Tiểu luận ngân hàng trung ương (lý thuyết tài chính tiền tệ)

Ngân hàngtrung ương giám sát hoạt động của các ngân hàng, điều hành vĩ mô thị trường tiền tệ thôngqua các công cụ chủ yếu là nghiệp vụ thị trường mở, chính sách chiết khấu, tỷ lệ dự trữ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

  

Tiểu luận môn:

Lý thuyết tài chính tiền tệ

Đề tài: NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG

Giảng viên hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

Mã sinh viên:

Lớp:

Hồ Chí Minh, năm 2022

Mục lục

1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG 5

1.1 Khái niệm 5

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của Ngân hàng Trung ương 5

1.3 Mục đích, vai trò của Ngân hàng Trung ương 6

1.4 Hình thức sở hữu của Ngân hàng Trung ương 7

2 CHỨC NĂNG CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG 8

2.1 Chức năng phát hành tiền và điều tiết lưu thông tiền tệ 8

2.3 Cơ quan xây dựng và thực thi chính sách tiền tệ quốc gia 10

2.4 Ngân hàng của Chính phủ 11

3 MÔ HÌNH TỔ CHỨC NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG 12

3.1 Ngân hàng trung ương trực thuộc Chính phủ 12

3.2 Ngân hàng trung ương độc lập với Chính phủ 13

4 MỨC ĐỘ ĐỘC LẬP CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG 16

4.1 Lý thuyết về tính độc lập của ngân hàng trung ương 16

4.2 Độc lập về tài chính 17

4.2.1 Ai sở hữu Ngân hàng Trung ương? 17

4.2.2 Khả năng Nhà nước tài trợ chi tiêu nhờ các khoản vay từ Ngân hàng Trung ương 17 4.3 Độc lập về nhân sự: 17

4.3.1 Đại diện của nhà nước trong hệ thống quản trị ngân hàng Trung ương 17

4.3.2 Ảnh hưởng của NN đối với bổ/miễn nhiệm nhân sự chủ chốt 18

4.4 Độc lập về chính sách 19

4.4.1 Độc lập về mục tiêu 19

4.4.2 Độc lập về công cụ 19

4.4.3 Độc lập trong xây dựng chỉ tiêu hoạt động 20

MỞ ĐẦU

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, sự hình thành và phát triển của thịtrường tài chính là một vấn đề rất quan trọng Nếu trong nền kinh tế hàng hoá, thị trườngnói chung là tiền đề của quá trình sản xuất kinh doanh thì trong nền kinh tế thị trường giaiđoạn phát triển cao của kinh tế hàng hoá, tiền tệ - vốn ngày càng trở nên quan trọng

Tham gia vào thị trường tiền tệ gồm có rất nhiều chủ thể với những mục đích khácnhau: Chủ thể phát hành, chủ thể đầu tư, chủ thể kiểm soát hoạt động của thị trường Trong

đó Ngân hàng trung ương là chủ thể quan trọng trên thị trường tiền tệ Ngân hàng trungương có nhiệm vụ cung cấp cho hệ thống ngân hàng khả năng thanh toán cần thiết để đápứng nhu cầu cho nền kinh tế, tương ứng với mục tiêu của chính sách tiền tệ Ngân hàngtrung ương giám sát hoạt động của các ngân hàng, điều hành vĩ mô thị trường tiền tệ thôngqua các công cụ chủ yếu là nghiệp vụ thị trường mở, chính sách chiết khấu, tỷ lệ dự trữ bắtbuộc, kiểm soát hạn mức tín dụng, quản lý lãi suất của các ngân hàng thương mại… làmcho chính sách tiền tệ luôn được thực hiện theo đúng mục tiêu của nó

Trong bài tiểu luận này, nhóm chúng tôi sẽ trình bày những kiến thức cơ bản vềngân hàng trung ương

Vì kiến thức còn hạn hẹp nên dù nhóm chúng tôi đã cố gắng hết mức để hoàn thànhnhưng chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu xót Rất mong nhận được sự góp ý của

cô Hồ Thị Hồng Minh – Giảng viên hướng dẫn môn Lý thuyết Tài chính – Tiền tệ (Nguyên

lý thị trường tài chính) cùng với mọi người để bài tiểu luận có thể hoàn chỉnh hơn, đồngthời cũng giúp nhóm chúng tôi có thêm kinh nghiệm cho những bài tiểu luận sau

Xin chân thành cảm ơn!

