Trong hoạch định của bố, mẹ, và chính tôi ngày học lớp 10, tôi không đủ giỏi để gặt hái lấy một giải Vật lý cấp quốc gia, nhưng chắc sau ba năm học chuyên cũng sẽ đỗ vào Bách Khoa, rồi k
Trang 2Mục lục
Lời mở đầu 7
Trường chuyên: qua ô cửa sổ 21
Chúng tôi được định hình từ việc học chuyên như thế nào? 43 Một quãng đời dưới mái trường chuyên 67
Học sinh chuyên và những “áp lực lành mạnh” 91
Không vào Ams, tôi còn lựa chọn nào khác? 113
Cửa ngõ Thủ đô và đô thị hóa giáo dục 129
Niềm vui của “gà công nghiệp” 145
Những “Winner” thất bại 165
Khoảng cách 0.01 181
Lạc ở trường chuyên 195
2 - 0 - 10 211
Một hành trình an toàn 225
“Chuyên” trong mắt người “không chuyên” 235
Không gian trường chuyên 251
Tham vọng của mẹ và đích đến khác của con 273
Lời các tác giả 295
Trang 3Lời mở đầu
Vũ Hoàng Long (Người Kể Chuyện)
Bốn năm trước, tôi bước ra khỏi lớp chuyên Vật
lý của trường Trung học phổ thông (THPT) Chu Văn An - Hà Nội với một sự mông lung Lên đại học, tôi lựa chọn một hướng đi khác hẳn so với những gì tôi
đã tưởng tượng trong đầu, cũng như khác con đường bố
mẹ đã lựa chọn cho tôi Tôi học Báo chí, một ngành cần rất nhiều kỹ năng viết lách, giao tiếp và hiểu biết xã hội
- những điều mà một lớp chuyên tự nhiên tôi học ngày trước không có sẵn Trong hoạch định của bố, mẹ, và chính tôi ngày học lớp 10, tôi không đủ giỏi để gặt hái lấy một giải Vật lý cấp quốc gia, nhưng chắc sau ba năm học chuyên cũng sẽ đỗ vào Bách Khoa, rồi khi ra trường,
bố sẽ xin cho tôi một vị trí ổn định với mức lương đều đặn đủ sống cho đến khi về hưu Tôi có lý do để thực hiện cú “cua tay lái” không hề dễ dàng này
Tôi nhớ những ngày tiết trời đã ngả sang thu, hôm thì tôi mặc chiếc áo gi-lê đồng phục bên ngoài áo trắng
Trang 4cắm thùng, hôm thì mẹ bắt tôi mặc thêm một chiếc áo giữ nhiệt bên trong áo sơ mi, nhưng điều đặc biệt là tôi không đến trường với tâm thế để học Ngữ văn hai tiết đầu, Lịch sử tiết ba, Giáo dục Công dân tiết bốn và Toán tiết cuối cùng, rồi sau đó lại về nhà ăn cơm để chuẩn bị
đi học thêm Hoá vào buổi chiều, phục vụ cho kỳ kiểm tra tập trung1 sắp tới Tôi, cùng một nhóm chín bạn học nữa sẽ nhận điểm tuyệt đối những môn trên cả học kỳ Chuyện là bằng một phép màu nào đó, tôi có giải trong
kỳ thi học sinh giỏi cụm Ba Đình - Tây Hồ, sau đó có điểm khá cao trong kỳ thi chọn lọc đội tuyển học sinh giỏi ở lớp Có một luật (thành văn hoặc bất thành văn)
ở các trường chuyên là những đứa học trò chuẩn bị sách cặp học ôn thi vòng trên lúc đó sẽ có một thời gian biểu
và một lịch học ngoài lớp riêng biệt, còn những môn học chính khóa sẽ được thầy cô hỗ trợ tối đa
Tôi yêu thời gian ôn thi đội tuyển Dù biết rằng lực học của tôi sẽ không bao giờ bằng một vài đứa đứng đầu lớp (mà sau này đã ẵm bốn giải Ba cấp quốc gia), nhưng
đó là quãng thời gian hiếm hoi tôi được trao cho một không gian để nghĩ đắm đuối Chữ “đắm đuối” ấy hay được sử dụng để chỉ tình yêu của một cặp đôi học sinh cấp 3, chứ cũng không còn được nhắc đến nhiều với hàm nghĩa theo đuổi đam mê một lĩnh vực chuyên môn nào đó Cụm từ này giúp tôi liên hệ rất nhiều đến tinh
1 Trước học kỳ 2015 - 2016, mỗi học kỳ trường THPT Chu Văn An đều
có bài kiểm tra tập trung chia phòng toàn trường, lấy điểm một tiết cho các môn tự nhiên đối với các bạn học chuyên tự nhiên và ban A, các môn xã hội đối với các bạn học chuyên xã hội và ban D.
