Và việc tìm ra tên vị thần đó không quá khó bởi vị thần mang đến tài lộc hẳn có tên gọi Thần Tài.1 Gần như ngay lập tức, nhiều người cả giàu lẫn nghèo đang có nhu cầu cầu tài cầu lộc chư
Trang 1THẦN TÀI: NGUỒN GỐC VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG
VĂN HÓA VIỆT NAM
Đinh Hồng Hải
(Nguồn: Đinh Hồng Hải (2014), Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 6 (132) ISSN 1859-0403, tr.108-129.)
Từ khóa: Nguồn gốc Thần Tài, Kubera, phả hệ Hindu, giao thoa văn hóa
Trong bối cảnh bùng nổ kinh tế ở Việt Nam sau giai đoạn “mở cửa”, mọi thành phần kinh tế trong xã hội được khuyến khích làm giàu, mọi cá nhân được tự do làm giàu, người người tìm cách làm giàu, nhà nhà tìm cách làm giàu Đời sống vật chất của người dân được nâng lên đáng kể nhưng cũng nhiều người bị nghèo đi hoặc trắng tay Những người giàu lên nhờ chăm chỉ làm ăn cũng nhiều nhưng những người “gặt hái” được thành công nhờ “quan hệ,” cơ hội và may mắn cũng không phải ít Một “bộ phận không nhỏ” trong xã hội giàu lên nhanh chóng do “chớp” được thời cơ Những may mắn này đôi khi được đưa đến như những
cơ hội “trời cho” và những người hưởng lợi cho rằng họ có được như vậy là do thần thánh giúp sức hay “âm phù, dương trợ.”
Để tri ân những lực lượng vô hình đã tạo nên những may mắn đó, người ta cần tìm ra
vị thần nào đã hỗ trợ họ Và việc tìm ra tên vị thần đó không quá khó bởi vị thần mang đến tài lộc hẳn có tên gọi Thần Tài.1 Gần như ngay lập tức, nhiều người cả giàu lẫn nghèo đang có
nhu cầu cầu tài cầu lộc chưa hề biết đến tín ngưỡng Thần Tài cũng đã nhanh tay rước những
pho tượng có tên gọi Thần Tài này về thờ phụng Từ đây, nhu cầu về Thần Tài bùng nổ khắp nơi, từ trong nhà đến ngoài chợ, từ khách sạn - nhà hàng đến các trụ sở công ty,… Những pho
tượng của một vị béo tốt, đầu hói, mặc áo phanh ngực hở bụng được đặt trang trọng ở những
vị trí trung tâm và gọi là Thần Tài (H1), một số người gọi là Di Lặc hoặc gọi bằng một cái tên
ghép là Di Lặc – Thần Tài Bên cạnh tín ngưỡng thờ Thần Tài, nhiều loại hình tín ngưỡng khác cũng phát triển mạnh trong giai đoạn này như thờ Thổ Địa, Bà chúa kho, Táo công,… Mặc dù những tín ngưỡng này từng tồn tại trong văn hóa Việt Nam từ trước nhưng sự phát
triển tới mức “bùng nổ” như hiện nay lại là một hiện tượng xã hội mới và lạ sau giai đoạn
“mở cửa” – 1986
1 Nghiên cứu này sẽ dùng thuật ngữ thần tài (không viết hoa) để chỉ tín ngưỡng về thần tài nói chung, và Thần Tài để chỉ tên của vị thần chủ về tài lộc (tên riêng – viết hoa)
Trang 2H1 Một vị Thần Tài (mới) đặt ở nhà hàng Âm Phủ, Tp Đồng Hới, Quảng Trị
