Cho đến nay, Mỹ thuật Tiền sử không chỉ được nghiên cứu từ góc độ mỹ thuật mà còn được tiếp cận nghiên cứu từ lý thuyết và phương pháp của nhiều ngành khoa học khác nhau như khảo cổ học,
Trang 1“Mỹ thuật Nguyên thủy” Cho đến nay,
Mỹ thuật Tiền sử không chỉ được nghiên cứu từ góc độ mỹ thuật mà còn được tiếp cận nghiên cứu từ lý thuyết và phương pháp của nhiều ngành khoa học khác nhau như khảo cổ học, dân tộc học, lịch
sử, nhân chủng học… Các hình vẽ chạm khắc trên đá, xương thú, vách hang động cùng tượng và phù điêu bằng chất liệu
đá hay ngà voi có niên đại từ hàng chục nghìn năm trước đây đã làm con người hiện đại phải kinh ngạc bởi hiệu quả biểu cảm, vẻ sinh động toát lên từ hình, khối, chất cảm và màu sắc Từ đó làm dấy lên những câu hỏi về tác giả, cũng như mục đích và ý nghĩa của Mỹ thuật Tiền sử Việc đặt vấn đề nghiên cứu về tác giả
- nghệ sĩ - chủ nhân của các bích họa hang động xuất hiện lần đầu trong công trình “Breves apuntes sobre algunos objectos prehistoricos de la Provincia de Santander” (Ghi chú về một số hiện vật Tiền sử ở tỉnh Santander) xuất bản vào năm 1880 gắn với tên tuổi của Marcelino Sanz de Sautuola Đây là nghiên cứu quan trọng mở đường cho nhiều nghiên cứu sau đó về Mỹ thuật Tiền sử Muốn hiểu giá trị lớn lao về phát hiện và nghiên cứu của Marcelino Sanz de Sautuola, trước hết cần tìm hiểu qua bối cảnh nghiên cứu về thời Tiền sử giai đoạn trước đó Cho đến đầu thế kỷ 19, hầu hết các chuyên gia đi đầu trong nghiên cứu
về thời Tiền sử vẫn đinh ninh rằng các bích họa hang động được sáng tác vào thời kỳ Cổ đại hoặc có niên đại muộn hơn Không ai ngờ vực rằng con người thời Tiền sử là những nghệ sĩ tài năng
đã tạo ra những tranh vẽ vô cùng sống động trên vách, trần hang động Nói cách
Tóm tắt: Mỹ thuật Tiền sử là bước khởi đầu kỳ lạ trong lịch sử mỹ
thuật của nhân loại Những năm gần đây, nghiên cứu về Mỹ thuật
Tiền sử ngày càng được chú trọng, góp phần làm sáng tỏ ý nghĩa,
mục đích các bức tranh và hình chạm khắc trong hang động Để
hiểu rõ hơn về kết quả nghiên cứu Mỹ thuật Tiền sử, bài viết này
trình bày về những dấu ấn quan trọng trong nghiên cứu Mỹ thuật
Tiền sử, đó là: nghiên cứu xác định chủ nhân của nghệ thuật hang
động, nghiên cứu lý giải nguồn gốc và ý nghĩa của các bích họa và
chạm khắc trong hang động.
Từ khóa: Mỹ thuật Tiền sử, Mỹ thuật Nguyên thủy, nghiên cứu Mỹ
thuật Tiền sử, nghiên cứu Mỹ thuật Nguyên thủy, nghệ thuật hang
động, bích họa hang động, chạm khắc hang động.
