LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA, NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA ĐỘC QUYỀN TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG 4.0 HIỆN NAY

Ra đời từ thế kỉ XVII cho tới nay, chủnghĩa tư bản đã đem nền kinh tế thế giới lên một tầm cao mới song cũng bộc lộ nhiều mâuthuẫn, hạn chế trong sản xuất quản lí – tổ chức cũng như phân

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP.HỒ CHÍ MINH

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ



LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN

VỀ ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA,

NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA ĐỘC QUYỀN TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG 4.0 HIỆN NAY

Tiểu luận cuối kỳ

(BÌA PHỤ) Họ tên sinh viên thực hiện đề tài:

1 Lê Hoài Lâm - 20161220

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài 2

3 Phương pháp thực hiện đề tài 3

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA 4

1 Nội dung về độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường 4

1.1 Chủ nghĩa tư bản độc quyền 4

1.1.1 Khái niệm về chủ nghĩa tư bản độc quyền 4

1.1.2 Nguyên nhân hình thành của chủ nghĩa tư bản độc quyền 4

1.1.3 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền 5

1.2 Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 6

1.2.1 : Khái niệm về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 6

1.2.2 : Nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 7

1.2.3 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 9

CHƯƠNG 2: NHỮNG BIỂU HIỆN MỚI CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC VÀ Ý NGHĨA ĐỀ TÀI 11

2 Những vấn đề phát triển chủ nghĩa tư bản hiện nay và ý nghĩa nghiên cứu 11

2.1 Những điều tiết của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 11

2.1.1 : Biểu hiện chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong cách mạng 4.0 11

2.1.2 Đóng góp, hạn chế và xu hướnng vận động của chủ nghĩa tư bản 13

2.2 Ý nghĩa của nghiên cứu đề tài 16

2.2.1 Ý nghĩa về mặt lí luận 16

2.2.2 Ý nghĩa về mặt thực tiễn 17

KẾT LUẬN 17

Danh mục tài liệu tham khảo 18

Phụ lục 19

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh thế giới đang diễn ra cuộc cách mạng lần thứ IV – cuộc cách mạng4.0, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và sự phát triển mạnh mẽ của khoahọc – kỹ thuật – công nghệ của nền sản xuất hiện đại đã thúc đẩy kinh tế thế giới tăngtrưởng mạnh mẽ Sự tăng trưởng mạnh mẽ của thế giới gắn liền với sự phát triển của cácnước chủ nghĩa tư bản phương Tây cũng như trên toàn thế giới đã đưa loài người tiến lênmột nấc thang mới của việc vận động và phát triển Ra đời từ thế kỉ XVII cho tới nay, chủnghĩa tư bản đã đem nền kinh tế thế giới lên một tầm cao mới song cũng bộc lộ nhiều mâuthuẫn, hạn chế trong sản xuất quản lí – tổ chức cũng như phân phối sản phẩm vì thế chủnghĩa tư bản đã phát triển lên thành chủ nghĩa tư bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa tưbản độc quyền nhà nước đã điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản về cả quan hệ sản xuất và lựclượng sản xuất để giải quyết mâu thuẫn và thích ứng với điều kiện kinh tế - chính trị thế

giới hiện nay Vì vậy, nhóm “Lâm-bro và những người bạn” đã chọn: Lý luận của chủ

nghĩa Mác – Lênin về độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường

tư bản chủ nghĩa, những biểu hiện của độc quyền trong bối cảnh cách mạng 4.0 hiện nay làm đề tài tiểu luận của mình

2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu của bài tiểu luận này là tìm hiểu lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin vềđộc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, những biểu hiệncủa độc quyền trong bối cảnh cách mạng 4.0 hiện nay

Để đạt được mục tiêu này, tiểu luận tập trung vào các nhiệm vụ sau:

Phân tích quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về độc quyền và độc quyền nhà nướctrong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa

Bản chất và biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền, chủ nghĩa tư bản độc quyềnnhà nước.( trong cách mạng 4.0)

3 Phương pháp thực hiện đề tài

Tiểu luận được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác nin, chủ nghĩa duy vật lịch sử… với các phương pháp nghiên cứu như lịch sử - logic,phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch, so sánh đối chiếu, gắn lí luận với thực tiễn

Lê-PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

1 Nội dung về độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường

1.1 Chủ nghĩa tư bản độc quyền

1.1.1 Khái niệm về chủ nghĩa tư bản độc quyền

Chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do phát triển đến độ nhất định thì xuất hiện các tổ

chức độc quyền Lúc đầu tư bản độc quyền chỉ có trong một số ngành, một số lĩnh vựccủa nền kinh tế Hơn nữa, sức mạnh kinh tế của các tổ chức độc quyền cũng chưa thật lớn.Tuy nhiên, sau này, sức mạnh của các tổ chức độc quyền đã được nhân lên nhanh chóng

và từng bước chiếm địa vị chi phối trong toàn nền kinh tế Chủ nghĩa tư bản bước sanggiai đoạn phát triển mới - chủ nghĩa tư bản độc quyền

Chủ nghĩa tư bản độc quyền là chủ nghĩa tư bản trong đó ở hầu hết các ngành,

các lĩnh vực của nền kinh tế tồn tại các tổ chức tư bản độc quyền và chúng chi phối sựphát triển của toàn bộ nền kinh tế Nếu trong thời kỳ chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do, sựphân hóa giữa các nhà tư bản chưa thực sự sâu sắc nên quy luật thống trị của thời kỳ này

là quy luật lợi nhuận bình quân, còn trong chủ nghĩa tư bản độc quyền, quy luật thống trị

là quy luật lợi nhuận độc quyền Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản độc quyền vẫn không làmthay đổi được bản chất của chủ nghĩa tư bản Bản thân quy luật lợi nhuận độc quyền cũngchỉ là một hình thái biến tướng của quy luật giá trị thặng dư