Ngoài các pho tượng đó ra còn có những ban thờ nhỏ đặt ở góc phòng để thờ chung
Thần Tài và Thần Đất/Thổ Địa/Thổ Địa Công (H2) Đây là loại tín ngưỡng thờ Thần Tài –
Ông Địa đã tồn tại ở phía nam từ hàng thế kỷ trước, nay phổ cập khắp ba miền Tín ngưỡng
thần tài dường như ai cũng hiểu (là để cầu tài) nhưng nhiều người hoàn toàn “mù mờ” về nguồn gốc xuất xứ của vị thần này Và việc mua nhầm tượng Thần Tài hay đặt các vị thần
này nhầm chỗ (bên cạnh việc đặt chung chỗ như Thần Tài – Ông Địa) ngày càng trở nên phổ
biến Tuy là một loại hình tín ngưỡng phổ biến nhưng biểu hiện của vị thần đại diện cho tín ngưỡng thần tài lại hết sức phức tạp Có lẽ, đã đến lúc cần phải tìm hiểu lai lịch và hành trạng của vị thần mà “ai cũng cần” này
H2 Ban thờ Thổ địa và Thần Tài, một gia đình ở Huế 1.Tên gọi của Thần Tài
Tài Thần hay Thần Tài trong tiếng Việt bắt nguồn từ chữ Tài2 (Giản thể: 财, phồn thể: 财) trong âm Hán Việt dùng để chỉ vị thần mang tài lộc đến cho con người.3 Theo Hán-Việt Từ
điển Trích dẫn thì chữ Tài ( 财) được hợp thành bởi chữ Bối (财 - phiên âm bèi - mang hàm
nghĩa gốc của chiếc vỏ sò, vốn là một loại vật trung gian để trao đổi tương tự như một loại
tiền sơ khai trong văn hóa cổ đại Trung Hoa, chẳng hạn Bảo bối 财 财 – vật quý) Chữ Bối kết hợp với chữ Tài (财 – phiên âm cai – hàm nghĩa tài năng, trí tuệ) trong tiếng Hán hình thành chữ Tài (财) trong Tài Thần Chữ Tài (财) có nhiều nghĩa nhưng nghĩa căn bản là giàu sang, phú quý, đặc biệt là những gì có liên quan đến tiền tài như tài chính ( 财财 ), tài sản (财 财), phát
tài (财 财),… Chữ Thần (财) trong tiếng Hán có các nghĩa căn bản như sau: 1-Trời đất sinh ra muôn vật, đấng chủ tể gọi là thần, chẳng hạn như: sơn thần (财 财) thần núi, thiên thần (财
财) thần trời, hải thần (财 财) thần biển; 2-Bậc thánh, không ai lường biết được gọi là thần; 3-Bậc hiền thánh sau khi chết, được người ta sùng bái linh hồn, gọi là thần Như vậy, Tài Thần hay Thần Tài trong tiếng Việt là tên gọi chỉ vị thần mang đến tài lộc cho con người, đặc biệt
là những người kinh doanh Nghiên cứu này sẽ sử dụng Thần Tài (thay vì Tài Thần) cho phù hợp với ngôn ngữ tiếng Việt
2 Cùng với chữ tài còn có chữ Lộc (财 – phiên âm lù) mang hàm nghĩa cầu lộc Chữ lộc trong tiếng Trung biểu thị sự thăng
tiến địa vị xã hội dẫn đến có nhiều bổng lộc Trong tiếng Hán, bổng lộc (财财) là tiền tài và của cải quan lại nhận được mỗi năm hoặc mỗi tháng, khác với chữ tài lộc do có được từ kinh doanh
3 Cũng theo từ điển này, chữ Tài có nhiều nghĩa, danh từ chỉ tiền của (chỉ chung các thứ như tiền nong, đồ đạc, nhà cửa, ruộng đất, v.v…) Như: tài sản 财财 của cải, sinh tài 财 财 hàng hóa, đồ đạc nhà buôn.