Trang 5Lời mở đầu
thần của mình khi tham gia đội tuyển: đắm đuối hi sinh
vì kỳ thi học sinh giỏi đã dần trở thành một quyết định
vô cùng mạo hiểm với phần lớn học sinh chuyên ngày
đó, vì chúng tôi còn nhiều không gian khác để đắm đuối
- ví dụ như sáng lập một tổ chức học sinh để làm đẹp hồ
sơ hoạt động ngoại khóa, tham gia công tác của Đoàn Thanh niên hoặc yêu một cô gái ở ngôi trường chuyên
“anh em” trên đường Hoàng Minh Giám
Trong một vài giờ học đội tuyển khiến não tôi như nhũn và chảy ra từ hai lỗ tai, tôi đã thực sự nghĩ về những điều một học sinh chuyên phải làm (để khẳng định cái mác của mình, theo cách nói của báo chí) bên cạnh học và thi học sinh giỏi Tôi có thể tham gia hoặc
tự thành lập một câu lạc bộ hội họa - lĩnh vực tôi đã được rèn luyện từ khi còn rất nhỏ do có mẹ đã từng là một họa sĩ ở xưởng phim hoạt hình trên đường Trần Phú Tôi cũng có thể tham gia vào câu lạc bộ kịch ở trường do hồi cấp 2 từng được làm biên kịch và trình diễn Hoặc đi học lớp luyện thi chứng chỉ tiếng Anh
và lao đầu vào cuộc chiến du học điên cuồng như cách phần đông bạn bè tôi đang làm ngày đó…
Thế rồi tôi nghĩ tới lý do vì sao mình lại ở đây Tôi nhớ đến một ngày hè nóng nực của năm 2007 - mùa hè trước khi tôi chuẩn bị vào lớp 4 - khi bố dẫn tôi tới một
lò luyện toán để thi vào trường Hà Nội - Amsterdam cấp
2 (Ams 2) Tôi cùng với 60 đứa trẻ đồng trang lứa khác được tống vào một căn phòng nhẽ ra chỉ chứa được khoảng 25 người Không khí lớp vô cùng khó thở, còn
Trang 6chân thì không thể cựa quậy do lũ học sinh phải ngồi sát nhau Ngày đó tôi vẫn dùng bút máy bơm mực Queen màu tím, khi bơm mực không cẩn thận, tôi có thể làm bẩn nhoe nhoét vở ghi không những của một, mà cả một vài đứa bên cạnh Mẹ tôi nói học vẽ cũng hay đấy, nhưng nó chưa chắc đã là nghề kiếm được tiền cho tôi sau này Gia đình tôi thì coi rằng học tự nhiên mới là thông minh,… vì vậy tôi mới chấp nhận đến lò luyện đó thay vì vẽ tranh và xem chương trình Thế giới Động vật trên VTV2 Buổi học đầu tiên ở lò luyện, bố đợi tôi suốt
cả buổi bên ngoài cửa lớp Nhìn qua cửa sổ, tôi thấy mặt
bố lấm tấm mồ hôi Thấy tôi nhìn, bố nở một nụ cười, còn đôi mắt thì tràn ngập hy vọng Cảnh tượng đó y hệt như hôm tôi nhập học lớp 1, mẹ cũng đứng đợi tôi ngoài cửa suốt hai tiếng rưỡi tôi ngồi học nội quy trường, chỉ khác ở bối cảnh: lớp học chính khóa và lớp học thêm Học hết buổi đầu, bố hỏi “Con học thấy có hay không?” Dĩ nhiên là không, nhưng tôi lại nói có Suốt
từ ngày đó cho đến khi thi trượt Ams 2, tôi đã học qua hai, ba lò luyện Hằng tối cuối tuần, tôi hay ngồi giải
