SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập "Côngthức tính nhiệt lượng - phương trình cân bằng nhiệt" trong môn vật lý 8

PHÒNG GIÁO DỤC HUYỆN TAM ĐƯỜNGTRƯỜNG THCS BẢN BO TRƯỜNG PTDTBTTHCS KHUN HÁ THUYẾT MINH SÁNG KIẾN Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lư

PHÒNG GIÁO DỤC HUYỆN TAM ĐƯỜNG

TRƯỜNG THCS BẢN BO TRƯỜNG PTDTBTTHCS KHUN HÁ

THUYẾT MINH SÁNG KIẾN Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng - phương trình cân bằng nhiệt" trong môn vật lý 8 ở

trường PTDTBTTHCS Khun Há và trường THCS Bản Bo

Đồng tác giả:

1 Nguyễn Thị Nim Trình độ chuyên môn: Cao đẳng Lý- Hóa Chức vụ: Giáo viên

Nơi công tác: Trường PTDTBTTHCS Khun Há

2 Vũ Hồng Phương Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm Toán Chức vụ: Giáo viên

Nơi công tác: Trường THCS Bản Bo

Tam Đường, ngày 10 tháng 3 năm 2019

I THÔNG TIN CHUNG

1 Tên sáng kiến: “Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình- yếu

giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng - phương trình cân bằng nhiệt" trong môn vật lý 8 ở trường PTDTBTTHCS Khun Há và trường THCS Bản Bo”

2 Đồng tác giả:

Họ và tên: Nguyễn Thị Nim

Năm sinh: 20/10/1983

Nơi thường trú: Bản Nậm Đích –xã Khun Há –huyện Tam Đường- Tỉnh Lai Châu

Trình độ chuyên môn: Cao đẳng Lý- Hóa

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: Trường PTDTBT THCS Khun Há

Điện thoại: 0334412613

Tỷ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 50%

Họ và tên: Vũ Hồng Phương

Năm sinh: 10/04/1987

Nơi thường trú: Xã Bình Lư - huyện Tam Đường - tỉnh Lai Châu

Trình độ chuyên môn: Đại học Sư phạm toán

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: Trường THCS Bản Bo

Điện thoại: 0968973736

Tỷ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến:50%

3 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Chuyên môn Vật lý

4 Thời gian áp dụng sáng kiến:

- Thời gian áp dụng thử nghiệm: Từ ngày 15 tháng 8 năm 2017 đến ngày

30 tháng 11 năm 2018

- Thời gian áp dụng: Từ ngày 15 tháng 8 năm 2018 đến ngày 10 tháng 3 năm 2019

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:

Tên đơn vị: Trường PTDTBT THCS Khun Há- Trường THCS Bản Bo

Địa chỉ: Huyện Tam Đường – tỉnh Lai Châu

Điện thoại: 02316272168

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN

1 Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến “Một số biện

pháp hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng -Phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 ở trường PTDTBT THCS Khun Há và trường THCS Bản Bo”

1.1 Sự cần thiết

Trường PTDTBT THCS Khun Há và trường THCS Bản Bo đều là hai đơn vị trường ở hai xã có điều kiện kinh tế đặc biệt khó khăn, luôn được sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền địa phương, Phòng GD&ĐT Tam Đường

Hệ thống cơ sở vật chất của nhà trường đã được trang bị tương đối đầy đủ như hệ thống phòng học, sân chơi, tường rào, các thiết bị phục vụ dạy học, bàn ghế học sinh, bảng chống lóa đến hệ thống cây xanh bóng mát, nhà để xe, các công trình vệ sinh đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, học tập của cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh

Năm học 2018 - 2019 trường PTDTBT THCS Khun Há có 14 lớp với 495 học sinh, trường THCS Bản Bo có 12 lớp học với tổng số 421 học sinh, số lượng giáo viên mặc dù chưa đủ định mức nhưng vẫn đáp ứng được nhu cầu dạy học trong nhà trường