Trang 3Việc tìm ra tên gọi của vị thần mang đến tài lộc có vẻ như khá dễ dàng trong khi việc tìm ra nguồn gốc của vị thần này lại là một việc khó bội phần Tại sao Thần Tài lúc thì đội
mũ – có râu, lúc thì đầu trọc – không râu, lúc thì quần áo chỉnh tề, lúc thì phanh ngực hở bụng? Tại sao cùng một pho tượng, có người gọi là Thần Tài, có người gọi là Di Lặc? Có vô
số câu hỏi liên quan đến lai lịch của vị thần này cần được đặt ra Tuy nhiên, những cách lý giải đã được đưa ra ở nhiều tài liệu mà chúng ta có thể tìm được trong thư viện hay trên mạng internet ở Việt Nam chủ yếu chỉ nói đến “phần ngọn” - chủ yếu đền cập đến lai lịch vị Thần Tài có nguồn gốc Trung Hoa Với những thông tin ít ỏi đó cùng với cách nhìn phiến diện, chúng ta sẽ khó có thể trả lời được những câu hỏi đã nêu Để giải quyết vấn đề trên, chúng ta cần đặt Thần Tài trong tương quan so sánh liên văn hóa dưới một góc nhìn khu vực học.4 Từ
đó mới có thể nhận diện các lớp văn hóa đã bị bồi lấp hoặc chồng xếp lên nhau trong quá trình giao thoa văn hóa ở Việt Nam Nói cách khác, cần có một “phổ” nhìn đủ rộng mới có thể “mục sở thị” được “bản lai diện mục” của vị thần này Theo hướng tiến cận đó, nghiên cứu này sẽ đặt Thần Tài ở vị trí của Việt Nam trong cái nhìn tham chiếu đối với hai nền văn hóa Trung Hoa và Ấn Độ để từ đó định dạng tín ngưỡng Thần Tài ở Việt Nam Xa hơn là tìm hiểu những biến đổi của vị thần này ở Việt Nam trong tương quan khu vực văn hóa “đồng văn Trung Hoa” và văn hóa Ấn Độ Với vai trò của một vị thần mang sự giàu sang phú quý đến cho con người nên tín ngưỡng Thần Tài đã phổ biến một cách sâu rộng ở Trung Hoa, Ấn
Độ và Việt Nam Nằm “lọt” giữa hai nền văn minh “khổng lồ” đó, Thần Tài ở Việt Nam có gì khác biệt? Sự tồn tại của Thần Tài ở Việt Nam ra sao? là những câu hỏi cần được giải quyết trong nội dung nghiên cứu này
2 Thần Tài trong văn hóa Trung Hoa
Cần phải khẳng định lại rằng, thần tài không phải là một vị thần duy nhất mà là một cái tên chung hay một tín ngưỡng cầu tài Vì vậy, chúng ta sẽ thấy vị thần này có vô số tên gọi khác nhau tùy thuộc vào mỗi nền văn hóa, mỗi giai đoạn văn hóa ở Trung Hoa, Ấn Độ, Việt Nam và nhiều quốc gia khác Trong hệ thống thần tài của Trung Hoa đã có tới “hàng tá” Thần Tài với những vai trò và vị trí khác nhau được hình thành trong các giai đoạn văn hóa khác nhau Vì vậy, cách giải thích về lai lịch và hành trạng của mỗi vị ở mỗi nơi và mỗi giai đoạn
có những khác biệt rất lớn Chuyên mục này sẽ tiến hành xác định và phân loại các biểu tượng Thần Tài trong văn hóa Trung Hoa để chúng ta có một cái nhìn tổng thể về tín ngưỡng thờ Thần Tài cũng như tên gọi cùng vai trò và vị trí của các biểu tượng Thần Tài Tuy nhiên, đây chỉ là những thông tin căn bản nhất, việc tìm hiểu chi tiết về mỗi vị này cần có những nghiên cứu dài hơi hơn
Về thời điểm ra đời của Thần Tài cho đến nay vẫn chưa ai có thể xác định một cách chính xác Có vô số truyền thuyết đề cập đến sự ra đời của Thần Tài ở Trung Hoa từ đời Chu đến đời Thanh và vị Thần Tài đầu tiên được biết đến theo truyền thuyết là Bỉ Can (hay Tỉ Can) từ đời Thương1075-1046 Tr.CN
4 Khu vực học là một bộ môn nghiên cứu liên ngành nhằm tìm hiểu bản chất hay tính đặc trưng của một khu vực hoặc
nghiên cứu về một vấn đề của một khu vực Xem thêm: Trần Lê Bảo, Khu vực học & nhập môn Việt Nam học, Nxb Đại học
Sư phạm, Hà Nội 2013 và Iwona Sagan, Contemporary Regional Studies – Theory, Methodology and Practice, Regional and
Local Studies, special issue 2005.