1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG

1.1 Khái niệm

Ngân hàng Trung ương tên tiếng anh là Central Bank là một cơ quan trực thuộc Nhànước Bên cạnh tên gọi Ngân hàng Trung ương còn có thể được gọi là Ngân hàng dự trữhoặc Cơ quan hữu trách về tiền tệ Đây là một cơ quan chịu trách nhiệm quản lý về hệthống tiền tệ trong quốc gia hoặc vùng lãnh thổ và chịu trách nhiệm thi hành các chínhsách tiền tệ

Nói cách khác, ngân hàng Trung ương là “ngân hàng của các ngân hàng” Là ngânhàng độc quyền phát hành tiền, là cơ quan quản lý của quốc gia về tiền tệ, hoạt động ngânhàng

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của Ngân hàng Trung ương

• Ngân hàng Trung ương đầu tiên trên thế giới là Riksbank của Thụy Điển.Năm 1668, nó đã thay thế một ngân hàng tư nhân lớn nhất ở Thụy Điển Ngân hàng tưnhân đó đã mất khả năng thanh toán sau một cuộc khủng hoảng tài chính Cùng với việc làNgân hàng Trung ương lâu đời nhất, Riksbank cũng được coi là một trong những ngânhàng sáng tạo nhất

Figure 1 Ngân hàng Riksbank - Thuỵ điển 1668

Qua đó, ta thấy, Ngân hàng Trung ương có nguồn gốc từ các ngân hàng phát hành

• Giai đoạn đầu tiên được tính đến thế kỷ 17, trong giai đoạn này hoạt động kinhdoanh ngân hàng không còn thực hiện bởi các cá nhân đơn lẻ thay vào đó là việc hìnhthành các tổ chức kinh doanh tiền tệ (ngân hàng) Các ngân hàng đều được nhận tiền gửi,cho vay và phát hành tiền Điều này tác động xấu đến nền kinh tế và có nguy cơ sụp đổ hệ

thống tài chính.

• Bước sang thế kỷ 18 đầu thế kỷ 20, hoạt động lưu thông hàng hóa được mở rộng

và phát triển cả về quy mô lẫn phạm vi Mỗi Ngân hàng phát hành một loại tiền giấy củariêng mình, điều này đã cản trở cho việc lưu thông tiền tệ lúc bấy giờ Như một lẽ tự nhiên,nhu cầu cần có một loại tiền thống nhất của công chúng bắt đầu xuất hiện Từ đây, bắt đầu

có sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động của các ngân hàng Các nước đều chỉ cho phépcác ngân hàng hội đủ điều kiện do nhà nước quy định mới được phát hành tiền Lúc này hệthống ngân hàng được chia làm hai nhóm:

- Nhóm thứ nhất gồm các ngân hàng được phép phát hành tiền, gọi là Ngân hàngPhát hành

- Nhóm thứ hai gồm các ngân hàng không được phép phát hành tiền, gọi là Ngânhàng Trung gian

• Cho đến đầu thế kỷ 20, các ngân hàng phát hành vẫn thuộc sở hữu tư nhân Từ sauChiến tranh thế giới thứ hai, do ảnh hưởng của những bài học kinh nghiệm từ cuộc Đại suythoái năm 1929-1933 cũng như sự phát triển của các học thuyết kinh tế của Keynes (vàocuối những năm 1930) và Milton Friedman (năm 1960) về sự cần thiết của vai trò quản lý

vĩ mô của nhà nước đối với nền kinh tế và ảnh hưởng của khối lượng tiền cung ứng đối vớicác biến số kinh tế vĩ mô, các nước đã nhận thức được tầm quan trọng phải thành lập mộtNgân hàng Trung ương đóng vai trò quản lý lưu thông tiền tệ, tín dụng và hoạt động của hệthống ngân hàng trong một quốc gia

1.3 Mục đích, vai trò của Ngân hàng Trung ương

• Mục đích chính của ngân hàng Trung ương chính là ổn định giá trị tiền tệ và cungtiến, kiểm soát được lãi suất và hỗ trợ ngân hàng thương mại khác đang trên đà đổ vỡ Vàhầu hết với những ngân hàng trực thuộc trung ương quản lý thì mức độ độc lập sẽ nhấtđịnh đối với Chính phủ

• Song song đó ngân hàng nhà nước sẽ hoàn toàn kiểm soát việc sản xuất và lưuthông cung tiền trên thị trường ổn định các ngân hàng thương mại để ổn định kinh tế tiền tệquốc gia Ngân hàng Trung ương cũng có thể được giao nhiệm vụ khác tùy thuộc vào môitrường tài chính và cơ cấu của đất nước.

