Đề tài nâng cao chất lượng thông tin và khả năng đáp ứng nhu cầu thông tin của ngành thống kê

Vai trũ số liệu thống kờ trong quản lý điều hành kinh tế - xó hội Là cơ quan cung cấp thông tin chính, đồng thời tham mưu tích cực cho UBND tỉnh trong việc đánh giá kết quả hoạt động ki

1

PHẦN I LỜI MỞ ĐẦU

Trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế, chúng ta đang cố gắng đưa nền kinh

tế thoát ra khỏi tình trạng kém phát triển để tiến kịp và không bị tụt hậu so với nền kinh tế các nước trong khu vực và trên thế giới Trong xu thế phát triển chung đó, ngành Thống kê từng bước trưởng thành để đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Số liệu thống kê ngày càng đóng vai trò quan trọng, nó phục vụ cho rất nhiều lĩnh vực khác nhau như: Công tác quản lý nhà nước, kinh doanh, giáo dục, y dược, nghiên cứu khoa học , trong đó công tác quản lý nhà nước được xem là đối tượng phục vụ phổ biến nhất của công tác Thống kê, vì ở đó nó giúp cho nhà lãnh đạo có cơ sở để đưa ra các quyết định có tính khoa học nhất, khách quan nhất, hạn chế những sai lầm dẫn đến những tổn thất đáng tiếc làm giảm hiệu quả của công tác quản lý

Tuy nhiên, chất lượng số liệu và khả năng đáp ứng nhu cầu thông tin của ngành Thống kê đối với các đối tượng dùng tin vẫn còn nhiều hạn chế Vấn đề này cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài ngành đưa ra xem xét, đánh giá

Để góp phần giải quyết vấn đề này, và chúng ta có cái nhìn tổng quan về chất lượng cũng như khả năng đáp ứng nhu cầu thông tin của ngành, tôi tiếp tục nghiên

cứu về vấn đề Nâng cao chất lượng thông tin và khả năng đáp ứng nhu cầu thông tin của ngành Thống kê

Kết cấu của chuyên đề gồm:

Phần I - Lời mở đầu

Phần II - Nội dung

I Vai trò của số liệu thống kê và chất lượng số liệu thống kê

1 Vai trò số liệu thống kê trong quản lý điều hành kinh tế - xã hội

2 Chất lượng thông tin thống kê

2

II Thực trạng chất lượng thông tin thống kê hiện nay

1 Thực trạng chung

2 Thực trạng tại địa phương

3 Các nguyên nhân ảnh hưởng tới chất lượng thông tin thống kê

III Các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thông tin thống kê hiện nay

1 Hoàn thiện phương pháp thống kê

2 Nghiên cứu các giải pháp quản lý chất lượng số liệu thống kê

Phần III - Kết luận và kiến nghị

3

PHẦN II - NỘI DUNG

I VAI TRề CỦA SỐ LIỆU VÀ CHẤT LƯỢNG THễNG TIN THỐNG

Kấ

1 Vai trũ số liệu thống kờ trong quản lý điều hành kinh tế - xó hội

Là cơ quan cung cấp thông tin chính, đồng thời tham mưu tích cực cho UBND tỉnh trong việc đánh giá kết quả hoạt động kinh tế của các ngành, các thành phần kinh tế qua các năm, từng thời kỳ; xây dựng các chương trình, mục tiêu; chiến lược phát triển KT-XH trên địa bàn hàng năm và các thời kỳ; thông qua các nhóm thông tin cơ bản như sau:

- Nhúm chỉ tiờu về số lượng, phản ỏnh qui mụ của cỏc hiện tượng kinh tế -

xó hội như: Dõn số, lao động, diện tớch gieo trồng, sản lượng cỏc loại cõy trồng, số