Trang 4H 3 Bỉ Can (ngoài cùng phía trái) hình trong Phong Thần Diễn Nghĩa - 财财财财) 5
Thần Tài Trung Hoa có rất nhiều loại khác nhau dựa trên nhiều truyền thuyết khác nhau
ở nhiều thời đại khác nhau Để xác định được vai trò và vị trí của chúng, chúng ta có thể phân
thành ba tập hợp như sau: 1) Tập hợp các vị Thần Tài phổ biến; 2) Tập hợp các vị Thần Tài
sắp xếp theo phương hướng; 3) và Tập hợp các vị Thần Tài sắp xếp theo đặc tính Tuy nhiên,
việc phân loại này cũng chỉ mang tính tương đối vì có những vị thuộc loại này lại có mặt trong các tập hợp khác tùy thuộc vào mục đích của người sử dụng
2.1 Tập hợp các vị Thần Tài phổ biến ở Trung Hoa
Nhóm Thần Tài phổ biến nhất trong văn hóa Trung Hoa gồm có Bỉ Can, Tài Bạch Tinh Quân, Triệu Công Minh và Quan Vũ Đây là những vị Thần Tài được thờ ở nhiều nơi trên đất Trung Hoa và ở các cộng đồng Hoa Kiều hải ngoại Ở Việt Nam, Triệu Công Minh và Quan
Vũ là hai vị được thờ phổ biến không chỉ ở các cộng đồng người Hoa ở Việt Nam mà còn được nhiều người Việt thờ phụng Trong các bảng phân loại Thần Tài, chúng ta có thể thấy sự lặp lại tên của Triệu Công Minh, Bỉ Can hay Quan Vũ, chính điều đó thể hiện mức độ phổ biến của các vị Thần Tài này
S
T
T
Tên gọi Nhân vật
huyền thoại
1 Thần Tài Bỉ
Can
Bỉ Can/Tỉ Can Bi Gan, Bi
Can
财财 Lâm Bỉ Can (财财财), Văn Khúc
Tinh Quân (财财财财)
2 Thần Tài Tài
Bạch Tinh
Quân
Tài Bạch Tinh Quân
Cai Bo Xing Jun 财财财财 Lý Quỷ Tổ (财财财) Tăng Phúc
Tướng Công (财财财财), Tăng Phúc Tài thần (财财财财), Phúc
5 Phong thần diễn nghĩa (chữ Hán phồn thể: 财财财财; chữ Hán giản thể: 财财财财; phiên âm: fēngshén yǎnyì), cũng gọi là Bảng phong thần, Vũ Vương phạt Trụ ngoại sử phong thần diễn nghĩa, Phong thần truyện, Thương Chu liệt quốc toàn truyện, là một tác phẩm văn học dạng tiểu thuyết thần quái viết bằng tiếng Trung xoay quanh việc
suy vong của nhà Thương và sự nổi lên của nhà Chu với vô số thần thoại, truyền thuyết có liên quan đến xã hội trung Hoa cổ đại và Trung đại.
