánh giá từng năng lực

theo tiêu chí phiếu đánh giá gồm đánh giá các năng lực thành phần trong năng lực thiết kế kế hoạch bài học, đánh giá năng lực thực hiện dạy học

1.2.5 Vận dụng một số phương pháp dạy học có ưu thế vào dạy học môn Lý luận

dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên

- Vận dụng PPDH bằng tình huống đặt SV vào hoàn cảnh phải giải quyết

được những yêu cầu đặt ra trong tình huống, tạo điều kiện cho SV có thể trao đổi

ý kiến với nhau về các vấn đề trong tình huống, SV có cơ hội trình bày những suy nghĩ của bản thân, rèn luyện trau dồi năng lực diễn đạt từ các vấn đề trong tình huống, từ đó SV có khả năng tạo ra những tri thức mới, và phát triển năng lực và phương pháp hoạt động mới cho bản thân

- Vận dụng PPDH vi mô vào DH môn Lý luận dạy học nhằm trang bị năng

lực riêng biệt cho SV sư phạm, việc vận dụng có ý tưởng về mục tiêu học tập cần đạt, có tiêu chuẩn về thành tích cần đạt, nhằm phát triển NLDH hiệu quả hơn

so với PPDH truyền thống

- Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm vừa phát huy được vai trò chủ động,

tự giác, tích cực của SV trong hoạt động nhóm, vừa rèn luyện năng lực tự giải quyết vấn đề học tập, mạnh dạn đưa ra quyết định

- Vận dụng PPDH trải nghiệm vào DH môn Lý luận dạy học cho SV cần dựa

vào kinh nghiệm của SV làm nền tảng tổ chức DH, tạo điều kiện để SV tham gia trực tiếp vào quá trình DH trải nghiệm, tạo môi trường SV vận dụng kinh nghiệm, GiV giữ vai trò định hướng và nhận phản hồi từ SV thông qua các hoạt động trải nghiệm, để đánh giá đúng mức độ phát triển NLDH của họ

- Vận dụng PPDH theo chủ đề là PPDH mới sử dụng cho hoạt động lớp học

với đặc trưng là những loại bài học tích hợp, GV giữ vai trò trung tâm điều khiển các hoạt động, chú trọng nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều

lĩnh vực, với tập trung vào SV, vào nội dung đã được tích hợp với những hoạt

động thực hành gắn liền với thực tiễn

1.2.6 Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học, những yếu tố

ảnh hưởng đến DH theo hướng phát triển năng lực được xem là cơ sở để khắc phục khi tổ chức DH môn Lý luận dạy học theo quy trình mới Từ những nghiên cứu về cơ sở lý luận và cơ sở thực tế về DH, tác giả rút ra được nhận định về yêu cầu cấp thiết của việc đổi mới cũng chính là cơ sở cho tổ chức tiến trình DH các chủ đề môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV hiệu quả hơn

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Luận án đã làm rõ khái niệm về phát triển NLDH: Phát triển NLDH là tổ

chức rèn luyện năng lực thực hiện DH theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn và hiệu quả hơn, là tạo lập sự thích ứng giữa năng lực sư phạm của GV với những yêu cầu cao về trình độ tri thức và NLDH mà XH đặt ra Luận án đã xác lập được

hệ thống cấu trúc NLDH cần phát triển cho SV sư phạm bao gồm:

1 Năng lực chuẩn bị kế hoạch bài học gồm năng lực chuẩn bị trang thiết bị

dạy học, năng lực viết kế hoạch bài học, xác định mục tiêu dạy học

2 Năng lực thực hiện dạy học cụ thể là năng lực tổ chức các hoạt động trên

lớp, nhằm chuyển hóa kiến thức thành sự hiểu biết của HS, sử dụng PPDH, sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp, xử lý tình huống sư phạm; Năng lực đánh giá kết

quả học tập trong quá trình DH Để phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học cần có mục tiêu DH theo hướng phát triển sát thực tế, có nội dung phát triển cụ thể, quy trình thực hiện hợp lý, và phải xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả phát triển NLDH trong DH môn Lý luận dạy học, luận án cũng đã xác lập những yếu tố cần thiết đó để thực thực hiện tiến trình dạy học nêu trên

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN LÝ LUẬN DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC DẠY HỌC CHO SINH

VIÊN SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

Để có cơ sở thực tiễn cho quá trình tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV, tác giả luận án tiến hành khảo sát thực tế Chương này được trình bày 2 phần: Khái quát về khảo sát thực tế; Kết quả khảo sát thực tế

