sáng kiến vận dụng lí thuyết kiến tạo vào dạy học chủ đề sử thi anh hùng

- Cách thức truyền thụ kiến thức còn nặng về nghe – giảng, có phát huy đọcsáng tạo, nhưng nhìn chung không tạo cho HS không gian trải nghiệm – điều rất cầnthiết khi học chủ đề sử thi.- T

THUYẾT MINH MÔ TẢ GIẢI PHÁP

VÀ KẾT QUẢ THỰC HIỆN SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Vận dụng lí thuyết kiến tạo vào dạy học chủ đề Sử thi anh hùng”.

2 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 9,10/2020

3 Các thông tin cần bảo mật: không

4 Mô tả các giải pháp cũ thường làm

Sử thi là khái niệm được tiếp nhận từ các nền học thuật chịu ảnh hưởng quanniệm văn và mĩ học thuộc truyền thống châu Âu Đây là những bài ca ca ngợi các anhhùng, bài ca lịch sử gắn liền với sự kiện lịch sử dân tộc trong một thời kì nhất định.Tác phẩm sử thi khắc họa chiều dài từ quá khứ đau thương để bước vào thời đại vănminh Chính vì vậy, nó có những giá trị tích hợp, liên kết với các nền văn minh trênthế giới, phản ánh chân thực đặc trưng của một cộng đồng, dân tộc trong mối quan hệbiện chứng với thế giới

Tuy nhiên, tôi nhận thấy hiện nay việc giảng dạy và tiếp nhận sử thi trong Nhàtrường vẫn còn nhiều vấn đề bất cập

Thứ nhất, thực trạng việc tiếp nhận tác phẩm sử thi của học sinh THPT.

Học sinh không ý thức được ý nghĩa của môn học nói chung và ý nghĩa tíchhợp của từng bài học nói riêng Hầu hết HS coi Văn chỉ là môn học lí thuyết mà hoàntoàn không để tâm tới tính ứng dụng của môn học Vì vậy, trong giờ học xảy ra tìnhtrạng thụ động, với sức ì lớn trong tư duy Việc học không có động lực, say mê sẽ dẫnđến kết quả thu được chỉ là kiến thức máy móc, học vẹt, thuộc lòng và “học đâu quênđấy”

Ngoài ra, việc giáo viên ngại đổi mới, trung thành với giáo án và chưa tìm hiểunhiều về những yếu tố liên môn cũng khiến môn Văn trở nên khó tiếp nhận Cụ thể,khi tôi kiểm tra HS lớp 11, 12 về những câu hỏi về tác phẩm sử thi anh hùng ở lớp

10, cùng câu hỏi liên môn kiến thức văn hóa, kết quả thu được như sau:

BẢNG KHẢO SÁT ĐIỂM KIỂM TRA KIẾN THỨC VỀ SỬ THI

Kết quả cho thấy đến lớp 12, dù kiến thức thi có định nghĩa sử thi, nhưng hơn90% HS không nhớ được kiến thức lớp 10 về nguồn gốc của sử thi, càng không trảlời được những câu hỏi về cái cốt lõi lịch sử, văn hóa của thể loại Đó là sự thiếu sót

to lớn khi học Sử thi dân gian

Thứ hai, thực trạng việc dạy tác phẩm sử thi của giáo viên.

Sử thi anh hùng là những tác phẩm hay nhưng khó, đòi hỏi người giáo viên cần

có kiến thức sâu và rộng, lựa chọn được phương pháp tiếp cận tối ưu Thực tiễn dạy

văn và học văn đặt ra yêu cầu mới, là xác lập hệ thống tri thức văn học dân tộc trong

thời đai hội nhập, tại đó các giá trị văn chương của dân tộc phải nằm trong dòng chảy văn chương nhân loại Nhưng một thực trạng đáng nói tới ở đây đó là quy trình

dạy học hầu như không thay đổi Các trở ngại chính đến từ các nguyên nhân sau:

- Giáo viên (GV) dạy sử thi trong không gian kín, tự bó hẹp tác phẩm, khônggắn với nền văn hóa dân gian và văn hóa thế giới

- GV chỉ tập trung khai thác kết cấu, ngôn ngữ về mặt văn chương, coi nhẹ giátrị văn hóa và tính chất đa hệ thống của một tác phẩm văn học

- GV dạy học thi pháp sử thi dựa trên những văn bản tách biệt, không có tính

khái quát, không liên hệ - kết nối đươc văn bản sử thi của nước ta với thế giới

- Cách thức truyền thụ kiến thức còn nặng về nghe – giảng, có phát huy đọcsáng tạo, nhưng nhìn chung không tạo cho HS không gian trải nghiệm – điều rất cầnthiết khi học chủ đề sử thi.

- Thị hiếu thẩm mĩ của HS không nằm trong tác phẩm sử thi cách xa thời đại Hơn nữa, bất cứ chương trình giáo dục Ngữ văn của quốc gia nào cũng phảiquan tâm tới sự giao thoa của văn học nước nhà với thế giới Đây cũng là định hướngcủa một thế giới mở, phát triển vượt biên giới Sử thi anh hùng là phần kiến thứcđược chú trọng tới sự liên hệ với văn học nước ngoài nhất, vì sử thi là hiện tượng liênlịch sử và đa văn hóa Tuy nhiên, thực tế việc dạy và học Ngữ văn hiện nay ở nước talại xem nhẹ văn học nước ngoài:

- Trong chủ đề sử thi anh hùng có 03 văn bản, trong đó có 02 văn bản Sử thi Ấn

Độ và Hi Lạp, nhưng HS chỉ tập trung vào văn bản Sử thi Việt Nam

- Khoảng cách lớn về không gian, thời gian, lịch sử, văn hóa và tâm lí đã tạo nên

lực cản cho HS Tâm lí chỉ học để thi cũng ảnh hưởng tới thái độ học của HS

- Tư tưởng của HS là học văn học nước ngoài để biết chứ không phục vụ cho thi

cử nên thầy cô cũng coi nhẹ vấn đề soạn và giảng

- Theo kế hoạch dạy học Ngữ văn của các trường, các tác phẩm văn học nước

ngoài rất ít thời gian, chỉ đủ cho tóm tắt và tìm hiểu sơ lược về tác phẩm

- Một khó khăn nữa là chúng ta dạy và học tác phẩm trong điều kiện tài liệu sách

vở tham khảo còn khan hiếm

Vấn đề mà nhiều người bỏ qua trong dạy và học, là GV và HS đều xem tácphẩm văn học nước ngoài là cái bên lề, cái dư thừa, học để biết chứ không phải đểcảm thụ Học sử thi Việt Nam và nước ngoài, nhưng chỉ chú trọng vào văn bản ViệtNam khiến HS thiếu hụt hẳn kiến thức về thể loại và thu hẹp phạm vi kiến thức cầnđạt của chương trình giáo dục THPT

Thứ ba, về thực tế kiểm tra đánh giá kết quả học tập tác phẩm sử thi của HS

Trong bước kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS hiện nay, hầu như mớichỉ đánh giá được về mặt kiến thức, dạng đề truyền thống, khô cứng, kiểm tra kiếnthức được học nhiều hơn là kĩ năng được rèn luyện Tôi nhận thấy một số vấn đề sautrong việc kiểm tra đánh giá phần kiến thức Sử thi anh hùng:

- Nội dung đề kiểm tra chủ yếu yêu cầu văn bản tự sự, không đề cập tới thipháp, càng không đề cập tới văn hóa hay lịch sử.

- Các tác phẩm văn học nước ngoài bị bỏ quên, không được đưa vào kiểm tra

- HS kiểm tra với hình thức viết là chủ yếu, không có các hình thức kiểm tra đa

dạng GV không đặt năng lực và kĩ năng sống thành mục đích cần đạt của HS

- Sau khi kiểm tra, HS thường quên luôn kiến thức đã được học, dù lớp 12 các

em còn đề cập tới Sử thi và đặc trưng của sử thi trong văn học hiện đại

Qua những thực trạng trên, có thể thấy chủ đề sử thi anh hùng vẫn chưa thực

sự được khai thác hiệu quả trong quá trình dạy và học Sử thi anh hùng là chủ đềmang tính chất đa hệ thống hàm chứa một nội dung đa văn hóa gắn liền với văn hóadân tộc, văn hóa thời đại và văn hóa mà bản thân HS thu nhận được trong trải nghiệmthực tiễn Việc tháo gỡ các vấn đề của tác phẩm cần kết hợp cách thức giải kiến tạo,

để giải quyết các vấn đề của tác phẩm

5 Sự cần thiết phải áp dụng giải pháp sáng kiến

Đổi mới PPDH là một giải pháp cơ bản để nâng cao chất lượng nền giáo dục nước ta trong giai đoạn hiện nay Cốt lõi của đổi mới PPDH là hướng tới hoạt động học tập tự chủ của học sinh (HS), giúp các em phát huy tích cực tính tích cực, sáng

tạo, rèn luyện khả năng tự học HS là đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể của hoạt động học, đây là điều kiện tiên quyết của một nền giáo dục hiện đại.

Dạy học với lí thuyết kiến tạo (LTKT) là PPDH theo hướng giáo dục tích cực

đã được giới thiệu trong tài liệu Hướng dẫn thực hiện chương trình Sách giáo khoa

lớp 12 môn Ngữ văn Nhìn chung, đây là PPDH đã phát triển ở nước ngoài, với tính

ứng dụng cao và tác động mạnh mẽ tới học sinh Theo LTKT, người học tiếp thu trithức bằng cách đặt mình vào môi trường học tập tích cực, phát hiện vấn đề theo lốiđồng hóa hay điều ứng những kiến thức và kinh nghiệm đã có cho tương thích vớitình huống mới, xây dựng hiểu biết Mục đích của LTKT không chỉ là truyền thụ, màchủ yếu là biến đổi nhận thức, kiến tạo kiến thức, thông qua đó HS phát triển trí tuệ

và nhân cách

Ở nước ta, dạy học theo LTKT mới chỉ bước đầu được nghiên cứu và ứngdụng với các môn Tự nhiên, tiềm năng của PPDH này với môn Ngữ văn còn rất rộnglớn và đầy triển vọng

Trong bài Tiếp tục thực thi tư tưởng đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn,

GS Phan Trọng Luận cho rằng: “Lí thuyết đổi mới hiện đại hóa dạy học Ngữ văn

hiện nay khá phong phú Có lí thuyết đáp ứng, có lí thuyết kiến tạo trong đọc văn, lí thuyết về hành vi sáng tạo, thậm chí có lí thuyết về hành vi chính trị và bảo vệ dân chủ - Defense of democracy”… Chia sẻ quan điểm trên, GS Trần Đình Sử khẳng