đầu con gia sỳc, gia cầm, số lượng cỏc cơ sở kinh tế, giỏ trị sản xuất, Nhúm chỉ tiờu này giỳp lónh đạo địa phương nhỡn thấy qui mụ của cỏc hiện tượng kinh tế - xó hội trong từng thời kỳ nhất định, qua những cỏch so sỏnh và phõn tớch khỏc nhau,

cú thể thấy được sự phỏt triển về mặt lượng của cỏc chỉ tiờu trờn và sự thay đổi về mặt tỷ trọng của cỏc bộ phận, cỏc ngành trong nền kinh tế, đỏnh giỏ mức độ hoàn thành kế hoạch trong từng thời kỳ nhất định, đồng thời nú là cơ sở cho việc xõy dựng cỏc nghị quyết và kế hoạch về phỏt triển kinh tế - xó hội của Đảng và cỏc cấp chớnh quyền

- Nhúm chỉ tiờu về chất lượng như: Năng suất của cỏc loại cõy trồng, vật

nuụi; giỏ thành sản phẩm; thu nhập bỡnh quõn đầu người; mức sống hộ gia đỡnh; chất lượng dõn số và nguồn lao động như trỡnh độ học vấn, trỡnh độ chuyờn mụn kỹ thuật giỳp lónh đạo địa phương nhận thức rừ mặt chất của cỏc hiện tượng kinh tế

- xó hội, hiệu quả cuối cựng của quỏ trỡnh tăng trưởng và cụng tỏc quản lý điều hành, từ đú kết hợp với cỏc chỉ tiờu số lượng đỏnh giỏ những sự thành cụng và sự trỡ trệ của cụng tỏc quản lý, giỳp lónh đạo địa phương đưa ra cỏc quyết định mới cú tớnh chất tiến bộ hơn

Hai nhúm chỉ tiờu trờn của cụng tỏc Thống kờ, luôn gắn liền với việc phõn tớch cỏc nhõn tố ảnh hưởng, mức độ ảnh hưởng của từng nhõn tố đến kết quả của

4

các hiện tượng kinh tế - xã hội, điều này vô cùng quan trọng trong việc tìm ra giải pháp tối ưu nhằm hạn chế mặt tiêu cực của những nhân tố bất lợi, đồng thời tạo điều kiện cho những nhân tố tích cực phát triển, giúp nhà quản lý đưa ra quyết định sát thực tế và đem lại hiệu quả cao

- Nhóm thông tin về lưu trữ: §ó là sản phẩm, c¸c Ên phÈm vµ Niên giám

Thống kê được phát hành hàng năm, nhằm ghi lại kết quả về mặt quá khứ một cách tổng hợp nhất của các hiện tượng kinh tế - xã hội của từng địa phương trong từng năm cụ thể, phục vụ cho việc nghiên cứu, so sánh và lưu trữ các hiện tượng kinh tế

- xã hội của các đối tượng dùng tin Đây cũng là sản phẩm nhằm phục vụ cho công tác xã hội hóa về mặt thông tin, góp phần củng cố hệ thống lưu trữ quốc gia

Hiện nay hầu hết việc đánh giá kết quả sản xuất, các chỉ tiêu xã hội của các cấp chính quyền chủ yếu dựa vào hệ thống thông tin trên Điều đó vừa khẳng định công tác Thống kê ngày càng có vai trß cao trong công tác quản lý điều hành, vừa đảm bảo thống nhất một cách khách quan trong việc sử dụng và công bố thông tin, đảm bảo tính minh bạch của các hiện tượng kinh tế - xã hội Qua đó cũng thấy được trách nhiệm của Ngành Thống kê trong công tác quản lý nhà nước đã được nâng lên

Thực tế không phải ai, không phải tổ chức chính quyền của mọi địa phương đều có cách nhìn nhận con số thống kê có vai trò và vị trí như nhau, vì có thể có những cách tiếp cận khác nhau

2 Chất lượng thông tin thống kê

2.1 Khái niệm chất lượng thông tin thống kê

Khái niệm chung nhất về chất lượng thông tin thống kê được hiểu đó là "sự phù hợp cho sử dụng" Ban đầu các nhà thống kê hiểu và đồng nhất chất lượng thông tin thống kê với tính chính xác của nó Cách hiểu như vậy chưa đầy đủ vì nếu thông tin chính xác nhưng được tính toán và công bố chậm, hoặc người sử dụng không thể tiếp cận để có thông tin thì cũng không thể nói thông tin thống kê

có chất lượng vì nó không có ý nghĩa dưới góc độ người sử dụng Vào giữa thập kỷ

5

80 của thế kỷ XX, Thống kê Canađa đã đưa ra định nghĩa: "Chất lượng của thông tin thống kê là sự phù hợp sử dụng của khách hàng"