đề cùng bố Cảm giác tự ti đè nặng lên đầu vì phần lớn thời gian tôi không hiểu mình đang học cái gì Cho đến khi hiểu và tự giải được một bài toán khó vốn mất khá nhiều thời gian, tôi tự nhủ với lòng mình “Kết quả đó là
do chăm, chứ không phải do năng khiếu.” Hai năm sau buổi học “luyện gà” đầu tiên này thì ông nội tôi mất Tôi nhớ hôm đó di ảnh của ông được để trên nóc tủ lạnh cùng một vài nén hương cắm trong cốc Tôi bước chân
Trang 7Lời mở đầu
về từ lớp học thêm Ngay cả khi gia đình đang có tang, tôi vẫn không bỏ buổi học thêm nào Rơi nước mắt vì nhớ ông nhưng tôi vẫn không thể bỏ ra khỏi tâm trí bài toán khó mình vừa được dạy Tôi mở ba lô, rút tập đề bài và đặt cạnh di ảnh ông, sau đó khấn: “Nếu ông nghe thấy con thì ông hãy phù hộ cho con thông minh thêm một chút.” Thời khắc đó sẽ đi cùng với tâm trí tôi cho đến ngày cuối cùng của cuộc đời này
Hồi nhận lớp cấp 2, trường tôi có gửi về nhà một tờ đơn ghi thông tin cá nhân của học sinh nhập học, trong
đó có một mục hỏi “Sở thích của con là gì?” Mẹ tôi định ghi vào đó là hội họa, nhưng tôi thì muốn mẹ ghi là Vật
lý, vì mặc dù chưa học Lý một ngày nào, nhưng sau khi mua được bộ sách giáo khoa lớp 6 mới, cuốn sách đầu tiên tôi đọc là sách giáo khoa Lý, và tôi có thể tự hiểu tất cả mọi thứ, từ cơ học cho đến nhiệt học Niềm vui thú khi tôi đọc cuốn sách diệu kỳ này giống niềm vui tôi có được khi “bám càng” bố đi những chuyến công tác xa hồi tiểu học: Thấy một chiếc xe chạy ở làn đường ngược lại trên đèo, bố hỏi tại sao chiếc xe đó đi nhanh vậy, và tôi trả lời nếu đặt góc nhìn từ phía mình, tốc độ của chiếc xe đó sẽ bằng tốc độ so với mặt đường của xe mình cộng với tốc độ so với mặt đường của chiếc xe kia
Bố tôi đùa rằng như vậy có nghĩa là tôi đã thạo thuyết tương đối của Einstein rồi đấy Lý do thích môn chuyên cũng chỉ có vậy: Vì được gia đình định hướng học khoa học tự nhiên, và vì những câu chuyện giáo dục giữa bố với con
Trang 8Quay lại giờ học đội tuyển học sinh giỏi, sự hoài niệm như thể một cú sốc điện khiến tôi nỗ lực hơn hàng ngày Có thể tôi chẳng đam mê Lý đến độ đắm đuối, nhưng đó là lựa chọn duy nhất tôi chủ động tìm ra Những niềm đam mê khác đều đã bị bóp vụn từ những năm tháng đầu tiên do áp lực của việc trở thành một công dân “bình thường” và “hữu ích” trong một xã hội chuộng con số và khoa học tự nhiên Tôi chưa từng một lần được đắm đuối với những niềm đam mê đó, vậy tại sao không thử một lần đắm đuối cho niềm đam mê gần nhất này?