Trường PTDTBT THCS Khun Há có 02 giáo viên giảng dạy môn Vật lý, trường THCS Bản Bo có 02 giáo viên giảng dạy bộ môn Vật lý, trong những năm gần đây được sự quan tâm của ngành Giáo dục và Đào tạo Lai Châu giáo viên giảng dạy bộ môn Vật lý ở các trường cũng đã bước đầu đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng bộ môn Vật lý ở các trường đặc biệt là các trường vùng đặc biệt khó khăn Tuy vậy nhiều giáo viên vẫn chưa tìm ra được giải pháp dạy học phù hợp, phương pháp tích cực để nâng cao chất lượng học sinh đặc biệt là đối tượng học sinh Trung bình – Yếu Về phía học sinh nhiều

em chưa có thái độ học tập đúng đắn, nhiều học sinh còn chưa yêu thích môn học, trong môn Vật lý lớp 8 nhiều em chưa có phương pháp tổng quan để giải bài tập vật lý nói chung, trong đó có bài tập sử dụng công thức nhiệt học và phương trình cân bằng nhiệt nói riêng, khi giải bài tập phần này học sinh chưa biết vận dụng, liên kết các kiến thức còn lúng túng trong việc định hướng giải, hay có thể nói hầu như các em chưa biết cách giải cũng như trình bầy lời giải, khả năng tư duy và phân tích bài tập còn yếu,…

Qua nhiều lần trao đổi chuyên môn trong các chuyên đề do Phòng Giáo dục tổ chức, để nâng cao chất lượng học sinh trong giải bài tập Nhiệt học trong môn Vật lý 8, nhằm góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Vật lý 8 theo đúng quan điểm chỉ đạo và sự phát triển của giáo dục hiện nay, chúng tôi thấy cần phải có biện pháp cụ thể để hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập

"Công thức tính nhiệt lượng -Phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Vật lý 8 nói riêng và môn Vật

lý nói chung

Qua một thời gian nghiên cứu và áp dụng sáng kiến ở trường PTDTBT THCS Khun Há và trường THCS Bản Bo chúng tôi nhận thấy:

- Giáo viên:

+ Được tiếp cận với phương pháp dạy học để thu hút học sinh trung bình, yếu tham gia vào quá trình dạy học

- Học sinh:

+ Có được phương pháp tổng quan để giải bài tập sử dụng công thức tính nhiệt lượng và phương trình cân bằng nhiệt

+ Biết cách vận dụng liên kết các kiến thức để giải và trình bày lời giải + Khả năng tư duy và phân tích tốt hơn

+ Có sự hứng thú, say mê hơn trong học tập

+ Số lượng, chất lượng học sinh giải được bài tập nâng lên

1.2 Mục đích của việc thực hiện sáng kiến

Thứ nhất giúp giáo viên THCS nói chúng và giáo viên dạy học môn Vật

lý nói riêng có được phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinh vùng đặc biệt khó khăn

Thứ hai sáng kiến giúp đồng nghiệp có thêm kinh nghiệm, phương pháp trong việc hướng dẫn học sinh giải bài tập sử dụng công thức tính nhiệt lượng và phương trình cân bằng nhiệt

Thứ ba giúp kích thích sự hứng thú, say mê trong học tập của học sinh vùng đặc biệt khó khăn

Thứ tư làm nền tảng cơ bản cho việc học và giải các bài tập Vật lí sau khi học lên cấp THPT

Thứ năm nâng cao chất lượng học sinh khá giỏi, giảm tỷ lệ học sinh yếu trong nhà trường

Với các lí do và mục đích trên chúng tôi thấy thật sự cần thiết phải nghiên cứu và đưa vào áp dụng sáng kiến kinh nghiệm “Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình -yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng -Phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 ở trường PTDTBT THCS Khun Há và

trường THCS Bản Bo” để khắc phục những khó khăn và đạt mục đích trên.