Ở Việt Nam, Mỹ thuật Tiền sử có thể được tìm hiểu qua
các công trình đã được dịch và giới thiệu rộng rãi như
“Lịch sử hội họa” của Wendy Beckett, “Câu truyện
nghệ thuật” của E.H Gombrich, “Mỹ thuật Tiền sử” của Louis
Rene Nougier hay thông qua các sách biên soạn về mỹ thuật
thế giới của một số tác giả Việt Nam như “Một số nền mỹ
thuật thế giới”, “Mỹ thuật và nghệ sĩ” của Nguyễn Phi Hoanh,
hay “Giáo trình Lịch sử mỹ thuật thế giới” của PGS Nguyễn
Trân… Tuy nhiên, những công trình đã có chưa thực sự làm
thỏa mãn những độc giả ham hiểu biết về các nghiên cứu lý
giải bước khởi đầu kỳ lạ của mỹ thuật nhân loại Bởi lẽ, gần
đây nghiên cứu về Mỹ thuật Tiền sử trên thế giới được tiếp
cận từ lý thuyết và phương pháp của nhiều ngành khoa học
khác nhau nhờ đó đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng về
cột mốc đầu tiên trong lịch sử mỹ thuật nhân loại Nội dung
bài viết tập trung phân tích về một số dấu ấn quan trọng trong
nghiên cứu Mỹ thuật Tiền sử như: nghiên cứu xác định chủ
nhân của các bích họa hang động, nghiên cứu lý giải nguồn gốc
và ý nghĩa của Mỹ thuật Tiền sử
Nghiên cứu xác định chủ nhân kiệt tác nghệ thuật hang
động Altamira của Marcelino Sanz de Santuola
Trong tiếng Anh, “Prehistory” (danh từ) có nghĩa là “Tiền sử”
và “Prehistoric” (tính từ) là “thuộc Tiền sử” Thuật ngữ này
được dùng để chỉ thời đại trước khi lịch sử được viết ra do chưa
có chữ viết để ghi lại các sự kiện, hiện tượng thành văn bản Để
chỉ giai đoạn đầu tiên trong lịch sử mỹ thuật của nhân loại, ta
có thuật ngữ “Prehistoric Art” và cụm từ này đã được chuyển
nghĩa sang tiếng Việt là “Mỹ thuật Tiền sử” hay còn được gọi là
Trang 2khác, những phát hiện về các hiện vật Mỹ
thuật Tiền sử đã có trước đó nhưng chưa
ai nghĩ rằng những bích họa hang động
được giới thiệu rộng rãi trong các nghiên
cứu về mỹ thuật nguyên thủy ngày nay là
thuộc về con người thời Tiền sử Chẳng
hạn như công trình “Cosmographie
Universelle” (Vũ trụ luận toàn cầu) của
Francois de Belleforest xuất bản năm
1575 đã đề cập đến những bích họa ở
hang Rouffignac ở Pháp Trong đó, ông
mô tả một cái hang to sâu, con người chỉ
vào hang được với rất nhiều bó đuốc,
những người vào hang tha hồ thưởng
ngoạn những bức tranh đẹp rải rác đó
đây và vết chân của nhiều loài thú vật
to, nhỏ trên con đường dài ước chừng
năm đến sáu dặm Như vậy, Francois
de Belleforest là người đã phát hiện ra
những bức họa ở hang Rouffignac nhưng
ông chưa có kiến giải nào khác ngoài
việc thuần túy thuật lại sự kiện Tiếp
theo, năm 1735 Lopa de Vega nhà thơ và
nhà viết kịch Tây Ban Nha đã mô tả các
tranh vẽ trên đá ở Cachao da Rapa, gần
Douro Giữa thế kỷ 18, những người dẫn
đường vùng Pyrenees thuộc Tây Nam
châu Âu đã giới thiệu những bức tranh
vẽ bò, ngựa tuyệt đẹp ở hang động Niaux
cho những người đến tắm ở suối nước
nóng Ussat thưởng thức nhưng họ chẳng
hiểu ý nghĩa thực sự của chúng là gì
Sự ham hiểu biết về các hiện vật khảo
cổ đã đưa John Frere, Casinir Picard,
Schmerling và một số nhà nghiên cứu
khác trở thành những học giả tiên phong
trong nghiên cứu về thời Tiền sử vào giai
đoạn nửa đầu thế kỷ 19 Chẳng hạn, năm
1830, Boucher de Perthes nhà khảo cổ
học Pháp đã đưa ra ý kiến về dụng cụ đồ
đá của con người thời Tiền sử qua các
phát hiện về đá lửa tìm thấy ở thung lũng
Somme Các năm tiếp theo 1846, 1847