Qua vòng thành phố thì tôi trượt Áp lực bủa vây lên tôi khi có đứa trong lớp nói rằng giá như tôi nhường chỗ cho một đứa khác, đứa đó sẽ làm tốt hơn tôi gấp một vạn lần Tôi cũng cảm nhận được sự thất vọng từ
cô giáo, cái lườm của cô khiến tôi trằn trọc trong nhiều đêm Trong tiết sinh hoạt lớp vào thứ bảy - một ngày
se lạnh - tôi quyết định đứng trước lớp xin lỗi vì mình
đã không làm tốt như kỳ vọng Tôi xin lỗi vì đã làm mất suất dự thi của một bạn khác, xin lỗi vì dù kết quả vòng thành phố tệ hại, song thầy cô các môn khác vẫn chiếu cố cho tôi điểm tuyệt đối những môn học trên lớp Khoảnh khắc đứng trên bảng lúc đó thậm chí còn khiến tôi yếu đuối hơn cả lúc phải đứng ăn cơm trên bục giảng khi các bạn ngủ trưa hồi học bán trú cấp 1
Ai cũng bảo việc đỗ hay trượt không phải lỗi của tôi, nhưng bằng nhiều cách, tôi nhận thấy sự thất vọng hướng tới chính mình từ mọi phía
Trang 9Lời mở đầu
May mắn là khi tham gia một dự án học sinh mùa
hè từ năm lớp 10, tôi có cơ hội làm quen một anh nhà báo trẻ Sau ba ngày buồn rầu vì trượt tuyển, tôi đi đến
ý định dứt bỏ “món nợ” với môn chuyên mãi mãi bằng một hành động cụ thể: Tìm lại tấm card visit của anh nhà báo trong ví Tôi nhập số điện thoại vào máy, tiếng chuông vang lên và có người trả lời Tôi xin được một
vị trí thực tập trong ngành báo vào đầu học kỳ 2 năm lớp 11, và cứ thế tiếp diễn công việc làm thêm ấy cho tới tận hết cấp 3 Từ đó, thay vì chỉ cắm mặt vào giải đề thi, tôi còn được tập viết và tập chụp ảnh Năm lớp 10, gia đình tôi lâm vào cảnh khó khăn về tài chính, vì vậy
cả nhà không đi du lịch Bố mẹ cho tôi chọn một món quà thay thế chuyến đi và tôi đã xin một chiếc máy ảnh
cơ giá rẻ, giờ đây chiếc máy được dùng cho công việc đầu đời Các anh chị đồng nghiệp cũng nhận xét tôi viết khá, chắc là do hồi lớp 9 vừa phải học chính khóa, vừa phải học thêm luyện thi vào cấp 3 cũng như học đội tuyển
Lý thành phố kín ngày, tôi đã bất mãn đến nỗi lập riêng một trang blog và viết mỗi đêm để xả hết nỗi bực tức về
sự hành hạ tâm lý này
Một trong những cảm giác “ngầu” nhất khi học cấp
3 đấy là hớt hải cất sách vở sau mỗi buổi chuyên đề môn chuyên, một đứa nào đó sẽ hỏi “Ông đi đâu mà vội thế?”, và tôi trả lời “Tôi đi làm” Cũng đứa bạn đó một lần tức giận đã buột miệng nói với đám bạn trong giờ ra chơi: “Cái trường này như xã hội tiêu cực bị nhỏ, tao đi một đôi giày cũ rích, tao bị khinh, tao thấy chúng mày
Trang 10được bố mẹ mua giày mới, tao xấu hổ Giờ đây tất cả đều nhìn nhau bằng đồng tiền và đóng những vở kịch kệch cỡm!” Nghe thế, chúng tôi an ủi nó rằng lớp mình vẫn yêu quý và đoàn kết với nhau, nhưng sâu thẳm trong thâm tâm tôi thấy nó nói đúng Đứa bạn tôi đã nói ra cảm giác luôn chực chờ nằm đó đợi ngày sổ lồng cắn xé tâm trí tôi Đi làm ở tuổi 17, gánh nặng về xuất thân trở thành một thực tế hiển hiện Bước chân khỏi cổng trường, tôi nhìn thấy nhiều mảnh đời cố gắng kiếm tiền
và tập trở thành người lớn sớm như mình, trong đó
có vô số bạn bè và anh chị cũng xuất thân từ trường chuyên Họ vừa giống mà cũng vừa khác tôi
Chúng tôi giống nhau ở chỗ cùng phải diễn chung một vở kịch xã hội: Cùng khoe nhau cái mác trường chuyên, cùng tán phét với nhau về những dòng CV dự
án học sinh dài lê thê, cùng khoe thông số máy ảnh và máy tính, hẹn gặp nhau ở những dạ hội trường chuyên lòe loẹt, đắt tiền và bốc phét về những kế hoạch du học không bao giờ đến Khi đã thân hơn, tôi nhìn thấy dưới chiếc logo Chu, Ams hay Chuyên Sư phạm là cả một cuộc đời dài đằng đẵng những sự lo âu và trăn trở Người bạn khoe thi SAT được điểm cao hôm nọ đang phải trằn trọc hàng đêm vì bố mẹ chỉ có thể chi trả tối