2 Phạm vi triển khai thực hiện

Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng - phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 ở trường PTDTBTTHCS Khun Há và trường THCS Bản Bo

3 Mô tả sáng kiến

3.1 Giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

Trước khi đây khi hướng dẫn học sinh trung bình- yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng - phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 chúng tôi thường thực hiện các biện pháp sau:

Biện pháp1 Gọi học sinh lên bảng trình bày lời giải

Ở biện pháp này giáo viên sẽ nêu bài tập (đã đưa ra cho học sinh về làm

ở nhà, hoặc ví dụ trên lớp), gọi học sinh lên bảng tóm tắt và trình bày lời giải,

gọi học sinh khác nhận xét lời giải, giáo viên tổng kết bài giải và kết luận

Biện pháp này có những ưu điểm và nhược điểm cụ thể như sau:

- Ưu điểm:

+ Kiểm tra và biết được khả năng hiểu và vận dụng kiến thức của học sinh lên bảng chữa bài

+ Có thể phân tích và chỉ ra lỗi của học sinh một cách trực tiếp

+ Có thể rèn luyện cho học sinh kĩ năng trình bày bài tập

- Nhược điểm:

+ Trong một giờ bài tập chỉ kiểm tra được một số ít học sinh của lớp

+ Học sinh ở dưới lớp dễ mất trật tự nếu giáo viên không bao quát tốt.

Biện pháp2 Hướng dẫn cả lớp giải chung một bài tập

Đối với biện pháp này giáo viên hướng dẫn chung học sinh cả lớp cùng giải một bài tập thông qua hệ thống câu hỏi

Biện pháp này có những ưu điểm và nhược điểm cụ thể như sau:

- Ưu điểm:

+ Nhiều học sinh trong lớp cùng tham gia vào quá trình giải bài

+ Học sinh hiểu các bước suy luận giải bài toán thông qua các câu hỏi của giáo viên

+ Giáo viên dễ bao quát lớp

- Nhược điểm:

+ Khó phát hiện được những lỗi và những chỗ vướng mắc của học sinh khi giải bài tập

Chính vì vậy trong các giờ học môn Vật lí trước đây học sinh thường căng thẳng, ít sôi nổi Còn nhiều học sinh chưa có sự đam mê, yêu thích các tiết học môn Vật lí, không khí lớp học thường trầm, thiếu sự hứng thú, hào hứng trong học tập Chất lượng học sinh môn Vật lý 8 chưa cao đặc biệt là chất lượng học sinh giải các bài tập Chương nhiệt học

(Qua khảo sát chất lượng học sinh chúng tôi thu được bảng kết quả sau)

Chất lượng Môn Vật lý 8 năm học 2017-2018

Chất lượng bài kiểm tra Chương Nhiệt học

Số lượng Tỉ lệ Số

lượng Tỉ lệ

Trường PTDTBT

THCS Khun Há

Giỏi 18/109 16% 13/109 11,9%

Khá 20/109 18% 17/109 15,5%

TB 45/109 41,2% 35/109 32,1%

Yếu 26/109 23,8% 42/109 38,5%

Bản Bo

Khá 34 35.1% 40 37.3%

TB 31 31.9% 29 26.9%

Yếu 7 7.25% 4 3.7%

3.2 Giải pháp sau khi có sáng kiến

3.2.1 Tính mới của giải pháp

Sáng kiến kinh nghiệm một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình-yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng -Phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 chưa được áp dụng đối với bộ môn Vật lý tại trường trường PTDTBT THCS Khun Há và THCS Bản Bo

Sáng kiến kinh nghiệm đã xây dựng các chủ đề và lựa chọn được hệ thống bài tập, phương pháp giải bài tập phù hợp với đối tượng học sinh vùng đặc biệt khó khăn Kết thúc mỗi chủ đề giáo viên kiểm tra 10 phút đến 15 phút để đánh giá, phát hiện ra các chỗ sai của học sinh để điều chỉnh kịp thời

Giúp cho học sinh vùng khó khăn, đặc biệt là đối tượng học sinh trung bình -yếu có các giờ học vật lý đầy hứng thú và phương pháp giải bài tập vật lí ngắn gọn, dễ hiểu, tiết kiệm thời gian nâng cao được chất lượng giải bài tập Nhiệt học trong môn Vật lý 8

Sáng kiến kinh nghiệm đưa ra một số chú ý khi giải bài tập Vật lí nhằm giúp học sinh dễ tiếp thu, giáo viên dạy Vật lý dễ áp dụng trong quá trình dạy học

3.2.2 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh trung bình - yếu giải bài tập "Công thức tính nhiệt lượng -Phương trình cân bằng nhiệt" trong môn Vật lý 8 ở trường PTDT BT THCS Khun Há và trường THCS Bản Bo.