ông kiên trì bảo vệ quan điểm của mình
về cách mài đẽo đã có ý thức và tuổi địa
chất học một số hiện vật đá là thuộc thời
Tiền sử Là người thiết lập nghiên cứu
về di cốt người tối cổ ở châu Âu, nhưng Boucher de Perthes không thể xác định được niên đại vì thời điểm bấy giờ khung khoa học tham chiếu thời gian không tồn tại Trong cuốn sách
“Antiquites Celtiques et Antediluviennes” (Những cổ vật thời Celtic và tiền Hồng thủy), Boucher de Perthes đã than rằng
“Mặc dù không có di tích, chúng ta phải bằng lòng với cát bụi của chúng còn lại và dù cho không có sự hiện diện của chính bản thân những nhân vật, chúng ta phải thỏa mãn với vết chân của họ để lại đó.”1 Song, giá trị lớn lao trong nghiên cứu của Boucher de Perthes là sự đấu tranh cho nhận thức mới về thời Tiền sử và góp phần làm cho những nhận thức đó thắng thế Giai đoạn giữa thế kỷ 19, các phát hiện về Mỹ thuật Tiền sử ngày càng nhiều Cuốn “Prehistory Art” (Mỹ thuật thời Tiền sử) của Louis Rene Nougier cung cấp cho chúng ta những
ví dụ về các phát hiện Mỹ thuật Tiền sử giai đoạn này Như trường hợp bác sĩ Mayor, ở Geneve, đã thu lượm được những hiện vật Tiền sử đầu tiên, có những nét khắc chạm tinh tế và
kỳ diệu, ví như: một cái gậy bằng gạc con tuần lộc (ranne), có đục lỗ, và được trang trí một bên bằng nét vẽ một cành cây xum xuê những lá, một bên bằng hình một con dê núi, còn một gậy thứ hai mang hình vẽ chim Hay như câu chuyện về công chứng viên Andre Brouillet, phát hiện được ở hang Chaffaud, tại Savigne, Vienne hình khắc tinh tế về nai con, hươu cái… Con đi trước, con đi sau và mỗi con đều có mũi tên bắn vào vai Những phát hiện nói trên mở ra triển vọng nghiên cứu về nguồn gốc loài người và Mỹ thuật Tiền sử Thế nhưng, nó đã
bị rơi vào quên lãng vì không ai hiểu và ý thức được giá trị của các hiện vật Nói cách khác, đã có các phát hiện về nghệ thuật hang động nhưng những người tìm thấy đã thiếu những liên tưởng cần thiết giữa các hình vẽ trên vách hang với thời Tiền
sử để có vinh dự gắn tên tuổi mình với nghiên cứu đầu tiên về nghệ thuật hang động
Hiểu được bối cảnh nghiên cứu thời Tiền sử trước khi Marcelino Sanz de Sautuola giới thiệu những bức bích họa đặc sắc ở hang
Tranh vẽ các động vật Màu trên đá Hang Lascaux, Montignac, Dordogne 17.000
năm trước Công nguyên Nguồn ảnh: Editors of Phaidon (2007) 30.000 Years of Art: The story of human creativity across time and space Phaidon Press
Trang 3Altamira ra thế giới và công bố kết luận
khoa học của mình mới thấy hết được
thiên tài của ông Marcelino Sanz de
Sautuola vốn là một luật gia, nhưng sự
ham hiểu biết khoa học đã đưa ông đến
với công việc khảo cổ học Năm 1875,
Marcelino Sanz de Sautuola đã khám
phá và phát hiện được một số công cụ
bằng đá, xương động vật thuộc thời đại
đồ đá cũ tại hang Altamira Bốn năm sau,
1879, Marcelino Sanz de Sautuola mang
theo con gái Maria đến hang Altamira
khai quật với niềm hy vọng sẽ tìm thấy
được nhiều cổ vật hơn nữa Chính cô bé
Maria là người phát hiện ra kiệt tác hang
động khi chơi trong hang trong lúc cha
cô Marcelio Sanz de Antnola đang làm
việc Marcelio Sanz de Autuola đã liên
hệ những công cụ bằng đá, những lao
mác và tranh vẽ trên trần hang Altamira
để kết luận rằng những bức tranh trong
hang động Altamira có niên đại thời đại
đồ đá Năm 1880, ông đã trình bày phát
hiện và quan điểm của mình về những