định: “Bài học tác phẩm văn học không phải là bài để giáo viên giảng và bình, mà để

cho học sinh đọc”, và “Dạy học đọc có nghĩa là dạy HS kiến tạo nội dung ý nghĩa bài văn.” Đây là điều tất yếu không những thích ứng với xu thế thời đại mà còn phù hợp

với đặc trưng môn học

Từ những lí do trên, tôi đã hiện thực hóa lí thuyết kiến tạo (LTKT) vào dạy học

Ngữ văn lớp 10 – phần Văn học dân gian qua Sáng kiến kinh nghiệm: Vận dụng lí

thuyết kiến tạo vào dạy học Chủ đề Sử thi Anh hùng

6 Mục đích của giải pháp sáng kiến

Chủ đề Sử thi anh hùng giới thiệu đến HS một thể loại văn học dân gian độc

đáo Mỗi loại hình văn học dân gian lại có cách tiếp cận riêng không giống nhau Vìvậy, giáo viên khi giảng ở loại hình này cần chú ý đặc biệt tới PPDH phù hợp để HS

có thể hiểu được văn bản Những sai lầm thường gặp khi đọc hiểu sử thi là áp dụngcách đọc hiểu thể loại khác với sử thi; hay giải thích vấn đề của sử thi theo tư duythần thoại, truyền thuyết Để đọc hiểu sử thi, cần bắt nguồn từ tư duy suy luận đặc thùcủa sử thi: Tư duy lưỡng hợp và biểu tượng văn hóa

Vận dụng LTKT vào chủ đề sử thi anh hùng, tôi khai thác bài bài học dưới cáchtiếp cận đặc thù, đồng thời hướng dẫn cho HS cách tiếp cận đó Mục đích của chủ đềdạy học gồm các ý chính sau:

- HS nắm được các kiến thức về thể loại, tiếp cận sử thi từ đặc trưng loại hình,

tìm hiểu thi pháp sử thi và những đặc trưng của sử thi trong văn học

- HS hiểu rõ cách thức học liên môn, tích hợp kiến thức các môn học Lịch sử,

Địa lí, Giáo dục công dân… Đồng thời tìm hiểu các kiến thức đời sống: Hội họa, âmnhạc, thẩm mĩ, ẩm thực…

- HS nắm bắt được cách kết hợp lí thuyết với tạo nên một sản phẩm thực tiễn, có

ý nghĩa ứng dụng trong đời sống

- Luyện tập cho Hs những phát biểu đa dạng, giúp các em trưởng thành hơn và

có khả năng đối mặt với những tình huống trong cuộc sống

Bằng cách vận dụng LTKT vào học chủ đề Sử thi anh hùng, HS sẽ được đọc,viết, nói và nghe để phát triển năng lực của chính mình GV sẽ không còn nắm vai trò

“độc quyền chân lí”, mà người HS sẽ trở thành người lao động sáng tạo chính tronggiờ Văn nói riêng và việc học nói chung

7 Nội dung:

7.1 Thuyết minh giải pháp mới hoặc cải tiến

GIẢI PHÁP TRUNG TÂM

1 Nội dung giải pháp vận dụng lí thuyết kiến tạo vào dạy chủ đề Sử thi anh hùng:

Lí thuyết kiến tạo (LTKT) còn được gọi là lí thuyết của nhận thức Kiến thứcchỉ có thể và luôn là kết quả của hoạt động kiến tạo nên nó không thể thâm nhậpđược vào người thụ động trong học tập Lí thuyết chỉ được hình thành khi người họctích cực, chủ động lấy việc học của mình

Dạy học dự án là một sản phẩm tổng hòa hoàn hảo của LTKT, phát huy mọimặt tích cực của tư duy và định hướng cho HS những giá trị cơ bản để nắm bắt nộidung của bài học một cách hoàn chỉnh Các sản phẩm kiến thức, thái độ, thực tiễn củadạy học dự án sẽ rèn luyện cho HS những kĩ năng và phẩm chất tối ưu nhất Vì vậy,tôi đề cao mô hình dạy học dự án trong việc dạy học theo LTKT Đây cũng là môhình dạy học tôi lựa chọn để thực nghiệm với nhóm bài Sử thi anh hùng của chươngtrình Ngữ văn 10

Trong dạy học dự án sử thi anh hùng, GV có nhiệm vụ lập kế hoạch dự án vàtìm hiểu khả năng của Hs khi chia nhóm, đồng thời lên kế hoạch cho những tìnhhuống có vấn đề sẽ đặt ra để kích thích quá trình tìm hiểu của HS Còn nhiệm vụ củahọc sinh dưới sự hướng dẫn của GV sẽ xem lại kiến thức cũ về văn học dân gian, tìmhiểu các kiến thức về bài học qua tư liệu tham khảo đã cho, làm bài kiểm tra về mức

độ hiểu biết trước bài học, làm phiếu khảo sát và lựa chọn nhiệm vụ phù hợp, theodõi dự án và phân công nhiệm vụ cụ thể, xem bảng phân vai, tiến hành hoạt độngtheo yêu cầu

2 Cách thức vận dụng lí thuyết kiến tạo vào dạy chủ đề Sử thi anh hùng:

a, Khai thác kiến thức và kĩ năng đã có của học sinh

Sử thi là thể loại văn học dân gian có khoảng cách lịch sử tương đối lớn với HS

ở lớp 10, các em chưa được làm quen qua chương trình lớp dưới Tôi đặt đối tượngchủ yếu là HS lớp 10 nên mục đích khai thác kĩ năng sẽ được chú trọng hơn khai thác

về kiến thức

Cách khai thác kiến thức đã có của HS về bài học:

- Tìm hiểu khả năng về lịch sử và các thể loại văn học dân gian của HS – là kiến

thức cơ sở cho bài học chủ đề sử thi (Phụ lục 1.1– Bài kiểm tra số)