Để hướng dẫn học sinh trung bình yếu giải bài tập “ Công thức tính nhiệt lượng – Phương trình cân bằng nghiệt” trong môn Vật lý 8 ở trường PTDTBT THCS Khun Há và trường THCS Bản Bo chúng tôi đã tiến hành các giải pháp sau:

Biện pháp 1: Xây dựng lại phân phối chương trình phù hợp với tượng học sinh

Một trong những giải pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng học sinh, dạy học phù hợp với đối tượng hiện nay là việc xây dựng lại bộ phân phối chương trình cho phù hợp với từng môn, từng đơn vị trường Để xây dựng bộ phân phối chương trình chúng tôi đã thực hiện như sau:

Bước 1: Căn cứ vào Hướng dẫn biên soạn lại bộ PPCT của cấp trên

Bước 2: Khảo sát chất lượng học sinh để nắm được nhận thức của học sinh

Bước 3: Căn cứ vào chuẩn kiến thức kỹ năng, bộ PPCT cũ các tài liệu tham khảo, những vướng mắc, khó khăn từ năm học trước,… để xác định nội dung kiến thức trọng tâm và dựa trên nhận thức của học sinh để xây dựng thời lượng cho từng nội dung kiến thức cho phù hợp

Bước 4: Thảo luận dự thảo bộ PPCT cá nhân xây dựng trong nhóm bộ môn để phản biện từ đó xây dựng được bộ PPCT hoàn chỉnh sau đó trình Hiệu trưởng phê duyệt và thực hiện bộ PPCT đã được nhà trường phê duyệt

Biện pháp 2: Giáo viên rèn việc nắm kiến thức lý thuyết về “ Công thức tính nhiệt lượng-phương trình cân bằng nhiệt “ cho học sinh

Để giúp học sinh làm tốt việc giải bài tập vật lý nào thì việc nắm kiến thức

lý thuyết cơ bản là rất quan trọng vì chỉ có nắm chắc kiến thức lý thuyết học sinh mới có được tư duy tốt nhằm phân tích các dữ kiện bài toán một cách chính xác, từ đó học sinh mới biết vận dụng kiến thức nào cho phù hợp để giải được bài tập.Từ đó chúng tôi đã tiến hành xây dựng các bước để tổ chức các trò chơi

có sự linh hoạt trong tiết học giúp học sinh trung bình- yếu cũng có thể nắm kiến thức lí thuyết một cách dễ dàng như sau:

( Trò chơi có sự giúp sức của học sinh khá- giỏi giúp đỡ học sinh trung bình - yếu học lý thuyết tốt)

Bước 1: Tổ chức các nhóm học tập nhỏ để học sinh khá- giỏi giúp đỡ, kiểm tra việc học lý thuyết của học sinh trung bình- yếu (tại nhà với học sinh ngoại trú và buổi tối tự học với học sinh bán trú)

Bước 2: Giáo viên tổ chức thành các nhóm học sinh nhỏ (đã định sãn ) kiểm tra chéo giữa các nhóm trong lớp bằng việc viết ra giấy, học sinh trung bình - yếu của nhóm viết “phân rõ thời gian” Cho các nhóm chấm điểm lẫn nhau để ghi điểm cho tất cả các thành viên trong nhóm

Lưu ý: Chỉ kiểm tra học sinh có lực học trung bình- yếu để đánh giá việc học của học sinh khá - giỏi và trung bình - yếu của nhóm (giáo viên có thể tổ chức kiểm tra nhanh 5 phút đến 10 phút để lấy điểm miệng cho học sinh)

Biện pháp 3: Phân loại cụ thể để học sinh trung bình - yếu dễ nhận dạng được hai loại bài tập (Công thức tính nhiệt lượng và phương trình cân bằng nhiệt)