bích họa ở hang Altamira trong công
trình “Breves apuntes sobre algunos
objectos prehistoricos de la Provincia
de Santander” (Ghi chú tóm tắt về một
số đồ vật Tiền sử của tỉnh Santader)
Nghiên cứu của ông nhận được sự ủng
vật học nổi tiếng của Tây Ban Nha thời bấy giờ, nhưng đồng thời lại gây nên cuộc tranh luận dữ dội trong giới khoa học về niên đại và chủ nhân thực sự tạo nên các tranh vẽ hang động Quan điểm của Marcelino đã khiến các nhà Tiền sử học đương thời phải đối mặt với sự thay đổi mang tính cách mạng trong nhận thức về con người Tiền sử Song, thay đổi nhận thức của con người là một trong những công việc khó khăn nhất Một
số học giả Pháp, đứng đầu là Gabrien de Mortillet người đã
có những đóng góp quan trọng về thời Tiền sử thời bấy giờ đặc biệt kiên quyết bác bỏ giả thuyết của Marcelino Sanz de Sautuola Thêm vào đó, do tính nghệ thuật, vẻ sống động đặc biệt cùng với sự bảo tồn khá nguyên vẹn của các bức vẽ ở Altamira đã khiến nhiều người nghi ngờ đó là sáng tạo của con người thời Tiền sử Đỉnh cao của sự ngờ vực này là Sautuola
bị buộc tội giả mạo, lừa bịp trong nghiên cứu khoa học Nhiều người chế nhạo các bức tranh Altamira trong Hội thảo khoa học Tiền sử năm 1880 Do định kiến này mà các thành viên của Hội thảo thậm chí không đến thăm hang Altamira Marcelino Sanz de Sautuola qua đời vào năm 1888, không kịp có vinh dự chứng kiến sự công nhận của giới khoa học cho những phát hiện và nghiên cứu của mình Năm 1902, một số tranh hang động có cùng phong cách vẽ như các bức tranh ở Altamira được phát hiện ở một số địa danh khác nhau tại Pháp đã khiến một số nhà khoa học nhìn nhận lại quan điểm của Sautuola
về người Tiền sử là chủ nhân tranh hang động Cũng năm đó, Esmile Cartaihac2 nhà khảo cổ học người Pháp đã thay đổi quan điểm về Altamira, thừa nhận sai lầm và bày tỏ sự tôn trọng của mình đối với Sautuola trong bài viết nổi tiếng “Mea culpa d’un sceptique” (Sự hối hận của một kẻ hoài nghi) xuất bản trong tạp chí L’Anthropologie Cartaihac nhấn mạnh tầm quan trọng của Altamira và gay gắt chỉ trích bản thân đã xử sự bất công với Marcelino Sanz de Sautuola khi từ chối nghiên cứu của ông mà không tiến hành điều tra kiểm chứng kết luận khoa học Đồng thời, khoa học hiện đại đã xác định khoảng thời gian tranh hang động Altamira được tạo ra từ khoảng 19.000
- 11000 năm trước Công nguyên Nhờ đó, danh dự khoa học của Marcelino Sanz de Sautuola được phục hồi Cuộc triển lãm thế giới lần thứ hai năm 1867 có một khu trưng bày phong phú
về thời Tiền sử Hầu hết các hiện vật thời Tiền sử được phát hiện lúc bấy giờ đều được bày trong cuộc triển lãm này Đây là dấu mốc quan trọng trong nghiên cứu thời Tiền sử, có ý nghĩa kích thích các giả thuyết khoa học về con người và giai đoạn Tiền sử Kể từ đó đến nay, các nhà khoa học phát hiện và xác định được nhiều hiện vật có niên đại cổ hơn Altamira Nhưng nhờ kết luận khoa học quan trọng mà tên tuổi của Marcelino Sanz de Sautuola cùng với những tranh vẽ ở Altamira gắn liền với nghiên cứu xác định chủ nhân của nghệ thuật hang động
Vệ nữ Lespugue Ngà voi ma mút Cao 15 cm Bảo
tàng Musée de I’Home, Paris 23.000 trước Công
nguyên Nguồn ảnh: Editors of Phaidon (2007) 30.000
Years of Art: The story of human creativity across time
and space Phaidon Press
Trang 4Art educAtion 69