Để đáp ứng nhu cầu của “khách hàng” đối với thông tin thống kê, cơ quan thống kê phải xác định yêu cầu của người sử dụng là gì Dựa vào điều kiện hoàn cảnh thực tế của từng quốc gia, ý thức phục vụ người sử dụng, mỗi cơ quan thống

kê có cách tiếp cận tới khái niệm chất lượng và đưa ra các tiêu thức riêng để phản ánh chất lượng thông tin thống kê Với chức năng nhiệm vụ và mục tiêu, mỗi tổ chức quốc tế có cách tiếp cận riêng tới khái niệm và lựa chọn các tiêu thức phản ánh chất lượng thông tin thống kê khác nhau Chẳng hạn, Quỹ tiền tệ quốc tế quan tâm nhiều tới phương pháp luận thống kê nên đã xây dựng một lược đồ đánh giá chất lượng thông tin theo thứ bậc với năm cấp Cấp một có năm tiêu thức phản ánh

chất lượng và hiểu đó là các điều kiện tiên quyết, bao gồm: tính trung thực; tính tin cậy về phương pháp luận; tính chính xác; khả năng tiếp cận và khả năng phục vụ

Cấp hai và cấp ba bao gồm các yếu tố và các chỉ tiêu của chất lượng Cấp bốn đề cập tới những vấn đề tập trung đặc biệt và cấp năm liên quan tới những điểm cơ bản cần thực hiện để đảm bảo chất lượng thông tin

Cơ quan Thống kê Châu Âu với quan điểm đặt người sử dụng và các yêu cầu của họ đối với số liệu thống kê vào trọng tâm trong công tác nên cơ quan này

đã dựa vào các định mức của tiêu chuẩn ISO 8402 để đưa ra 7 tiêu thức phản ánh chất lượng thông tin thống kê, bao gồm: tính phù hợp, tính chính xác, khả năng tiếp cận, tính kịp thời, tính chặt chẽ, khả năng so sánh và tính đầy đủ Cơ quan Thống kê Liên Hợp Quốc (UNSD) và một số tổ chức khác như tổ chức Nông nghiệp và Lương thực quốc tế đưa ra ý tưởng về chất lượng thông tin chỉ tập trung vào một số yếu tố phản ánh về chất lượng Chẳng hạn, vào năm 1996, UNSD đã công bố Quy tắc phổ biến số liệu áp dụng trong thực tế thống kê, đồng thời UNSD cũng tiến hành rà soát trong nội bộ công tác thu thập số liệu, hiệu chỉnh và công bố thông tin để tìm ra phương pháp tốt nhất cho các hoạt động thu thập số liệu, hiệu chỉnh, đánh giá và công bố các bản siêu dữ liệu

Khác với các tổ chức thống kê quốc tế, căn cứ vào tình hình thực tiễn và trình độ phát triển của từng nước, các cơ quan Thống kê quốc gia nghiên cứu và

6

lựa chọn các tiêu thức riêng để áp dụng trong công tác quản lý chất lượng thông tin thống kê của nước mình Cơ quan Thống kê Canađa - một trong những cơ quan thống kê quốc gia đi đầu trên thế giới trong thực hiện quản lý chất lượng thông tin thống kê và coi công tác này có vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình quản lý

chung của toàn bộ cơ quan đã lựa chọn sáu tiêu thức sau: tính phù hợp, tính chính xác, tính kịp thời, khả năng tiếp cận, tính chặt chẽ và khả năng giải thích Thống

kê Thụy Điển quan niệm chất lượng sản phẩm thống kê là chất lượng của các thông tin đầu ra do người sử dụng quyết định Sản phẩm thống kê được coi là có chất lượng nếu hầu hết người sử dụng tin tưởng rằng sai số thống kê được kiềm chế và trong một khoảng cho phép, độ lệch chuẩn và khoảng tin cậy phản ánh đúng thực tế Thống kê Thụy Điển có trách nhiệm bảo đảm số liệu thống kê phù hợp với mục đích của người dùng tin và chỉ lựa chọn năm tiêu thức để phản ánh chất lượng

thông tin: tính chính xác, khả năng tiếp cận, tính kịp thời, tính chặt chẽ và khả năng so sánh