- Sử dụng phiếu học tập (worksheet) kiểm tra về kiến thức lịch sử HS – kiến

thức liên môn: Kiến thức về lịch sử Việt Nam thời bộ tộc, bộ lạc; Kiểm tra mở rộng

về hiểu biết với các quốc gia khác (Phụ lục 1.2– Phiếu học tập số 2)

Cách khai thác kĩ năng đã có của HS về bài học:

- Lập phiếu khảo sát cho các đối tượng HS: Về tuổi tác, lớp học, sở thích, sở

trường; chú trọng vào những việc HS thích làm gì? Muốn làm gì? Có khả năng làmgì? Từ đó phân chia nhiệm vụ theo nhóm chuyên gia cho phù hợp

- Khảo sát kĩ năng của HS thông qua hoạt động trên lớp, các nhóm nhiệm vụ

được đưa ra bao gồm: Khả năng sử dụng CNTT; Thuyết trình; Thu thập tài liệu; Viếtbáo; Nghệ thuật (Hội họa, Âm nhạc, Thiết kế thời trang); Khéo tay (Nấu ăn; Làm đồ

handmade) HS phải tick vào một kĩ năng bắt buộc và dựa vào khảo sát để phân

nhiệm vụ tiệm cận với khả năng của HS

Tùy tình hình thực tế, GV cân nhắc lựa chọn và sử dụng hình thức phù hợp

b, Tạo lập môi trường thuận lợi cho HS.

Tổ chức dạy học theo quan điểm kiến tạo là phải tạo lập môi trường học tập cởi

mở, hợp tác để các em diễn đạt, đề xuất những giải pháp nhằm giải quyết các tìnhhuống học tập Môi trường thuận lợi có thể hiểu là cơ sở vật chất và không khí họctập cho HS

 Cơ sở vật chất

Trường THPT Lạng Giang số 1 nơi tôi thử nghiệm cho ý tưởng dạy học có cơ

sở vật chất tương đối thuận lợi, phục vụ cho hoạt động của HS theo đặc trưng của tiếthọc:

- Máy tính, máy chiếu

- TV và các thiết bị truyền hình

- Không gian trưng bày rộng rãi – Phòng bộ môn Ngữ văn

 Không khí học tập cho học sinh

- Xây dựng không khí học tập phù hợp:

Muốn thúc đẩy quá trình nhận thức xảy ra, GV phải đặt HS vào những tình

huống có vấn đề và chuyển tri thức dạy học về vùng phát triển gần nhất

Cách thứ nhất: Để khuyến khích tư duy của HS, GV cần xây dựng hệ thốngcâu hỏi theo các mức độ của nhận thức (thể hiện trong phần 3 – Thực nghiệm)

Cách thứ hai: Sử dụng các câu hỏi tăng tính gợi mở trong thời gian HS thuyếttrình về sản phẩm tư duy của mình

Ví dụ: + Theo em, nhân vật người anh hùng Đăm Săn là kiểu anh hùng hànhđộng hay anh hùng lí trí?

+ Văn hóa Ấn Độ ca ngợi những phẩm chất nào của người anh hùng? + Sự thông minh của Pê-nê-lôp cho em thấy những đặc điểm nào củangười dân Hi Lạp? Tại sao Uy-lít-xơ không chọn cách trực tiếp đến tiêu diệt tên cầuhôn như các người anh hùng sử thi khác? Hi Lạp cổ đang truyền tải tiêu chuẩn gì quangười anh hùng của họ?

Các mẫu câu hỏi gợi vấn đề được sử dụng là các mẫu câu: Vì sao? Đúng haysai? … Để khai thác độ mở trong tư duy của HS Đặc biệt chú ý tới đặt câu hỏi cho

HS khi đánh giá, phản biện nhóm khác

- Phát huy khả năng liên tưởng, tưởng tượng của HS:

Liên tưởng, tượng tượng bắt nguồn từ những chi tiết và tình huống nghệ thuật

cụ thể Ví dụ: Liên tưởng mình là Hơ Nhị khi theo dõi trận chiến của Đăm Săn; tưởngtượng mình là dân làng của Mtao Mxây để hiểu tại sao dân làng lại đi theo Đăm Săn

(trong văn bản Chiến thắng Mtao Mxây); liên tưởng mình là người vú nuôi, hay Tê lê mác khi chứng kiến cuộc đoàn tụ của hai vợ chồng anh hùng Uy-lít-xơ (trong văn

bản Uy-lít-xơ trở về)… Việc liên tưởng sẽ giúp các em có hứng thú với tạo lập văn

bản tự sự

Tuy nhiên, GV cần định hướng cho HS không liên tưởng tùy tiện, phi văn bản

và đưa ra nhận định không đúng Liên tưởng cần hướng đến mục tiêu là tri thức khoahọc, đáp ứng nhu cầu xã hội

- Rèn luyện khả năng tự học cho HS:

Trong phạm vi chủ để bài học Sử thi anh hùng, tôi rèn khả năng tự học cho HSbằng những cách sau:

+ Cung cấp tài liệu cho HS về thể loại, tác phẩm và định hướng HS sử dụng tàiliệu đó cho hợp lí Ngoài ra, dẫn những đường link tài liệu online cho HS tham khảo

GV yêu cầu HS đọc SGK và cung cấp tài liệu kiến thức nền cho HS thông qua nhómonline (Nhóm Facebook)

+ Khuyến khích HS đọc tác phẩm sử thi, xem phim sử thi và nghiên cứu vềnhững vấn đề HS thích Đặt câu hỏi: Em có hứng thú với điều gì trong những bộphim hay tác phẩm em đã xem?