Trang 5Thiện Bình Dị Công (财财财财财)
3 Thần Tài
Triệu Công
Minh
Triệu Công Minh
Zhao Gong Ming
财财财 Triệu Huyền Đàn (财财财), Triệu
Nguyên soái (财财财), Thần Tiêu Phó Nguyên Soái (财财财财财)
4 Thần Tài
Quan Vũ/
Quan Công
Quan Vũ/Quan Công
Guan Yu /Guan Gong 财财/ 财财 /财
财 Vân Trường (财财), Trường Sinh(财财)
Bảng 1 Các vị Thần Tài phổ biến ở Trung Hoa
2.2 Tập hợp các vị Thần Tài sắp xếp theo phương hướng
Tuy không phổ biến rộng rãi như các vị Thần Tài ở bảng trên nhưng các vị Thần Tài được sắp xếp theo phương hướng lại tạo nên một hệ thống vị trí các vị thần có bố cục chặt chẽ và logic trong cấu trúc
S
T
T
huyền thoại
Phiên âm Hán tự Vai trò
1 Thần Tài trung ương
财财财财财财
Triệu Công Minh
Zhao Gong Ming
财财财 Thần chủ về tài binh
(võ tài thần)
2 Thần Tài phía đông
财财财财 Tiêu Thăng Xiao Sheng 财财 Thần chủ về châu báu
3 Thần Tài phía tây
4 Thần Tài phía nam
财财财财 Trần Cửu Công Chen Jiu Gong 财财财 Thần chủ về hấp tài
5 Thần Tài phía bắc
财财财财 Diêu Thiếu Tư Yao Shao Si 财财财 Thần chủ về sinh lợi
6 Thần Tài phía đông nam
财财财财财 Hàn Thân Gia Han Xin Ye 财财财 Thần chủ về cờ bạc
7 Thần Tài phía tây nam
8 Thần Tài phía đông bắc
财财财财财 Thẩm Mặc(Vạn) Sơn
Shen Wan Shan
财财财 Thần chủ về vàng bạc
9 Thần Tài phía tây bắc
财财财财财
Đào Chu Công Dao Zhu Gong 财财财 Thần chủ về văn
chương (văn tài thần)
Bảng 2 Các vị Thần Tài sắp xếp theo phương hướng
Theo bảng trên, chúng ta có thể sắp xếp các vị Thần Tài theo phương hướng như sau:
Trang 6Đồ hình bảng 2
2.3 Tập hợp các vị Thần Tài sắp xếp theo đặc tính
Tùy lúc, tùy nơi, các vị Thần Tài trong văn hóa Trung Hoa được thờ theo những tính chất riêng của vùng miền, loại hình công việc hoặc mục đích thờ tự,… Chính nhóm “hỗn hợp” này đã tạo nên tính chất đặc biệt phức tạp của tín ngưỡng Thần Tài mà biểu hiện của nó vẫn còn hết sức đậm nét trong xã hội ngày hôm nay
S
T
T
Tên gọi Nhân vật
huyền thoại
1 Thần Tài Nhị
địa ngục
Hắc Bạch Vô Thường
Hei Bai Wu Chang
财财财财 Cai quản địa ngục
2 Thần Quan Vũ Guan Yu 财财, 财财 Vị võ thần công minh,
Trang 7Tài Chính trực chính trực
Tài điên
Tế Công Ji Gong 财财 Là vị thần tính tình cuồng
phóng nhưng tốt bụng
Địa Tài
Phúc Đức Chính Thần
Fu De Zheng Shen
财财财财 Sự giao thoa giữa Thần Đất
và Thần Tài
Tài Trung-Mã
Nã Đốc Công Datok Gong 财财财 Vị thần hình thành từ giao
thoa văn hóa
dân Thần Tài
Bỉ Can, Tỉ Can
Bi Gan, Bi Can 财财 Vị thần mang đến tài lộc, an
lành cho dân chúng
Tài trẻ em /
Ấu tài thần
Thiện Tài Đồng Tử
Shan Chai Tong
Zi 财财财财 Vị thần gốc Ấn
(Sudhanakumâra) trong Phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm
Tài Phạm Lãi
Thiếu Bá 财财,
Đào Chu Công 财财财
Fan Li 财财 Bậc thầy kinh doanh, bậc
hảo tâm từ thiện, cũng được coi là văn tài thần
Bảng 3 Các vị Thần Tài sắp xếp theo đặc tính6
Qua các bảng thống kê trên, có thể thấy rằng, Thần Tài là một tín ngưỡng dân gian (cầu
tài) đặc thù, tồn tại phổ biến trong văn hóa Trung Hoa cũng như nhiều nền văn hóa khác trên
thế giới từ hàng nghìn năm trước Loại hình tín ngưỡng này trong nền văn hóa Trung Hoa
được lịch sử hóa qua nhiều triều đại tạo nên một hệ thống các vị Thần Tài với các mức độ
phổ biến khác nhau, các chức năng khác nhau và các đặc tính khác nhau Quá trình lịch sử hóa này đã khiến cho Thần Tài Trung Hoa trở thành một hệ thống Thần Tài được văn bản hóa rộng rãi Trong khi đó, tín ngưỡng Thần Tài ở các nền văn hóa thiểu số tại Trung Hoa hay
“đồng văn Trung Hoa” như Hàn Quốc, Nhật Bản, Việt Nam,… lại chịu ảnh hưởng sâu sắc
“văn hóa thành văn” (chữ viết) khiến cho chúng bị đồng nhất với tín ngưỡng Thần Tài Trung Hoa Tuy nhiên, nếu bóc tách dần các lớp văn hóa chồng xếp lên nhau bởi quá trình giao thoa văn hóa (acculturation), chúng ta có thể “phát lộ” được nhiều yếu tố “phi Hoa” (non-Sinonism) qua các biểu tượng Thần Tài bản địa ở ngoại vi văn hóa Trung Hoa như Việt Nam Qua đây, chúng ta cũng có thể tìm hiểu quá trình ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới văn hóa Trung Hoa trong qúa khứ thông qua biểu tượng Thần Tài Ấn Độ và những ảnh hưởng của nó tới văn hóa Trung Hoa
3 Thần Tài trong văn hóa Ấn Độ
3.1 Thần tài Kubera trong văn hóa Ấn Độ
6 Ngoài các vị Thần Tài trong bảng này chúng ta còn thấy một số loại khác được xếp vào hai nhóm Võ Tài Thần
và Văn Tài Thần Võ tài thần như Quan Công, Triệu Công Minh,… Triệu Công Minh được sắc phong là: Kim Long Như Ý Chính Nhất Long Hổ Huyền Đàn Chân quân có bốn bộ hạ là Chiêu Bảo Thiên tôn Tiêu Thăng (财财财
财财财), Nạp Trân Thiên tôn Tào Bảo (财财财财财财), Chiêu Tài Sứ giả Trần Cửu Công - 财财财财财财财, Lợi Thị Thiên quan Diêu Thiếu Tư (财财财财财财财), có chức trách liên quan đến tài phú Văn tài thần như Tài Tuyền (hay Tài Bạch) Tinh quân, Bỉ Can, Đào Chu Công Phạm Lãi Ngoài ra còn có Tăng Phúc Tài thần ( 财财财财), thường được
vẽ cùng Phúc, Lộc, Thọ và Hỉ thần, Thiên Tài thần, Ngũ Hiển Tài thần, Ngũ Lộ Thần, Chuẩn Tài thần cùng các tài thần Mật tông như Vaijravana Tuy nhiên, do các vị Thần Tài thuộc đều có mặt trong các tập hợp ở ba bảng trên nên chúng tôi không lập thêm một bảng thứ tư dành riêng cho Võ Thần Tài và Văn Thần Tài để tránh sự trùng lặp.