đa 5.000 - 10.000$ một năm cho chuyến du học Mỹ - một mức tiền tối thiểu và có nguy cơ chẳng có trường nào nhận, nhưng là một mức cao đến phi lý nếu bạn chọn học một trường công ở Việt Nam Người bạn khác thì có gia đình phải sống ở nhà thuê sáu, bảy năm nay
Trang 11Lời mở đầu
do nợ nần Người thì có bố mẹ ly hôn và đã bị người thân bạo hành từ nhỏ Và tất nhiên cũng có bạn là con của một đại gia có thể trả tới 70.000$ mỗi năm cho con
đi du học, và chỉ chung chân đi làm cùng chúng tôi để tuốt đẹp CV Tôi đã nội tâm hóa sự tương tác với tất cả những mảnh đời đó vào mình để biết sống nhìn trước ngó sau, cư xử chừng mực
Cái tự hào và đôi lúc tự cao, tự mãn của người học sinh trường chuyên, tôi đều có Nhưng đến một thời điểm, tôi chỉ muốn giấu tất cả sau cánh cửa tủ để đối diện với tha nhân và để tha nhân đối diện với mình như bao người khác Truyền thông có rất nhiều mường tượng về người học trò trường chuyên, bao gồm những mặc định và những kỳ vọng xã hội đôi lúc rất phi lý: giỏi toàn diện, truyền cảm hứng, công dân toàn cầu… Đằng sau hình dung đó là những con người bằng xương bằng thịt đang vác cây thập giá của cuộc đời mình trên vai Nhận ra được điều này, tôi nghĩ tôi cùng nhiều người bạn xưa kia đã trưởng thành thêm một chút Trường chuyên có đóng vai trò vào sự trưởng thành đó, nhưng không nhiều hơn gia đình và xã hội
Đóng góp của trường chuyên vào cuộc đời tôi bao gồm những gì? Câu hỏi đó khiến tôi có nhiều đêm không ngủ kể từ khi tốt nghiệp cấp 3 cho tới tận lúc nhận giấy gọi đi học thạc sĩ Học tự nhiên từ cấp 1, sau đó học Toán - Lý từ cấp 2 lên cấp 3, rồi lại chuyển hướng sang làm báo, và cuối cùng là theo ngành nghiên cứu Nhân Văn… Con đường đời loằng ngoằng này khiến tôi ngại
Trang 12ngần khi đối diện với những thầy cô đã từng dạy dỗ tôi,
vì tôi không thể giải thích được những điều gì đã xảy ra Chưa kể những khoản phí học thêm khổng lồ bố mẹ
đã chi cho tôi từ nhỏ, cuối cùng cũng chỉ để tôi có được một khoảnh khắc giật mình rằng có lẽ tôi không phù hợp với con đường mình đã đi Cảm giác thật khó tả khi sau này tôi biết một người bạn cùng đội tuyển với tôi trước đây cũng tham gia vào một dự án nghiên cứu, bạn
ấy làm về vật lý lượng tử với những con số và những thí nghiệm, trong khi tôi làm về hành vi thường nhật của người dùng mạng xã hội với những thước phỏng vấn và những văn bản Về lý thuyết, lẽ ra chúng tôi sẽ phải đi chung một con đường, nhưng như các bạn đã đọc rồi đấy, tôi đã đi lệch khỏi kế hoạch
Vào những ngày tôi thực hiện bài viết này, người ta đang tranh cãi về kết quả đầu ra của trường chuyên Nếu bước chân vào lớp chuyên có nghĩa là vẽ cho mình một cuộc “kết hôn” với môn chuyên, theo nghĩa sau đó tôi sẽ phải trở thành một chuyên gia Vật lý, hoặc ít nhất theo một ngành Khoa học Tự nhiên, thì rõ ràng cuộc đời học tập của tôi giờ đã chệch ray hoàn toàn
Với những dằn vặt tôi nghĩ là hợp lý, suốt những năm đại học, tôi đã theo đuổi một đề tài nghiên cứu về cuộc sống của người học trò trường chuyên, dưới những
kỳ vọng xã hội được khuếch tán bởi truyền thông Đề tài này sau đó cũng trở thành khóa luận tốt nghiệp của tôi Với tinh thần lật lại những gì đã xảy ra một cách công bằng và thẳng thắn, giống như cầm trên tay bản