+ Khuyến khích HS phản biện: Bằng cách bốc thăm nhóm phản biện, ngườiphản biện và nhận xét sản phẩm của nhóm khác, làm HS đầu tư vào cả những nhiệm

vụ không phải của nhóm hay cá nhân mình

+ Yêu cầu HS làm sản phẩm và suy nghĩ về việc quảng bá sản phẩm của chínhmình Kích thích mong muốn thể hiện và thử thách HS trong việc biến kiến thứcthành sản phẩm, biến kiến thức thành thực tiễn

+ Đánh giá khách quan và trung thực về khả năng của HS qua quá trình tự học,không chỉ thông qua bài kiểm tra

- Sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học:

Trong dạy học, không thể tồn tại một PPDH hoàn chỉnh phù hợp với mọi đốitượng HS và tất cả môn học Vì vậy, phải tiếp cận quá trình dạy học bằng nhiều cáchkhác nhau

c, Dạy học Sử thi theo đặc trưng thể loại

Ý thức về thể loại giúp GV định hướng đúng mục tiêu tìm hiểu tác phẩm, vàtiếp cận sử thi theo góc nhìn thể loại có những ưu điểm rõ rệt Sử thi có thể chia làm

hai loại: Sử thi thần thoại và Sử thi anh hùng Tôi tập trung vào mục đích chính của bài học là Sử thi anh hùng.

Sử thi anh hùng “kể về chiến công và sự nghiệp của người anh hùng đối với

toàn thể cộng đồng” (trích trong Sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập 1, tr.22)

Do vậy, học sử thi anh hùng cần tuân thủ đúng những dữ liệu của thể loại:

- Sử thi anh hùng gắn với thời đại – chế độ dân chủ quân sự khi mà chế độ thị

tộc tan rã, trước khi nhà nước xuất hiện “Chiến tranh diễn ra như cơm bữa”

(Ăng-ghen) HS phải hiểu được trong ba sử thi đều nói về chiến tranh, như một sản phẩmđồng nhất của thời đại: Cộng đồng sống cuộc đời không bằng lặng, nhưng lại là thời

kì đầy dấu ấn danh dự, khi người thủ lĩnh chính là đại diện cho một cộng đồng

- HS cần hiểu được những biểu hiện của thi pháp sử thi trong tác phẩm: Nội

dung và cách xây dựng nhân vật; ngôn ngữ, bút pháp nghệ thuật, hình ảnh và ngữđiệu…

- HS hiểu được thể loại văn học trong mối quan hệ tương quan với các thể loại

khác, có ý thức sử thi cần được đăt trong sự hình thành, bản thân sử thi ở dạng cổđiển làm thành một thời đại trong lịch sử văn hóa

d, Dạy học theo hướng tích hợp

Chính vì đặc trưng thể loại của sử thi, nên việc học không thể tách rời khỏi quanđiểm tích hợp Tính tích hợp trong dạy học Ngữ văn là sự phối hợp các tri thức gầngũi, có quan hệ mật thiết với nhau để hỗ trợ, tác động vào nhau, tạo nên kiến thức họctập nhanh chóng

Với bài sử thi, GV có thể hướng dẫn HS tiếp thu bài theo hai hướng tích hợp:

- Tích hợp ngang (tích hợp liên môn): Môn Lịch sử, Địa lí, GDCD, Ngoại ngữ

+ Kiến thức làm văn: Cách làm văn tự sự, làm bài văn nghị luận, cách viết bàibáo, văn bản quảng cáo, bài bình luận, poster giới thiệu.

Để tìm hiểu các văn bản sử thi trong sách giáo khoa, cần kết hợp các PPDH vàcác cách thức đa dạng khác nhau để giờ học đạt được hiệu quả cao Về cơ bản, LTKTchi phối mô hình dạy học và khiến giờ học Văn trở nên sống động, sử thi được táihiện trong chính môi trường sinh ra nó

3 Thực nghiệm chủ đề: Sử thi anh hùng.

Bước 1: Xây dựng nội dung chủ đề bài học:

- Hình thức dạy học theo chủ đề: Dạy học dự án

- Tiêu đề bài dạy: Chủ đề Sử thi Anh hùng

- Tiêu đề dự án: Bảo tàng Sử thi Anh hùng

Bước 2: Xác định mục tiêu bài học:

Về kiến thức

- Vẻ đẹp của người anh hùng sử thi: trọng danh dự, gắn bó với hạnh phúc giađình và thiết tha với cuộc sống bình yên, phồn thịnh của cộng đồng được thể hiện quacảnh chiến đấu và chiến thắng kẻ thù – trong ba đoạn trích sử thi

- Đặc điểm nghệ thuật tiêu biểu của thể loại sử thi anh hùng (lưu ý phân biệtvới sử thi thần thoại) : xây dựng thành công nhân vật anh hùng sử thi ; ngôn ngữtrang trọng, giàu hình ảnh, nhịp điệu ; phép so sánh, phóng đại

- Tích hợp kiến thức: Lịch sử; Địa lí; Giáo dục công dân

- Năng lực : NL thuyết trình, NL hoạt động nhóm, NL ngôn ngữ, NL giải

quyết vấn đề ; NL cảm thụ văn chương ; NL ứng dụng Công nghệ thông tin…

Các năng lực khác: năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lựchợp tác, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, ứng xử trong cuộc sống,năng lực tự học, tự nghiên cứu.

Bước 3: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu của mỗi loại câu hỏi/bài tập cốt lõi có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học.

Bảng mô tả mức độ yêu cầu về các nội dung cần đạt của chủ đề:

Mức độ nhận

biết

Mức độ thông hiểu Mức độ vận dụng

Và vận dụng cao

Nêu được khái niệm

của sử thi anh hùng

Chỉ ra những căn cứ để xác địnhtác phẩm là sử thi anh hùng

Qua đó chúng ta hiểu gì vềquá khứ của các dân tộc,cộng đồng?