2.2 Thống kê Việt Nam lựa chọn các tiêu thức phản ánh chất lượng

thông tin

Dựa vào Điều 4 của Luật Thống kê, xét điều kiện thực tế của Việt Nam, đồng thời tham khảo việc lựa chọn các tiêu thức phản ánh chất lượng thông tin của tổ chức thống kê các nước và quốc tế, Tổng cục Thống kê đề xuất sáu tiêu thức nên lựa chọn trong công tác quản ký và nâng cao chất lượng thông tin

thống kê: tính phù hợp, tính chính xác, tính kịp thời,khả năng tiếp cận, khả năng giải thích và tính chặt chẽ Đề xuất sáu tiêu thức dựa trên những cơ sở chủ yếu

sau đây:

a Để đảm bảo tính trung thực, khách quan, chính xác, đầy đủ, kịp thời trong hoạt động thống kê được qui định trong Luật Thống kê đòi hỏi thông tin thống kê phải đáp ứng các tiêu thức về tính phù hợp, tính chính xác và tính kịp thời Luật thống kê cũng qui định "Công khai về phương pháp thống kê, công bố thông tin về thống kê" và "Bảo đảm quyền bình đẳng trong tiếp cận và sử dụng thông tin thống kê nhà nước phải được công bố công khai" Hai nguyên tắc này

7

đòi hỏi thông tin thống kê phải đáp ứng các tiêu thức về khả năng tiếp cận và khả năng giải thích

b Một trong những nguyên nhân ảnh hưởng độ tin cậy của thông tin thống

kê đó là phương pháp luận áp dụng trong thu thập, xử lý và biên soạn các chỉ tiêu chưa đồng bộ và thống nhất Tính chặt chẽ đòi hỏi TCTK phải sử dụng thống nhất các khái niệm, phân loại chuẩn và phương pháp luận trong toàn bộ hệ thống thống

kê, vì vậy tiêu thức tính chặt chẽ rất cần thiết và phù hợp với tình hình thực tiễn của TCTK

c Áp dụng sáu tiêu thức là điều kiện cần để TCTK đáp ứng 10 nguyên tắc cơ bản của thống kê nhà nước do các tổ chức thống kê quốc tế nêu ra, đảm bảo uy tín của TCTK và đảm bảo chất lượng của thông tin thống kê

d Lựa chọn sáu tiêu thức phù hợp với xu thế lựa chọn chung của cơ quan thống kê các nước và các tổ chức quốc tế, đảm bảo tính tương thích trong cách hiểu, phương pháp tiếp cận đến phương pháp quản lý chất lượng thông tin thống kê

và trong chừng mực nào đó đảm bảo khả năng so sánh giữa các cơ quan thống kê quốc gia

Sáu tiêu thức phản ánh chất lượng thông tin thống kê có nội dung như sau :

(i) Tính phù hợp của số liệu thống kê được thể hiện qua mức độ đáp ứng nhu

cầu thông tin của người sử dụng Đánh giá mức độ phù hợp của số liệu thống kê phụ thuộc vào nhu cầu khác nhau và hay thay đổi của người dùng tin Với nguồn lực có hạn, cơ quan thống kê không thể đáp ứng tất cả nhu cầu của người dùng tin

mà phải xác định những loại số liệu biên soạn nhằm giải quyết bất cập giữa nhu cầu thông tin đa dạng với nguồn lực có hạn nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của người

sử dụng

(ii) Tính chính xác của số liệu thể hiện qua mức độ phản ánh sát thực các

hiện tượng kinh tế, xã hội của các chỉ tiêu thống kê Không thể đòi hỏi số liệu thống kê phản ánh đúng hiện tượng vì thông tin thống kê đầu vào dùng để tính toán luôn chứa đựng sai số hệ thống và sai số ngẫu nhiên