Dạng bài tập (Công thức tính nhiệt lượng và phương trình cân bằng nhiệt)

là hai dạng bài tập mà trong quá trình giải học sinh trung bình -yếu hay bị nhầm lên thường áp dụng kiến thức lý thuyết không chính xác để giải vì vậy nhằm giúp học sinh nhận dạng dễ dàng hai dạng bài tập trên chúng tôi đã thực hiện như sau:

Bước 1: - Sau khi học xong bài tập (công thức tính nhiệt lượng) giáo viên cần chỉ rõ cho học sinh biết: Đây là bài tập cung cấp thêm nhiệt lượng cho 1 hay nhiều chất nóng lên từ nhiệt độ thấp lên tới nhiệt độ cao hơn“ bài tập đun nóng chất”

Lưu ý : Chỉ có quá trình cho nhiệt lượng

- Bài tập ( Công thức tính nhiệt lượng) gồm có 2 loại:

+Loại 1: Bài tập đun nóng một chất( cung cấp nhiệt lượng cho một chất nóng lên)

+ Loại 2: Bài tập đun nóng hai hay nhiều chất (cung cấp nhiệt lượng cho hai hay nhiều chất nóng lên), lớp 8 chương trình đại trà chủ yếu bài tập đun nóng hai chất

- Giúp học sinh xác định nhiệt độ t1 và t2 để tính t (t2 bao giờ cũng có giá trị lớn hơn t1)

- Với bài tập đun nóng hai hay nhiều chất thì giá trị t là như nhau ở các chất

Bước 2: Sau khi học xong bài tập “Phương trình cân bằng nhiệt” giáo viên cần định hướng một cách rõ ràng để học sinh khá giỏi có thể lĩnh hội được ngay đây là bài tập có sự trao đổi nhiệt lượng của các chất (chất toả ra là chất đi cho thì nhiệt lượng ban đầu lớn - nhiệt độ ban đầu cao đem cho bớt nhiệt lượng cho chất nhận là chất có nhiệt lượng ban đầu thấp- nhiệt độ ban đầu thấp hơn) từ

đó học sinh trong bàn, trong nhóm sẽ chủ động hướng dẫn lại các bạn trung bình -yếu để cùng nhau phân biệt được :

- Nhiệt độ ban đầu của chất cho

- Nhiệt độ ban đầu của chất nhận

- Nhiệt độ chung ( tchung) cho cả hai chất khi đã xảy ra cân bằng nhiệt

Từ đó học sinh cùng nhau đi tính độ biến thiên nhịêt độ của chất toả ra và chất thu vào trong quá trình trao đổi nhiệt

Lưu ý: Giáo viên cần có định hướng kiến thức ngay từ đầu khi bắt đầu dạy

lý thuyết cho học sinh (bài tập có sự cho và nhận nhiệt lượng)

Biện pháp 4: Gắn tên cho các chất trong bài tập (Công thức tính nhiệt lượng- Phương trình cân bằng nhiệt)

Việc gắn tên cho chất trong quá trình giải bài tập rất quan trọng vì học sinh của chúng ta còn yếu về phân biệt chất này với chất kia, trong khi giải nếu đơn thuần giáo viên chỉ đặt chỉ số 1,2,3,… cho các chất sẽ làm học sinh lúng túng trong giải nhiều bài tập về trao đổi chất khi có cùng một chất trao đổi nhiệt lượng với nhau, sau đó chúng lại trao đổi nhiệt lượng với một chất khác Do đó chúng tôi đã thực hiện để tháo gỡ các khó khăn của học sinh như sau:

Bước 1: Với bài tập công thức tính nhiệt lượng là bài tập được học trước

so với bài tập phương trình cân bằng nhiệt : Từ công thức Q= m.c t với phần hướng dẫn học sinh tóm tắt và giải bài Ban đầu giáo viên định hướng học sinh xem bài tập này là đun nóng mấy chất, tên của các chất có trong bài Thì khi tiến hành tóm tắt và giải bài thêm tên cho chất ghi nhỏ ở dưới chân của các đại lượng vật lý

Ví dụ 1: (đun nóng 1 chất)