Trang 8Chắc hẳn nhiều người Việt Nam chưa từng nghe tới danh xưng “Thần Tài Ấn Độ” sẽ hết sức ngạc nhiên khi biết rằng Ấn Độ cũng có Thần Tài và biểu tượng Thần Tài Ấn Độ cũng đang hiện diện trong văn hóa Việt Nam.7 Vậy Thần Tài Ấn Độ là ai? Ra đời từ bao giờ? Biểu hiện như thế nào? Có nguồn gốc Trung Hoa không? sẽ là những câu hỏi cần được giải đáp trong nghiên cứu này Nhưng trước hết, trong mục này, chúng ta sẽ tìm hiểu về Thần Tài
Ấn Độ tại nơi nó ra đời Mặc dù cũng phức tạp không kém các vị Thần Tài Trung Hoa nhưng việc tìm ra manh mối để tiếp cận nguồn gốc Thần Tài Ấn Độ có vẻ như dễ hơn bởi hệ thống của các vị thần trong văn hóa Ấn Độ thường có mối quan hệ “huyết thống” với nhau trên nền tảng văn hóa Hindu Và chúng ta có thể tìm ra vị thần này theo phả hệ của các vị thần trong
Hindu giáo, gọi tắt là phả hệ Hindu Theo bài giảng của Lạt Ma Gyalten Sogdzin Rinpoche
thì Jambhala là Thần Tài trong Phật giáo Mật tông, còn được biết tới với những cái tên như
Dzambhala, Dzambala, Zambala Theo đó, “Dzam” là thần hội tụ, “bha” là vàng bạc - châu
báu - tiền tài và “la” là vinh danh Trong phả hệ Hindu vị thần này chính là Kubera (Kuvera
trong tiếng Bali).8
Tới đây, chúng ta có thể xác định được vị Thần Tài trong văn hóa Ấn Độ là Kubera
Theo Từ điển huyền thoại (Mythology Dictionary) thì Kubera trong Phật giáo chính là Thần Tài (God of Wealth), thuộc một trong tám vị thần của Bát bảo pháp (Dharmapalas) Kubera
là con trai của thần Vishravas và thần Idavida Kubera là vị thần Hindu được đưa vào Phật điện trong vai trò hộ pháp Kubera là vua của xứ Alaka là người anh em của Ravana, là chồng của Rambha, Riddhi hoặc Yakshi và là cha của Minakshi… Kubera là vị hộ thần của phương bắc cai quản vụ trụ phía bắc, thường cưỡi trên lưng con ngựa bay có tên Pushpaka Kubera chính là vị thần đã hạ bệ Ravana và giúp Rama (có tài liệu nói là Indra - ĐHH) giành ngôi từ đối thủ Vì vậy, Rama đã giao cho Kubera cai quản ngọc ngà châu báu Trong nghệ thuật, Kubera được mô tả là một vị thần béo, lùn có ba chân và một mắt giữa trán.9 Tuy nhiên trên thực tế, các pho tượng Thần Tài được khai quật ở Ấn Độ ít thấy đặc điểm “3 chân – 1 mắt” này
7 Ở Việt Nam, bên cạnh các biểu tượng Thần Tài đã được Phật giáo hóa như Đa Văn Thiên, Tì Sa Môn thiên vương,… còn có các biểu tượng Kubera nguyên mẫu Ấn Độ như bức tượng thần tài lộc Kubera cao 1,2m có ký hiệu BTHA 24/Đ.5 (Bảo tàng Hội An) được tìm thấy vào năm 1989 tại khu vực Lăng Bà Lồi thôn 6 xã Cẩm Thanh hiện do Ban Quản lý Di tích và Dịch vụ Du lịch Hội An quản lý, có niên đại khoảng nửa cuối thế kỷ 10.