2.1 Khái quát khảo sát thực tế

 Mục đích khảo sát: Đánh giá thực trạng DH môn Lý luận dạy học tại trường

đại học, làm cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất quy trình tổ chức DH môn Lý luận

dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học

 Đối tượng và địa bàn khảo sát: Khảo sát 70 cán bộ và GiV tham gia quản lý

chuyên môn giảng dạy môn Lý luận dạy học Khảo sát 400 SV năm 3 thuộc các khoa sư phạm ở 03 trường đại học có đào tạo ngành sư phạm, làm địa bàn nghiên cứu đại diện cho các trường đại học phía nam gồm Đại học sư phạm thành phố

Hồ Chí Minh, Đại học Sài gòn và Đại học Đồng Nai

 Phương pháp khảo sát: Sử dụng PP khảo sát bằng phiếu hỏi, PP phỏng vấn,

PP quan sát và PP nghiên cứu sản phẩm hoạt động giáo dục

 Nội dung khảo sát

- Thực trạng nhận thức của GiV về dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học

- Thực trạng tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho sinh viên sư phạm ở trường đại học

- Thực trạng NLDH của SV sư phạm ở trường đại học sau khi học môn Lý luận dạy học

- Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực sư phạm ở trường đại học

theo hướng phát triển NLDH, và chưa vận dụng DH theo hướng phát triển năng lực vào các môn học trong chương trình đào tạo ở trường đại học

2.2.2 Thực trạng tổ chức dạy học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển năng lực dạy học cho sinh viên ở trường đại học

Qua khảo sát cho kết quả là GiV chưa xác định mục tiêu DH môn Lý luận

dạy học đúng và đầy đủ, theo hướng phát triển NLDH; GiV chưa hiểu đầy đủ ý nghĩa của tính hiệu quả của các PPDH chiếm ưu thế hiện nay, và chưa biết cách vận dụng PPDH vào công tác giảng dạy để đạt hiệu quả cao; GiV chưa quan tâm đến chọn hình thức tổ chức DH hiệu quả hiện nay, chưa quan tâm đến việc thay

đổi thói quen sử dụng PPDH hiện đại trong dạy học; GiV đánh giá kết quả học

tập môn Lý luận dạy học của SV chỉ đạt được mục tiêu về kiến thức, nhưng năng lực thực hành vận dụng kiến thức vào tình huống mới và nhiệm vụ mới còn rất hạn chế, chính điều này sẽ làm ảnh hưởng đến tổ chức DH theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học

2.2.3 Thực trạng năng lực dạy học của SV sau khi học môn Lý luận dạy học

Kết quả khảo sát cho thấy SV sư phạm có khả năng tổ chức DH sau khi học môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH, nhưng SV chưa có năng lực xác định được mục tiêu đánh giá kết quả học tập của HS nhất là mục tiêu đánh giá kết quả học tập theo hướng phát triển năng lực người học, đây là một trong

số điểm yếu về năng lực của SV, có nhiều ảnh hưởng đến hiệu quả DH môn Lý luận dạy học theo hướng phát triển NLDH cho SV sư phạm ở trường đại học

2.2.4 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức dạy học môn Lý luận dạy

học theo hướng phát triển năng lực ở đại học

- Các yếu tố khách quan: qua kết quả khảo sát cho thấy do phân phối chương

trình, nên GiV chỉ lên lớp DH lý thuyết, nội dung môn học chưa phù hợp với DH theo hướng phát triển NLDH Phương thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của

SV chưa thống nhất, GiV chưa hướng tới việc hướng dẫn SV vận dụng lý thuyết vào giải quyết tình huống cụ thể

- Các yếu tố chủ quan: Kết quả khảo sát cho thấy năng lực tiếp cận các PPDH

hiện đại của GiV còn rất hạn chế, một bộ phận lớn GiV chưa xác định tiêu chí rõ ràng cho việc đánh giá kết quả học tập của SV, chưa tổ chức DH thực hành vận dụng kiến thức cho SV; GiV chưa quan tâm đến việc thường xuyên vận dụng quan điểm DH theo hướng phát triển NLDH trong giảng dạy; GiV chưa sẵn sàng với sự thay đổi bản thân trong việc bồi dưỡng nghiệp vụ và triển khai thực hiện chiến lược dạy học theo xu hướng mới

 Nhận định chung về khảo sát thực tế

1 Những mặt đạt được: GiV giảng dạy môn Lý luận dạy học đều nhận thức

khá rõ ràng và đầy đủ, về đặc trưng của DH theo hướng phát triển năng lực chính

là quá trình tạo ra môi trường trải nghiệm cho SV, phát triển năng lực nhận thức

về lý thuyết DH, đồng thời tạo điều kiện phát triển năng lực vận dụng và thực

hành DH của SV; Xác định những yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến phát triển