1.4 Hình thức sở hữu của Ngân hàng Trung ương

Các Ngân hàng Trung ương được thành lập hoặc bằng cách quốc hữu hoá các ngânhàng phát hành hiện có hoặc thành lập mới thuộc quyền sở hữu nhà nước

Các nước tư bản phát triển có hệ thống ngân hàng phát triển lâu đời như Pháp, Anh thì thành lập Ngân hàng Trung ương bằng cách quốc hữu hóa ngân hàng phát hành thôngqua mua lại cổ phần của các ngân hàng này rồi bổ nhiệm người điều hành Một số nước tưbản khác thì Nhà nước chỉ nắm cổ phần khống chế hoặc vẫn để thuộc sở hữu tư nhânnhưng Nhà nước bổ nhiệm người điều hành

Ví dụ:

Ngân hàng trung ương ở Nhật Bản (tên chính thức là Ngân hàng Nhật Bản) có 55%

cổ phần thuộc quyền sở hữu của Nhà nước, 45% còn lại thuộc sở hữu tư nhân nhưng bộmáy quản lý ngân hàng là Hội đồng chính sách có 7 thành viên lại do Chính phủ bổ nhiệm

Ở Mỹ, Ngân hàng trung ương được gọi là Hệ thống dự trữ liên bang (Fed), là ngânhàng cổ phần tư nhân nhưng cơ quan lãnh đạo cao nhất của Ngân hàng này là Hội đồngThống đốc có 7 thành viên do Tổng thống đề cử và Thượng nghị viện bổ nhiệm Còn lạihầu hết các nước khác thì thành lập Ngân hàng Trung ương mới thuộc sở hữu nhà nước

Ở Việt Nam, Ngân hàng Trung ương được thành lập thuộc sở hữu của nhà nước, gọi

là Ngân hàng nhà nước Việt Nam

2 CHỨC NĂNG CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG

2.1 Chức năng phát hành tiền và điều tiết lưu thông tiền tệ

• Đây là chức năng cơ bản và quan trọng nhất của Ngân hàng trung ương Thựchiện chức năng này có ảnh hưởng đến tình hình lưu thông tiền tệ của quốc gia, do đó có thểảnh hưởng đến mọi mặt hoạt động của đời sống kinh tế – xã hội

• Ngân hàng trung ương là cơ quan độc quyền phát hành tiền mặt (gồm tiềngiấy và tiền kim loại) Thông qua chức năng này, ngân hàng trung ương có thể tác động vàảnh hưởng đến tình hình tiền tệ quốc gia, từ đó ảnh hưởng đến các yếu tố vĩ mô của nềnkinh tế

Việc phát hành tiền được tập trung tuyệt đối vào Ngân hàng Trung ương theo chế độnhà nước nắm độc quyền phát hành tiền Trong luật ngân hàng nhà nước có ghi rõ: “ngânhàng nhà nước là cơ quan duy nhất phát hành tiền của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa VNbao gồm tiền giấy và tiền kim loại”

• Ngoài việc phát hành tiền để đảm bảo cho sự vận động của hàng hoá thì Ngânhàng Trung ương còn có thể phát hành tiền để cho ngân sách vay, tham gia bình ổn thịtrường hối đoái, Do việc phát hành tiền có ảnh hưởng rộng lớn đến lưu

thông tiền tệ của đất nước, nên đòi hỏi công việc phát hành phải tuân theo nhữngnguyên tắc nhất định Đồng thời việc phát hành tiền phải đi đôi với việc điều tiết lưu thôngtiền tệ, nhằm đảm bảo cung ứng một khối lượng tiền phù hợp với nhu cầu của nền kinh tế(khối lượng tiền vừa đảm bảo cung ứng đủ phương tiện lưu thông vừa không gây ra lạmphát)

• Ngân hàng trung ương cung ứng tiền vào lưu thông qua bốn kênh:

- Kênh tín dụng đối với Chính phủ

Phát hành tiền qua kênh tín dụng đối với Chính phủ hay còn gọi là kênh ngân sách

nhà nước Thông thường, ngân sách nhà nước rơi vào trạng thái sau: ngân sách nhà nướccân bằng, ngân sách nhà (thặng dư), ngân sách nhà nước bội chi (thâm hụt).