Nghiên cứu lý giải về nguồn gốc và ý nghĩa Mỹ thuật Tiền sử
Trải qua hơn một thế kỷ, Mỹ thuật Tiền sử với di tích và hiện
vật đặc sắc nằm ở các địa bàn của châu Phi, châu Âu, châu Á và
châu Mỹ đã trở thành đối tượng nghiên cứu của khảo cổ học,
nhân học, nghệ thuật học, dân tộc học, tôn giáo học… Trong
các công trình nghiên cứu về Mỹ thuật Tiền sử, đáng chú ý
có “The Mind in the Cave: Conciousness and the Origins of
Art” (Tâm trí trong hang động: Sự hiểu biết và nguốn gốc của
nghệ thuật) của David Lewis-Williams3, “Cave Paintings and
the Human Spirit: The Origin of Creativity and Belief” (Tranh
hang động và tinh thần con người: Nguồn gốc sáng tạo và niềm
tin) của David S Whitley4, “Prehistoric Art: The Symbolic
Journey of Humand Kind” (Mỹ thuật Tiền sử: hành trình biểu
tượng của nhân loại) của Randall White5…
Kể từ khi phát hiện cho đến nay, Mỹ thuật Tiền sử luôn gợi
ham muốn hiểu biết về nguồn gốc nghệ thuật, những bức tranh
hang động hay tác phẩm chạm khắc đã được thực hiện như
thế nào và có ý nghĩa gì, liệu nó có phải là sự cầu nguyện, có
mục đích nghi lễ, hay đơn giản chỉ là sự trang trí? Trong công
trình “The Mind in the Cave: Conciousness and the Origins of
Art”, David Lewis-Williams học giả Nam Phi cho rằng lời giải
thích nằm trong sự phát triển tâm trí con người Người
Cro-magnon6 không giống như người Neanderthal, sở hữu cấu tạo
hệ thần kinh tiên tiến hơn, cho phép họ trải nghiệm trạng thái
nhập định, xuất thần Quan trọng là một trong số họ trở thành
pháp sư, những người sửa chữa, hoặc vẽ những hình ảnh lên
vách hang động, mà họ coi đó là khoảng giữa thế giới của họ
và thế giới tinh thần được thấy qua các ảo ảnh Nghiên cứu này
phát triển giả thuyết quan trọng là tranh hang động được tạo ra
bởi các pháp sư nhằm diễn tả lại những gì họ trải nghiệm khi
trạng thái ý thức thay đổi Trong chương đầu tiên “Discovering
Human Antiquity” (Khám phá con người thời cổ), David
Lewis-Williams đã trình bày về giá trị nghệ thuật đá của Thượng kỳ
đồ đá cũ Ông cũng phân tích về nỗ lực xác định người Tiền sử, chủ nhân nghệ thuật hang động ở giai đoạn trước khi các học giả cuối cùng đã chấp nhận tính xác thực của nó Cuối cùng, ông ghi nhận
sự phát triển của khoa học với phương pháp xác định phóng xạ cacbon cho phép chỉ ra chính xác niên đại của hiện vật Chương hai “Seeking Answers” (Tìm kiếm câu trả lời), David Lewis-Williams tiến hành nghiên cứu các cách giải thích khác nhau của các học giả về nghệ thuật hang động châu Âu Thượng kỳ đồ đá cũ Chú ý đến việc sử dụng thuật ngữ “nghệ thuật” trong các nghiên cứu đi trước, tuy nhiên ông vẫn tin rằng nó cần được sử dụng thận trọng theo ngữ cảnh Trong nỗ lực phân tích làm thế nào mà con người (Homo sapiens) tiến hóa và bắt đầu thực hiện nghệ thuật, David Lewis-William tập trung vào tranh hang động của Tây
Âu khoảng giai đoạn 45.000 đến 10.000 năm trước Công nguyên Ông nêu ra giả thuyết tranh hang động là sản phẩm của niềm tin tôn giáo và giúp duy trì một xã hội có sự phân biệt đẳng cấp Sử dụng Saman giáo để giải thích về nghệ thuật
đá, David Lewis-William điều tra vai trò nghi lễ của các pháp sư trong cấu trúc xã
Bò rừng Màu trên đá vôi Hang Altamira 15.000 năm trước Công nguyên Nguồn ảnh: Editors of
Phaidon (2007) 30.000 Years of Art: The story of human creativity across time and space
Phaidon Press.