8

(iii) Tính kịp thời của số liệu thống kê biểu thị độ trễ về thời gian giữa thời

kỳ hay thời điểm số liệu thống kê phản ánh với thời điểm công bố số liệu Luôn có

sự đánh đổi giữa tính chính xác và tính kịp thời của số liệu thống kê, yêu cầu số liệu càng nhanh thì độ chính xác của số liệu càng kém

(iv) Khả năng tiếp cận của số liệu thống kê thể hiện mức độ dễ dàng để có

được số liệu từ các cơ quan thống kê Khả năng tiếp cận thể hiện ở hai khía cạnh: Mức độ dễ dàng để có thể xác minh được số liệu thống kê cần có và sự phù hợp của các phương thức tiếp cận số liệu

(v) Khả năng giải thích của số liệu thống kê phản ánh mức độ sẵn có của

những thông tin bổ sung và các bảng giải thích cần thiết giúp cho người dùng tin hiểu và sử dụng số liệu một cách chính xác và hợp lý, bao gồm: khái niệm của chỉ tiêu, các phương pháp phân loại đang áp dụng, phương pháp thu thập và

xử lý thông tin, phương pháp luận dùng trong biên soạn chỉ tiêu và chỉ rõ mức

độ chính xác của số liệu thông tin thống kê

(vi) Tính chặt chẽ của số liệu thống kê phản ánh mức độ kết hợp số liệu từ

các nguồn khác nhau để đưa vào cùng một lược đồ số liệu rộng hơn theo thời gian Tính chặt chẽ đòi hỏi cơ quan thống kê phải sử dụng thống nhất các khái niệm, phân loại chuẩn và phương pháp luận trong toàn bộ hệ thống thống kê

Các tiêu thức phản ánh chất lượng thông tin thống kê mang ý nghĩa định tính Trong quản lý, các nhà thống kê đã xây dựng Hệ thống đánh giá chất lượng thông tin để đo lường chất lượng thông tin về mặt định lượng Hệ thống này tập trung đánh giá trên sáu lĩnh vực: (i) Môi trường làm ra thông tin thống kê, (ii) Tính phù hợp của qui trình làm ra thông tin thống kê, (iii) Tính chính xác của hoạt động thu thập thông tin, (iv) Tính hoàn hảo của thông tin thống kê đã công bố, (v) Mức độ thoả mãn nhu cầu của người sử dụng, (vi) Nỗ lực hoàn thiện chất lượng thông tin Trong mỗi lĩnh vực đều lựa chọn một số chỉ tiêu để đánh giá và cuối cùng lượng hoá bằng điểm số cho cả hệ thống

II THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG THÔNG TIN THỐNG KÊ Ở NƯỚC TA

9

2.1 Thực trạng chung

Trên cơ sở lựa chọn sáu tiêu thức phản ánh chất lượng thông tin thống kê, trong phần này chúng tôi đề cập tới thực trạng chất lượng thông tin thống kê theo những tiêu thức này

2.1.1 Tính phù hợp của thông tin thống kê là một đòi hỏi cao và khó đối với

ngành Thống kê vì yêu cầu của các đối tượng sử dụng thông tin thống kê rất đa dạng và có tính phức tạp khác nhau Cơ quan quản lý nhà nước cần nhiều thông tin mang tính tổng hợp, ngược lại yêu cầu thông tin của nhà đầu tư lại rất cụ thể về các yếu tố sản xuất, kết quả sản xuất và chi tiết đến từng ngành, nhóm ngành

Do yêu cầu đa dạng và phức tạp của các đối tượng sử dụng, ngành Thống kê không bao giờ đáp ứng đầy đủ mọi đòi hỏi của tất cả các đối tượng sử dụng chủ yếu và các đối tượng khác Nhìn chung số liệu của Tổng cục Thống kê ngày càng mở rộng

và đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của các đối tượng dùng tin, nhưng mới đảm bảo một phần yêu cầu và còn thiếu nhiều chỉ tiêu như: Chỉ tiêu phản ánh về tiến bộ kỹ thuật và áp dụng công nghệ kỹ thuật mới, chỉ tiêu phản ánh về năng lực sản xuất và sử dụng năng lực của một số ngành quan trọng của nền kinh tế quốc dân, Mặt khác còn có sự trùng chéo về thông tin thống kê đầu ra giữa TCTK và một số Bộ, ngành liên quan Số liệu thống kê của các chuyên ngành phân tổ theo vùng lãnh thổ còn bất cập, chưa phù hợp, chưa đáp ứng nhu cầu sử dụng