Nêu được đặc điểm

của sử thi anh hùng

Tại sao kể sử thi lại gọi là kểKhan?

Tác phẩm giúp em hiểuthêm điều gì về tư tưởngcủa nhân dân cổ đại?

Hoàn cảnh ra đời đó có tácđộng như thế nào đến mỗinhân vật lí tưởng trong tácphẩm?

Tác phẩm được viết

theo ngôn ngữ nào,

hình thức nào?

Cắt nghĩa một số từ ngữ, hìnhảnh… trong văn bản

Nhận xét về tác dụng củangôn ngữ, hình thức kể vớivăn bản dân gian

- Qua hình tượng đó giúp tác giảdân gian thể hiện cái nhìn vềcuộc sống và con người như thếnào?

Sức hấp dẫn của hìnhtượng nghệ thuật đó là gì?

Tư tưởng và thái độ

của dân gian được

thể hiện trong đoạn

trích ra sao?

Lí giải tư tưởng của dân giantrong các đoạn trích đó

Em có nhận xét gì về tưtưởng của tác giả được thểhiện trong đoạn trích?

Sử thi lưu truyền

bằng hình thức nào?

Những dấu ấn của sử thi có ảnhhưởng như thế nào đến xã hộingày nay?

Làm thế nào để sử thi gầngũi hơn với đời sống hiệnđại?

Bước 4: Biên soạn các câu hỏi/ bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả

Với văn bản Chiến thắng Mtao Mxây, có thể sử dụng các câu hỏi sau:

Mức độ nhận biết Mức độ thông hiểu Mức độ vận dụng

và vận dụng cao

Nêu những nét chính

về Sử thi Đăm Săn

của dân tộc Ê- đê

Hiểu các vấn đề đặcđiểm của sử thi trongtác phẩm

Phân biệt sử thi với thể loạivăn học dân gian khác của ViệtNam

Cuộc giao chiến

được miêu tả qua

những chặng nào?

Tác giả sử dụng nhữngbiện pháp gì để khắchọa cuộc chiến đó?

Qua cuộc chiến em nhận thấyđiều gì ở nhân vật Đăm Săn vànhân vật Mtao Mxây?

Sự đối lập giữa Đăm

Săn và Mtao Mxây

được thể hiện như thế

- Chiến thắng đó cho thấy điều

gì trong cách nhìn của nhândân?

Kết thúc cuộc chiến

là hành động gì của

Đăm Săn?

Hành động cuối cùngchứng tỏ ý nghĩa cuộcchiến này là gì?

Tại sao nói cuộc chiến đấu củaĐăm Săn với khẳng định giànhlại hạnh phúc gia đình nhưng lại

có ý nghĩa cộng đồng?

Số lần đối thoại giữa

Đăm Săn và nô lệ?

Đặc điểm của cuộc đốithoại giữa Đăm Săn vàdân làng Mtao Mxây?

- Các cuộc đối thoại có ý nghĩa

Mục địch của sử thi được thểhiện qua chi tiết đó ra sao?

Cảnh ăn mừng chiến

thắng được thể hiện

như thế nào?

Chỉ ra các biện phápđược sử dụng để miêu

tả chiến thắng?

Tại sao kết thúc chiến tranh làcảnh ăn mừng chứ không phảicảnh tang thương chết chóc? Kết lại tác phẩm bằng

hình ảnh gì?

Nhận xét về nội dungcủa tác phẩm

Nhận xét về ý thức của nhândân được thể hiện trong tácphẩm?

- Hình tượng người anhhùng mang ý nghĩa gìvới cộng đồng?

- Là một nhà lãnh đạo trongtương lai, em cần học được từĐăm Săn những phẩm chấtnào?

Với văn bản Uy-lít-xơ trở về:

Mức độ nhận biết Mức độ thông hiểu Mức độ vận dụng

và vận dụng cao

Nêu những nét chính về

tác giả Hô me rơ

Đặc điểm nào của conngười Hi Lạp được thểhiện rõ nét trong tác phẩm

sử thi?

Em ấn tượng nhất điều gì

ở tác giả? Vì sao?

Tác phẩm xuất hiện trong

khoảng thời gian nào?

Đặt vào hoàn cảnh sángtác, theo em bài thơ sẽ thểhiện nội dung gì?

Trong hoàn cảnh xã hội

đó, nội dung nào sẽ được

Nhân vật trung tâm trong

văn bản là ai?

Những tình tiết nào xácđịnh nhân vật trung tâm?

Em có nhận xét gì về tâmtrạng của nhân vật trongtác phẩm?

Theo em việc sử dụng bútpháp đó có tác dụng gì?

Những khó khăn nào nhân

vật anh hùng phải vượt

qua?

Ý nghĩa của hình ảnhnhững kẻ đến cầu hôn Pê

nê lôp?

Mục đích của những kẻcầu hôn có phải chỉ làcưới Pê nê lôp? Mục đíchcủa hôn nhân là gì?

Vẻ đẹp của nhân vật Pê nê

lôp được miêu tả qua

những phương diện nào?

Phân tích vẻ đẹp đại diệncho của phụ nữ Hi Lạptrong nhân vật Pê nê lôp?

Nêu vai trò của người phụ

nữ trong gia đình và trong

xã hội Hi Lạp cổ đại?