Đá mai táng Màu trên sỏi thạch anh Bảo tàng South Africa Thị trấn Cape 6.000 năm trước Công nguyên
Nguồn ảnh: Editors of Phaidon (2007) 30.000 Years
of Art: The story of human creativity across time and
space Phaidon Press
Trang 5hội người San (tộc người bản địa ở Nam
Phi) và bối cảnh nghệ thuật đá Nghiên
cứu của ông dựa trên lý thuyết cấu trúc
trong nỗ lực nhằm chứng tỏ cá nhân và
nhóm người San tạo ra các biểu tượng xã
hội để củng cố quyền lực cá nhân Phần
lớn các tác phẩm nghệ thuật đá được tạo
ra trong các nghi lễ Do đấy, theo ông
nghiên cứu về nghệ thuật đá cũng là
nghiên cứu nghệ thuật của tín ngưỡng
Dựa trên cơ sở dân tộc học, David
Lewis-Williams giải quyết các ý nghĩa về nghệ
thuật đá của người San Nghiên cứu nghệ
thuật đá Thượng kỳ đồ đá cũ ở Pháp từ
thập niên 1970, ông lập luận về những
điểm tương đồng giữa nghệ thuật đá của
người San và nghệ thuật đá ở Pháp giai
đoạn Thượng kỳ đồ đá cũ, cũng như bàn
luận về Saman giáo trong xã hội săn bắt
và hái lượm
Khác với David Lewis-Williams, nhà
nghiên cứu David S Whitley trong công
trình “Cave Paintings and the Human
Spirit: The Origin of Creativity and Belief”
đã thách thức những mô hình nghiên cứu
trước đó về nguồn gốc nghệ thuật và bản
chất của Saman giáo Tác giả đưa ra một
phương pháp mới để tìm hiểu về nguồn
gốc của sự sáng tạo, nghệ thuật và niềm
tin Nếu các nhà khảo cổ học chuyên về
bích họa hang động thời Tiền sử lập luận
rằng, nghi lễ của các pháp sư đã dẫn đến
họ xem xét Saman giáo là hình thức được biết đến sớm nhất của tôn giáo Trong khi đó, các nhà tâm lý học lại xem sự xuất hiện của tín ngưỡng tôn giáo như một biểu hiện bình thường của đời sống tinh thần con người Theo cách nhìn của họ, các trạng thái ngây ngất của pháp sư là dạng hành vi khác thường, trường hợp ngoại lệ quy tắc thông thường của tôn giáo giai đoạn đầu Whitley
đã giải quyết các tranh cãi bằng cách đan xen các bằng chứng khảo cổ với những phát hiện mới nhất của khoa học thần kinh tiên tiến Trên cơ sở đó, ông đã viết lại những hiểu biết về Saman giáo và kết nối nó với sự sáng tạo nghệ thuật, huyền thoại và tôn giáo Thay vì tập trung vào lý thuyết của David Lewis-Williams, Whitley nhìn vào những gì thực sự là Saman giáo Theo ông, các nguồn tài liệu tham khảo dân tộc học cơ bản đều thống nhất ở một điều: pháp sư là những người bình thường bị căn bệnh hành
hạ làm thay đổi cả cách nhìn và tâm trạng, thường vô tình bị kéo vào Saman giáo và để chữa trị thì cách duy nhất là trở thành một pháp sư thực hành Họ luôn đau khổ và đau đớn về thể xác, chứ không phải là bản chất tôn giáo nào cả Whitley đánh giá một số các nghiên cứu gần đây của các học giả như Justin Barret, Scott Atran và Ilkka Pyysiamen về tâm lý học tiến hóa Ông thảo luận
về nguồn gốc tiến hóa của tư tưởng và tâm linh (niềm tin và tinh thần) tôn giáo Dựa trên việc đọc các nguồn dân tộc học về pháp
sư, đặc biệt là về California và Siberia bản địa, ông phân tích về những chẩn đoán của bệnh lưỡng cực, hưng cảm hoặc trầm cảm Đáng chú ý là bệnh lưỡng cực dù nặng, nhưng không gây suy nhược, người lưỡng cực có thể vẫn hoạt động tốt trong xã hội, như nhà thơ, nhà khoa học, chính trị gia, hay pháp sư… Whitley còn phân tích về những ví dụ cho thấy mối quan hệ giữa các rối loạn tâm trạng với sự sáng tạo Theo ông, pháp sư khai thác các rối loạn tâm trạng, thúc đẩy sáng tạo được biểu hiện qua các tranh hang động Quan điểm của Whitley là kinh nghiệm của một người trong cuộc bởi trong cuốn sách ông cho biết bản thân
đã sống với trầm cảm nặng, khởi phát kể từ khi ông mới lên 16 tuổi Tóm lại, công trình nghiên cứu của Whitley đáng chú ý bởi ông đã trình bày phương pháp nhận thức mới về nghệ thuật hang động, trong đó liên kết nghệ thuật hang động với nghiên cứu tâm