Phát hành tiền qua kênh tín dụng đối với Chính phủ không chỉ đáp ứng trong trườnghợp để xử lý bội chi trong ngân sách nhà nước mà còn cung ứng vốn trong ngân sách nhànước theo từng đợt phát hành trái phiếu Chính phủ

- Kênh tín dụng đối với hệ thống ngân hàng trung gian

Ngân hàng trung ương có thể cho vay đối với các ngân hàng trung gian với tư cách

là ngân hàng của các ngân hàng hoặc với tư cách là ngân hàng điều tiết

Ngân hàng trung ương cấp tín dụng cho các ngân hàng trung gian dưới các hìnhthức: Cho vay tái cấp vốn và cho vay thanh toán

- Kênh thị trường mở

Ngân hàng trung ương tổ chức và thực hiện mua bán ngắn hạn các giấy tờ có giá vớicác ngân hàng thương mại và các tổ chức tín dụng trên thị trường mở

- Kênh thị trường ngoại hối:

Ngân hàng trung ương với tư cách là cơ quan quản lý kinh tế vĩ mô của nhà nướcphải can thiệp vào thị trường ngoại hối khi cần thiết và không vì mục đích lợi nhuận Khicung cầu ngoại hối mất cân đối thì ngân hàng trung ương can thiệp với tư cách là ngườimua, người bán trên thị trường

2.2 Ngân hàng Trung ương là ngân hàng của ngân hàng

Ngân hàng trung ương được gọi là ngân hàng của các ngân hàng bởi ngân hàngtrung ương không trực tiếp tham gia vào việc kinh doanh tiền tệ và tín dụng cá nhân mà chỉthực hiện các nhiệm vụ ngân hàng với các ngân hàng trung gian

Chức năng này được thể hiện ở chỗ đối tượng giao dịch chủ yếu của Ngân hàngTrung ương là các ngân hàng thương mại và các tổ chức tín dụng khác trong nền kinh tế

• Trung gian thanh toán giữa các ngân hàng trung gian.

Với việc nhận tiền gửi và cấp tín dụng cho các ngân hàng thương mại, Ngân hàngTrung ương đã trở thành trung tâm tín dụng của cả nền kinh tế, trung tâm thanh toán giữacác ngân hàng thương mại Với tư cách đó, Ngân hàng Trung ương đứng ra tổ chức thanhtoán bù trừ hay thanh toán từng lần giữa các ngân hàng thương mại Nhờ hoạt động thanhtoán này của Ngân hàng Trung ương mà quá trình chu chuyển thanh toán của nền kinh tếmới phát triển thuận lợi

• Cấp tín dụng cho các ngân hàng trung gian

Ngân hàng Trung ương cấp tín dụng cho các ngân hàng thương mại và các tổ chứctín dụng Hoạt động này của Ngân hàng Trung ương nhằm đảm bảo cung ứng cho nền kinh

tế có đủ phương tiện thanh toán trên cơ sở thực hiện các chính sách tiền tệ Trong trườnghợp này, Ngân hàng Trung ương đóng vai trò là người chủ nợ và là người cho vay cuốicùng, do đó nghiệp vụ cấp tín dụng của Ngân hàng Trung ương cho các ngân hàng thươngmại có ý nghĩa quyết định đối với hoạt động tín dụng của cả nền kinh tế

2.3 Cơ quan xây dựng và thực thi chính sách tiền tệ quốc gia

• Ngân hàng Trung ương với chức năng phát hành tiền và khả năng tác độngmạnh tới hoạt động của hệ thống ngân hàng được xem là có khả năng lớn trong việc kiểmsoát và điều tiết khối lượng tiền cung ứng vào lưu thông nên đã được giao trọng trách xây

dựng và thực thi chính sách tiền tệ của quốc gia Có thể nói, chính sách tiền tệ là trọng tâmhoạt động của một Ngân hàng Trung ương Điều này có nghĩa là mọi hoạt động của Ngânhàng Trung ương (kể cả phát hành tiền) đều nhằm thực hiện các mục tiêu của chính sáchtiền tệ và bị chi phối bởi các mục tiêu đó.