Bước 5: Thiết kế tiến trình dạy học

1 Xác định các vấn đề trọng tâm cần được tìm hiểu trong từng tiết học (4 tiết)

Tiết 1: Các nhóm chuyên gia tìm hiểu về đặc điểm chung của sử thi, tính chất

của sử thi anh hùng và thời đại sử thi

Tiết 2: Các nhóm nghiên cứu về hình tượng người anh hùng trong tác phẩm sử

thi

Tiết 3: Các nhóm trao đổi về các hình tượng khác trong sử thi; tìm hiểu về

nghệ thuật sử thi, ngôn ngữ sử thi

Tiết 4: Trưng bày bảo tàng sử thi và thực hành về tính ứng dụng của sử thi

trong văn học, trong đời sống, bảo tồn và lưu giữ những giá trị sử thi anh hùng

2 Xác định các ngữ liệu được dùng để HS tìm hiểu, thực hành:

- Ngữ liệu trong văn học: Khái quát văn học dân gian Việt Nam, Các tài liệusách vở, internet GV cung cấp (có tài liệu tham khảo đi kèm)

- Ngữ liệu trong đời sống: Các tư liệu hình ảnh, bài viết, bình luận, đoạn phim

về chủ đề sử thi dân gian

3 Chuẩn bị của giáo viên

Đoàn Nghệthuật biểudiễn

Họa sĩ, Nhàthiết kế thờitrang

NHIỆM VỤ: Báo cáo về lịch sử Việt Nam và thế giới cổ đại

SẢN PHẨM CỦA NHÓM GỒM

+ 1 bài báo cáo tham luận.

+ 1 bài PowerPoint (PPT) kèm theo nội dung trên.

+ Một Brochure hoặc bản tin/báo tường về tình hình lịch sử và những dấu ấn lịch sử thời sử thi ở thời hiện đại.

NHÓM DỰ ÁN 2: Nhóm Nhà nghiên cứu Văn học

NHIỆM VỤ: báo cáo về đặc trưng của Sử thi và sử thi anh hùng

SẢN PHẨM CỦA NHÓM GỒM

+ 1 báo cáo tham luận về đặc trưng của sử thi.

+ 1 bài PPT kèm theo nội dung trên.

+ Một Brochure hoặc bản tin/báo tường/tranh vẽ…về hình ảnh Sử thi và những tác phẩm Sử thi đã được sưu tầm.

NHÓM DỰ ÁN 3: Nhà nghiên cứu văn hóa

NHIỆM VỤ: Phân tích những di sản văn hóa, nghệ thuật và đời sống của sử thi anh hùng tới đời sống vật chất và tinh thần của các cộng đồng trên thế giới

SẢN PHẨM CỦA NHÓM GỒM

+ 1 báo cáo tham luận hội thảo

+ 1 bài PPT kèm theo nội dung trên

+ Một cuốn Brochure hoặc bản tin/báo tường về ảnh hưởng của sử thi anh hùng tới đời sống từ xưa tới nay.

NHÓM DỰ ÁN 4: Diễn viên (Đoàn Nghệ thuật biểu diễn)

NHIỆM VỤ: Trình bày các trích đoạn sử thi trong các Sử thi anh hùng tiêu biểu SẢN PHẨM CỦA NHÓM GỒM

+ 1 clip hình ảnh trích đoạn biểu diễn sử thi.

+ 1 poster/tranh vẽ…tuyên truyền về hình thức biểu diễn sử thi

NHÓM DỰ ÁN 5: Họa sĩ – Nhà thiết kế

NHIỆM VỤ: Tái hiện thời trang, cuộc sống và con người sử thi

+ 1 báo cáo tham luận hội thảo.

+ Hình vẽ, thiết kế trang phục, tái hiện hình ảnh sử thi.

+ 1 poster tuyên truyền về văn hóa và trang phục, đời sống sử thi

NHÓM DỰ ÁN 6: Nhà báo (Các tờ báo viết, TV, internet)

NHIỆM VỤ: Đưa tin về các hoạt động của bảo tàng sử thi, bước tiếp cận và phát triển

SẢN PHẨM CỦA NHÓM GỒM

- 1 Phóng sự (vieo clip) giới thiệu về bảo tàng sử thi.

- 1 bài khảo sát về kiến thức, hiểu biết của HS THPT Lạng Giang số 1 về hiểu biết

sử thi anh hùng, xoáy sâu vào các kiến thức cơ bản

Chú ý: Tất cả nhiệm vụ phải tìm dẫn chứng và đánh giá dựa trên văn bản trong SGK

- Giao nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm nghiên cứu

- Chuẩn bị phiếu học tập cho 06 nhóm chuyên gia (không phát phiếu học tập trướccho HS)

- Lưu ý: Các nhóm sẽ trình bày từng phần của phiếu học tập, đảm bảo trong 01 tiếthọc thì nhóm nào cũng làm việc, được phát biểu và nhận định cho ý kiến

4 Chuẩn bị của học sinh:

- Các kĩ năng soạn thảo văn bản

- Kĩ năng ghi chép nhật kí, đánh dấu các bản kiểm mục, đọc cáctiêu chí đánh giá để định hướng làm sản phẩm…

+ Bộ tiêu chí, đánh giá, thang điểm, bản kiểm mục cho chung chocác nhóm, ngoài ra mỗi nhóm còn có thang điểm đánh giá và tiêuchí đánh giá riêng cho các sản phẩm.