2.1.2 Tính chính xác Hiện nay ngành Thống kê chưa lượng hoá được các

sai số, đồng thời mức độ chính xác của số liệu mới chỉ đánh giá mang tính chất định tính và theo kinh nghiệm của các chuyên gia Nhìn chung, số liệu thống kê tính chung cho toàn bộ nền kinh tế đã phản ánh đúng bản chất và xu hướng của các hiện tượng kinh tế, xã hội như: tốc độ tăng trưởng của sản xuất, cơ cấu kinh tế, Tuy vậy, mức độ tiệm cận của xu hướng so với thực tế vẫn chưa sát do số liệu thống kê còn chứa đựng các sai số không chỉ do chủ quan của cán bộ thống kê, mà còn bị ảnh hưởng của tư tưởng thành tích cục bộ, áp đặt số liệu theo chủ quan duy

ý chí của lãnh đạo các cấp

10

Tính chính xác của số liệu thống kê còn được đánh giá thông qua mức độ chênh lệch của số liệu ước tính, số liệu sơ bộ và số liệu chính thức Qua tìm hiểu một số chuyên ngành cho thấy tính chính xác của số liệu thống kê hiện nay vẫn là chủ đề gây nhiều tranh luận Hiện tượng chênh lệch giữa số liệu ước, số liệu sơ bộ

và số liệu chính thức, giữa số liệu tổng hợp chung của toàn quốc với số liệu của các địa phương là khá phổ biến Hiện tượng này phát sinh ở hầu hết các chuyên ngành

2.1.3 Tính kịp thời Ngành Thống kê đã tổ chức thu thập, tổng hợp và công

bố số liệu vào những thời điểm, dưới các dạng số liệu khác nhau: số ước tính, số sơ

bộ và số chính thức Chế độ báo cáo thống kê định kỳ áp dụng đối với các Cục Thống kê đã bổ sung nhiều chỉ tiêu so với trước và các biểu báo cáo đã thay đổi về thời gian để có thông tin kịp thời, phù hợp với tình hình thực tế của từng vùng Ngành Thống kê đã tăng số kỳ báo cáo của nhiều chỉ tiêu nên đã nâng cao hơn tính kịp thời trong cung cấp thông tin thống kê Tuy vậy, tính kịp thời của thông tin thống kê còn chưa đồng đều giữa các ngành, các nhóm chỉ tiêu Nhiều chỉ tiêu, báo cáo chính thức, đặc biệt là các chỉ tiêu báo cáo năm, số liệu của các cuộc tổng điều tra thống kê, còn chậm đã làm giảm tính thời sự và giá trị của thông tin

2.1.4 Khả năng tiếp cận Số liệu thống kê được biên soạn nhằm mục đích

hướng tới nhu cầu của người sử dụng và phổ biến rộng rãi dưới nhiều hình thức Trong các hình thức phổ biến khác nhau, trang Web của TCTK được người dùng tin đánh giá cao Tuy vậy, việc cung cấp thông tin thống kê vẫn còn những hạn chế Chưa công bố rộng rãi một số thông tin ước tính và thường tập trung công bố một số chỉ tiêu quan trọng, cho một số đối tượng sử dụng chủ yếu như: Chính phủ, các Bộ, ngành liên quan trực tiếp Nhiều thông tin chỉ công bố hạn chế ở mức độ tổng hợp và cho phạm vi cả nước Số lượng và chủng loại các ấn phẩm còn ở mức khiêm tốn, chưa đa dạng, chậm được cải tiến cả về hình thức và nội dung thông tin Thông tin để người sử dụng có thể khai thác qua mạng chưa nhiều và chưa được cập nhật kịp thời Công tác tuyên truyền quảng bá về thống kê còn ít Chưa có cơ chế rõ ràng về cung cấp các thông tin chuyên sâu, chi tiết, các cơ sở dữ liệu vi mô