lý học thần kinh
Với công trình “Prehistoric Art: The Symbolic Journey of Humand Kind”, Randall White trình bày cái nhìn tổng quan
về nghệ thuật thời Tiền sử, đồng thời khám phá ý nghĩa của các biểu tượng Khoảng 40.000 năm trước Công nguyên, người Cro-Magnon, bắt đầu tràn vào châu Âu, thay thế người Neanderthal Họ đã sáng tạo nên những bức vẽ tuyệt tác, những chạm khắc tinh tế trên đá và xương Randall White tập trung vào những tác phẩm đặc sắc của thời Tiền sử, phần bao trùm những
gì mà ngày nay chúng ta gọi là nghệ thuật Tuy nhiên, Randall White cũng cẩn thận chỉ ra rằng “nghệ thuật” là khái niệm của
Những bàn tay Màu trên đá Độ dài của bàn tay: 15
cm Argentina 9.500 năm trước Công nguyên Nguồn
ảnh: Editors of Phaidon (2007) 30.000 Years of Art:
The story of human creativity across time and space
Phaidon Press
Trang 6các nhà nghiên cứu phương Tây và đối với những tác giả của
các bức tranh hang động hay chạm khắc, thì những gì mà ngày
nay chúng ta gọi là nghệ thuật có thể có ý nghĩa rất khác Theo
Randall White, không thể nghi ngờ rằng người Cro-Magnon
sáng tạo ra các biểu tượng, nhằm mục đích phản ánh quan niệm
của mình về thế giới tự nhiên Sinh sống bằng săn bắt và hái
lượm, hiển nhiên người Cro-Magnon có sự nhận thức về mối
quan hệ với thiên nhiên hoàn toàn khác với chúng ta Randall
White đặt câu hỏi về ý nghĩa các dấu hiệu trong Mỹ thuật Tiền
sử Những bàn tay được thể hiện trên đá có thể đã được tạo ra
theo nhiều cách khác nhau, vậy liệu chúng có phải là chữ ký
của pháp sư để xác nhận, như một dạng niêm phong trong nghi
lễ? Nhiều loài động vật được mô tả sống động trong các hang
động Pech Merle, Font-de-Gaume và Rouffignac ở miền Nam
nước Pháp liệu có phải là những biểu tượng? Những dấu hiệu,
ký hiệu hiển hiện trên các vách hang động, nhưng chúng mới chỉ
được thực sự chú ý trong những năm gần đây Năm 1994, nhóm
nghiên cứu của Randall White đã khảo sát Abri Castannet, ở
miền Nam nước Pháp Nơi đây từ lâu vẫn được xem là một
trong những địa điểm xuất hiện người hiện đại đầu tiên ở châu
Âu Công việc khai quật của Randall White đã phát hiện ra bằng
chứng về các hoạt động mang tính biểu tượng như hàng trăm vỏ
ốc dường như được sử dụng làm đồ trang trí, khối đá vôi chạm
khắc hình âm hộ Thực tế cho thấy các hình vẽ hoạt động, tư thế
của các động vật trong hang động cung cấp nguồn tài liệu quý
giá để giải thích về các dấu hiệu, tuy nhiên một số nhà khoa học
đã bỏ qua khi nghiên cứu chúng Trong nghiên cứu hiện đại về
tranh hang động thời Tiền sử, các hình vẽ là những dấu hiệu và
chúng cung cấp cái nhìn sâu sắc vào bối cảnh và ý nghĩa Chẳng
hạn các bàn tay cung cấp thông tin về tuổi, giới tính và thuận
tay của chủ nhân Ý nghĩa tượng trưng không thể nhầm lẫn về
các hình bàn tay là chúng đã được đánh dấu hang lên một cách có hệ thống Ngày nay, các nhà nghiên cứu đã chứng minh được tại hang Lascaux hình ảnh ngựa và hươu đỏ chiếm ưu thế, trong khi tuần lộc lại là thức ăn chính của những chủ nhân của hang Tương tự, những người Tiền sử sống trong hang Altamira hầu như không
Hình người Màu trên đá Hình người cao 76 cm Kimberley, Western Australia Nguồn ảnh: Editors of
Phaidon (2007) 30.000 Years of Art: The story of human creativity across time and space Phaidon Press
Vệ nữ Laussel Đá vôi Cao 44 cm Musée d’Aquitaine, Bordeaux Nguồn ảnh: Editors of Phaidon
(2007) 30.000 Years of Art: The story of human creativity across time and space Phaidon Press
Bò rừng Hang Tuc d’Audoubert, Ariège Pháp 13.500 năm trước Công
nguyên Nguồn ảnh: Editors of Phaidon (2007) 30.000 Years of Art:
The story of human creativity across time and space Phaidon Press
Trang 7trình tìm câu trả lời cho những câu hỏi
như tại sao là bò rừng ở Altamira, ngựa
ở Lascaux, voi ma mút tại Rofignac?