Kế hoạch

triển khai

dự án chung

Trước khi thực hiện dự án:

- Tìm hiểu khả năng sử dụng máy tính, thu thập và tổng hợp thôngtin của học sinh Thông qua biểu đồ K-W-L và phiếu khảo sát Sau

đó tiến hành phân loại học sinh theo nhóm phù hợp với khả năng,

sở thích và nhu cầu

- Cách chia sẻ thông tin và tài liệu với các bạn trong nhóm

Trong dự án:

1 Giới thiệu dự án:

- Giới thiệu dự án cho học sinh

- Phân nhóm học sinh theo danh sách đã đưa ra

- Thông báo các công việc học sinh cần thực hiện

- Phát mẫu tiêu chí đánh giá, bản kiểm mục, thang điểm cánhân, nhóm để các em tham khảo và tự định hướng

- Phát mẫu nhật kí nhóm và biên bản phân chia nhiệm vụ đểcác em tiến hành công việc

- Dặn dò học sinh về các yêu cầu cần thực hiện

2 Quá trình học sinh thực hiện:

- Theo dõi việc thực hiện sản phẩm của học sinh bằng cáchxem nhật kí làm việc của nhóm

- Trong quá trình học sinh thực hiện sản phẩm, nếu học sinhgặp khó khăn, giáo viên đặt câu hỏi gợi mở để khuyến khích họcsinh tự khám phá cách giải quyết vấn đề

+ Học sinh tham gia vào ban giám khảo để chấm điểm sảnphẩm nhóm bạn

- Sản phẩm : + Các sản phẩm: Báo cáo khoa học, hình ảnh được trưng bàytrước lớp để các nhóm bạn tham khảo, sau đó trưng bày tại tủ sáchlớp học, trong thư viện cho các HS khác trong trường tham khảo + Poster được dán trên bản tin trường

+ Trang Facebook của Bảo tàng được kết nối rộng rãi, lưu lạitrên Internet.

VI Giáo viên rút kinh nghiệm

- Hỗ trợ hướng dẫn các em trong việc xử lý các vấn để kỹthuật khi cần thiết

Bước 6: Hoạt động trên lớp

HOẠT ĐỘNG 1: HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

GV cho HS xem trên màn chiếu một số hình ảnh sau:

Câu hỏi: Đây là những nhân vật nào?

HS trả lời – Nhân vật anh hùng đại diện cho văn hóa đại chúng

Gợi dẫn: Điểm chung của những người đó là gì?

GV –HS tiếp tục thảo luận:

1 Vậy thế nào là một người anh hùng?

2 Em biết những câu chuyện gì về người anh hùng?

GV rút ra kết luận và giới thiệu bài học:

Trong lịch sử của dân tộc Việt Nam và thế giới, hình tượng người anh hùngluôn là nguồn sáng tạo vô tận, với nhiều ý nghĩa sâu xa về lịch sử, xã hội, văn hóathậm chí cả về tôn giáo Đó là mẫu hình chung của Mĩ học, xuất phát từ thời cổ đạicủa thế giới Hôm nay, chúng ta sẽ cùng đi tìm hiểu thể loại anh hùng ca – Sử thi,xuất hiện rất sớm trong lịch sử văn học các dân tộc, có nghĩa trọng đại với người dân

thế giới trong buổi bình minh của lịch sử (Theo Từ điển thuật ngữ văn học)

Chúng ta sẽ cùng tổ chức một buổi seminar về Sử thi, với sự góp mặt của cácnhà nghiên cứu: Nhà Sử học, Nhà nghiên cứu lịch sử, Nhà Văn hóa; Kịch gia, Nhàbáo, cùng hướng đến sự kiện xây dựng bảo tàng Sử thi anh hùng tái hiện, tôn vinhnhững nét đẹp của sử thi nhân loại

Xin giới thiệu các nhà khoa học tham gia chương trình

HOẠT ĐỘNG 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI

GV hướng dẫn các hoạt động cần thiết:

Gv đóng vai MC lên giới thiệu hội thảo, phát tài liệu

và điều hành nội dung chương trình

- Phát phiếu học tập, cho HS chuẩn bị các kiến thức

cần thiết, HS điều hành và phát biểu ý kiến

- GV tạo khung chương trình, tránh để HS lan man

(đóng vai dẫn chương trình), thực hiện phỏng vấn và

điều hành tranh luận

- Khuyến khích Hs đưa ra ý kiến bổ sung, phản biện

HS

- Nhóm trưởng:

+ Phân chia công việc trong nhóm

+ Khi các thành viên đã tìm hiểu và trao đổi, cần tổng

hợp các ý kiến

- Các thành viên:

+ Tìm hiểu nội dung được giao

+ Đưa ra ý kiến của cá nhân, trao đổi với các thành

1 Khái niệm sử thi:

(Nhóm 2: Nhà nghiên cứuVăn học)

- Hệ thống kiến thức vào vở ghi

Định nghĩa sử thi

Tính chất sử thi

Thời đại sử thi

Diễn xướng sử thi

HS xem một đoạn kịch của nhóm NC số 1

Nhóm 1,3 trình bày theo phiếu nghiên cứu

Bốn yếu tố yêu cầu đặc điểm của sử thi:

Nhóm 5,6 trình bày nghiên cứu về hình thức diễn

xướng sử thi

Cho xem cách diễn xướng sử thi Tây Nguyên qua

videoclip chuẩn bị của nhóm Diễn viên – Biểu diễn

3 Đặc điểm nghệ thuật sử thi.

Tính

nhân

dân

Tác phẩm kì vĩ

Phát phiếu học tập, các nhóm chỉ định lên trình bày

Nhóm 1,2,3 củng cố lại kiến thức, đưa các thông tin

d, Diễn xướng sử thi

II Các sử thi trong SGK.

- Thiết lập hoạt động nhóm song song, các nhóm

nghiên cứu lần lượt đưa ra ý kiến.

b, Ý nghĩa hành động – ngôn ngữ người anh hùng