 Chính sách tiền tệ là chính sách kinh tế vĩ mô trong đó Ngân hàng Trung ương

sử dụng các công cụ của mình để điều tiết và kiểm soát khối lượng tiền trong lưu thôngnhằm đảm bảo sự ổn định giá trị tiền tệ đồng thời thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế và đảmbảo công ăn việc làm

Chính sách tiền tệ có thể được hoạch định theo một trong hai hướng sau:

- Chính sách tiền tệ mở rộng: nhằm tăng lượng tiền cung ứng để khuyến khíchđầu tư, mở rộng sản xuất kinh doanh, tạo việc làm Mục đích của chính sách lúc này làchống suy thoái kinh tế và thất nghiệp

- Chính sách tiền tệ thắt chặt: nhằm giảm lượng tiền cung ứng để hạn chế đầu

tư, kìm hãm sự phát triển quá đà của nền kinh tế Mục đích của chính sách lúc này là chốnglạm phát

 Ngân hàng trung ương thực hiện quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt độngngân hàng nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả cho hoạt động của hệ thống ngân hàng vàthực hiện quản lý vĩ mô đối với nền kinh tế trên lĩnh vực tiền tệ ngân hàng nhằm các mụctiêu ổn định tiền tệ, tăng trưởng kinh tế và hạn chế thất nghiệp

2.4 Ngân hàng của Chính phủ

Tại Việt Nam, ngân hàng trung ương chính là ngân hàng đặt dưới sự bảo trợ củaChính phủ, là một định chế về tài chính công cộng, với chức năng ngân hàng của Chínhphủ thì ngân hàng trung ương thực hiện nghĩa vụ của mình là cung cấp các dịch vụ ngânhàng cho chính phủ, đại diện tài chính, tư vấn và đại lý tài chính và tư vấn các chính sáchcho chính phủ cụ thể như sau:

Thứ nhất, làm nhiệm vụ thủ quỹ cho kho bạc nhà nước bằng việc thực hiện công tácquản lý tài khoản và các công cụ tài chính khác như trái phiếu, tín phiếu của kho bạc nhànước.

Thứ hai, thực hiện việc quản lý dự trữ quốc gia với các loại tài sản chiến lược nhưvàng, ngoại tệ chứng từ có giá của nước ngoài và phải đảm bảo việc quản lý dự trữ không

bị xuống dưới mức tối thiểu theo quy định của pháp luật

Thứ ba, thực hiện việc cấp tín dụng cho Chính phủ

Thứ tư, ngân hàng trung ương chính là đại lý, là người đại diện và là người tư vấn vềtài chính tiền tệ cho Chính phủ nhà nước của một quốc gia

3 MÔ HÌNH TỔ CHỨC NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG

• Nếu hệ thống ngân hàng được ví là huyết mạch thì Ngân hàng Trung ươngchính là trái tim của nền kinh tế Một nền kinh tế chỉ có thể phát triển lành mạnh khi cómột Ngân hàng Trung ương thực hiện tốt chức năng điều tiết hệ thống tiền tệ Ngược lại,những trục trặc trong hoạt động của Ngân hàng Trung ương cũng có thể gây ra những cú

“đột quỵ” đối với cả nền kinh tế Vì vậy, ở bất kỳ quốc gia nào, Ngân hàng Trung ươngcũng đều đóng vai trò đặc biệt trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội

Trước tình hình đó, một vấn đề lớn được đặt ra: Thế nào là một Ngân hàng Trungương hiện đại? Câu hỏi tưởng chừng như rất đơn giản này cho đến nay vẫn chưa có câu trảlời thỏa đáng Không chỉ ở Việt Nam, ngay cả ở các nước trên thế giới cũng chưa có mộtđịnh nghĩa chính thống nào về Ngân hàng Trung ương hiện đại

• Đến nay, trên thế giới đã có 2 mô hình Ngân hàng Trung ương phổ biến nhất:Ngân hàng Trung ương trực thuộc Chính phủ và Ngân hàng Trung ương độc lập với Chínhphủ