8 Dẫn theo http://www.rinpoche.ca/index.php?option=com_content&view=article&id=88&Itemid=91&lang=en.
Khi du nhập vào Trung Hoa, tín ngưỡng này tạo nên Ngũ tính tài thần (财财财财) trong Phật giáo Trung Hoa mà nghiên cứu này sẽ đề cập trong Thần Tài Mật tông ở phần sau Trên thực tế, văn hóa Trung Hoa cũng du nhập
tín ngưỡng và biểu tượng này từ văn hóa Tây Tạng
9 Xem: http://www.mythologydictionary.com/kubera-mythology.html Có thể nhận thấy nhiều vị thần có tên ở
trên đều là các nhân vật có trong hai bộ sử thi Ramayana và Mahabharata nổi tiếng của Ấn Độ Đây chính là
mối quan hệ “huyết thống” mà chúng ta có thể dễ dàng tìm ra lai lịch của các vị thần theo phả hệ Hindu Nghiên cứu này sẽ đề cập kỹ hơn đến phả hệ Hindu trong chuyên mục sau
Trang 9H 4 Kubera, bắc Ấn TK10, đá sa thạch Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật SanAntonio, Texas, Hoa Kỳ
3.2 Những biến đổi của Thần Tài Kubera trong văn hóa Ấn Độ
Trong nền văn hóa Ấn Độ, sự phổ biến của tín ngưỡng Thần Tài - Kubera hết sức rộng lớn, tới mức, hầu hết các tôn giáo hình thành trong văn hóa Ấn Độ đều có biểu tượng
Kubera Trong Bách khoa thư đạo Jain, Nagendra Kumar Singh đã nhận định “mọi tôn giáo
Ấn Độ đều có Kubera theo nguyên mẫu Hindu.”10 Khi Phật giáo được truyền bá vượt ra ngoài Ấn Độ, biểu tượng Kubera cũng theo đó ảnh hưởng tới hầu hết các quốc gia Phật giáo như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Miến Điện, Thái Lan, Việt Nam,… Từ đây, Thần Tài
Ấn Độ - Kubera không chỉ “biến” thành Ngũ Tính Tài Thần (财财财财) trong Phật giáo Mật tông
mà còn trở thành Vaisravana / Đa Văn Thiên (财财财) hay Bì/Tì Sa Môn Thiên Vương (财财财财财 trong Tứ Thiên Vương (财财财), các vị thần hộ pháp (bảo vệ Phật pháp) trong Phật giáo.
10 Nagendra Kumar Singh, ed (2001) Encyclopedia of Jainism 1 Anmol Publicatión PVT Ltd P.7280.
Trang 10H 5 Ngũ Tính Tài Thần (Five Jambhalas) Nguồn: http://xd-3.blog.163.com/
Ở đây, biểu tượng Ngũ Tính Tài Thần mặc dù đã được Phật giáo hóa nhưng những đặc tính của Kubera vẫn được giữ nguyên như cởi trần, bụng phệ, tay cầm quyền trượng (mace) hoặc quả lựu (pomegranate), tay cầm túi tiền vàng hoặc con chồn báu (mongoose) Chỉ khi “biến” thành Đa Văn Thiên Vương, một vị thần hộ pháp trong Phật giáo Trung Hoa
và Việt Nam thì những đặc tính Ấn Độ của Kubera mới có những biến đổi lớn: Từ một vị Thần Tài béo tốt, “hiền lành” trở thành một vị thần hộ pháp quắc thước, mạnh mẽ, dữ tợn Chính sự biến đổi mang tính đột biến này đã khiến cho đặc tính của Thần Tài Ấn Độ -Kubera ngày càng trở nên mờ nhạt bên cạnh sự khắc họa đậm nét của một vị thần hộ pháp ở Trung Hoa khiến cho nguồn gốc Kubera bị lãng quên dần
Sanskrit
Phiên âm
财财 财财 财财财 ( 财财财财 财 )
Vaiśravaṇa (Kubera)
财财财财 财财
Virūḍhaka
财财 财财财财财 财财 财
Dhṛtarāṣṭra
财财财财 财财财财 财
Virūpākṣa
Bảng 4 Vị trí của Kubera trong Tứ Thiên vương
Khi đã được định hình trong nền văn hóa bản địa, biểu tượng Kubera không còn giữ nguyên mẫu như tại quê hương của nó mà dần dung hợp với văn hóa của các dân tộc bản địa
để tạo thành các biểu tượng văn hóa mới với nhiều khác biệt cả về hình thức cũng như tên gọi Bảng thống kê dưới đây cho thấy mức độ phổ biến hết sức rộng lớn của biểu tượng này tại một số quốc gia châu Á mà nó góp mặt
Quốc gia Tên gọi phiên âm Ngôn ngữ bản địa
Ấn Độ Vaisravana (Kubera) ववववववव (ववववव)