Các nhà nghiên cứu đã tiến một bước
trong việc đưa ra giả thuyết nghiên cứu
về niềm tin, về mối quan hệ giữa nghệ
thuật và văn hóa của người Tiền sử
Các bức bích họa hang động có tuổi từ
khoảng 35.000 đến 10.000 năm trước
Chú thích:
1 Xem Louis-Rene Nougier Mỹ thuật Tiền sử Bản dịch của Viện Bảo tàng Lịch sử
Người dịch Phạm Đình Giỡn Người đánh máy: Lê Hữu Chung
2 Émile Cartaihac (1845-1921), người Pháp là nhà khảo cổ học, chuyên gia về thời Tiền
sử và được xem là môt trong những chuyên gia về nghệ thuật hang động Sau khi thay đổi quan điểm về Altamira, ông trở thành một trong những người xây dựng và phát triển nghiên cứu nghệ thuật hang động.
3 David Lewis-Willimas (2004) The Mind in the Cave: Conciousness and the Origins of
Art Thames and Hudson
4 David S Whitley (2008) Cave Paintings and the Human Spirit: The Origin of Creativity and Belief Prometheus Books.
5 Randall White (2003) Prehistoric Art: The Symbolic Journey of Humand Kind Harry
N Abrams.
6 Cro-magnon là tên gọi để chỉ con người hiện đại đầu tiên.
Tài liệu tham khảo:
Louis-Rene Nougier Mỹ thuật Tiền sử Bản dịch của Viện Bảo tàng Lịch sử Người
dịch Phạm Đình Giỡn Người đánh máy: Lê Hữu Chung
Editors of Phaidon (2007) 30.000 Years of Art: The story of human creativity across
time and space Phaidon Press
David Lewis-Willimas (2004) The Mind in the Cave: Conciousness and the Origins of
Art Thames and Hudson
David S Whitley (2008) Cave Paintings and the Human Spirit: The Origin of Creativity and Belief Prometheus Books.
Randall White (2003) Prehistoric Art: The Symbolic Journey of Humand Kind Harry
N Abrams.
SIGNIFICANT HALLMARKS IN THE RESEARCH INTO PREHISTORIC FINE ARTS
Abstract: Prehistoric fine arts are a strange start of the mankind’s history of fine arts In recent years, more and more
attention has been paid to the research into prehistoric fine arts, which helps clarify the significance and purpose
of cave paintings and cave carvings For a better understanding of the research results, the article describes the significant hallmarks in this research, including the examination and identification of the authors of the murals in caves, and the clarification of the origins and significance of cave arts.
Keywords: prehistoric fine arts, primitive fine arts, research into prehistoric fine arts, research into primitive fine arts cave arts, cave mural.
Ngày nhận bài 13 tháng 6 năm 2014, ngày đưa phản biện 15 tháng 8 năm 2014, ngày chấp nhận đăng 5 tháng 9 năm 2014
những câu hỏi hấp dẫn kể từ khi lần đầu tiên được xác định là nghệ thuật thời Tiền sử Qua những điều vừa trình bày, ta thấy nghiên cứu về Mỹ thuật Tiền sử đã được tiếp cận từ nhiều góc
độ Trước những tranh hang động và hình chạm khắc tinh tế, những câu hỏi luôn được đặt ra, thách thức các nhà khảo cổ học, dân tộc học, lịch sử và nghệ thuật trả lời các câu hỏi về nguồn gốc và ý nghĩa của chúng Mỗi học giả với cách nhìn khác nhau
đã làm phong phú thêm phương pháp và lý thuyết góp phần làm sáng tỏ các bí ẩn xung quanh Mỹ thuật Tiền sử./
B.T.T.M