Theo Lênin "tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này,khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền" Sự độc quyền hay sựthống trị của tư bản độc quyền là cơ sở của chủ nghĩa tư bản độc quyền

1.1.2 Nguyên nhân hình thành của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền thuộc các nguyên nhân sau Một là,

sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác dụng của tiến bộ khoa học - kỹ thuật, làmxuất hiện những ngành sản xuất mới mà ngay từ đầu đã là những ngành có trình độ tích tụ

cao Đó là những xí nghiệp lớn, đòi hỏi những hình thức kinh tế tổ chức mới Hai là, cạnh

tranh tự do, một mặt, buộc các nhà tư bản phải cải tiến kỹ thuật, tăng quy mô tích luỹ; mặtkhác, dẫn đến nhiều doanh nghiệp nhỏ, trình độ kỹ thuật kém hoặc bị các đối thủ mạnhhơn thôn tính, hoặc phải liên kết với nhau để đứng vững trong cạnh tranh Vì vậy, xuấthiện một số xí nghiệp tư bản lớn nắm địa vị thống trị một ngành hay trong một số ngành

công nghiệp Ba là, khủng hoảng kinh tế làm cho nhiều xí nghiệp nhỏ và vừa bị phá sản;

một số sống sót phải đổi mới kỹ thuật để thoát khỏi khủng hoảng, do đó thúc đẩy quátrình tập trung sản xuất Tín dụng tư bản chủ nghĩa mở rộng, trở thành đòn bẩy mạnh mẽ

thúc đẩy tập trung sản xuất Bốn là, những xí nghiệp và công ty lớn có tiềm lực kinh tế

mạnh tiếp tục cạnh tranh với nhau ngày càng khốc liệt, khó phân thắng bại, vì thế nảysinh xu hướng thỏa hiệp, từ đó hình thành các tổ chức độc quyền

1.1.3 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền bao gồm các tổchức độc quyền, tư bản tài chính, xuất khẩu tư bản, sự phân chia thế giới của các nước đếquốc…

Tổ chức độc quyền là liên minh giữa các nhà tư bản lớn, nắm trong tay phần lớn

hoặc toàn bộ sản phẩm của một ngành, từ đó có thể chi phối quá trình sản xuất và lưuthông của ngành đó và đạt được lợi nhuận độc quyền cao Có nhiều hình thức tổ chức độcquyền có thể kể đến như Cartel - tổ chức độc quyền thỏa thuận với nhau về giá cả, quy

mô sản lượng, thị trường tiêu thụ, nhưng việc sản xuất do mỗi thành viên trong liên minh

tự thực hiện Thứ hai là Syndicat - thị trường tiêu thụ, sản lượng, giá cả được một ban

quản trị đảm nhiệm, nhưng sản xuất vẫn do mỗi thành viên trong tổ chức độc quyền thực

hiện Thứ ba là Trusts - thị trường, giá cả, sản lượng và cả việc sản xuất do một ban quản

trị đảm nhiệm, các nhà tư bản tham gia vào trở thành cổ đông và lợi nhuận theo tỷ lệ góp

vốn dựa trên kết quả kinh doanh của tổ chức độc quyền Thứ tư là Consortium - là tổ

chức liên kết các nhà tư bản lớn và cả các hình thức trên với nhau, bao gồm các ngànhkhác nhau nhưng đều có mối liên quan về kinh tế, kĩ thuật, có khả năng chi phối nền kinh

tế một nước Thứ năm là Conglomerate – là hình thức tổ chức độc quyền to lớn nhất, liên

minh độc quyền quốc tế, hoạt động ở nhiều ngành, nhiều nước khác nhau và có khả năngchi phối nền kinh tế toàn cầu

Tư bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất giữa một số tổ chức độc quyền ngânhàng và các tổ chức độc quyền trong công nghiệp thông qua mối quan hệ tương hỗ lẫnnhau trong việc cho vay và nhận vốn trong dài hạn Sự thống trị kinh tế của các tập đoàn

tư bản tài chính dẫn đến tạo sự thống trị về chính trị và các mặt khác của xã hội tư bản vàsau đó chi phối hoạt động chính phủ

Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài nhằm mục đích thu lại giá trịthặng dư và các nguồn lợi khác ở các nước nhập khẩu tư bản Có hai cách là phân theohình thức và phân theo chủ thể Đầu tiên là phân theo hình thức, gồm hai phần là xuấtkhẩu tư bản trực tiếp - đưa tư bản ra nước ngoài để trực tiếp đầu tư, kinh doanh, và xuấtkhẩu tư bản gián tiếp - thông qua việc mua cổ phiếu, trái phiếu Tiếp theo là phân theo chủthể, bao gồm xuất khẩu tư bản nhà nước và xuất khẩu tư bản tư nhân

Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các nước đế quốc là sự phân chia thế giới vềkinh tế được tăng cường bởi sự phia chia thế giới về lãnh thổ trong cuộc cạnh tranh gaygắt tìm kiếm các nguồn nguyên liệu khi CNTB phát triển ngày càng cao và tài nguyênngày càng khan hiếm

1.2 Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

1.2.1 : Khái niệm về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là chủ nghĩa tư bản độc quyền có sự điều

tiết, can thiệp của nhà nước về kinh tế, là phương thức kết hợp giữa sức mạnhcủa tư bản độc quyền với sức mạnh kinh tế của nhà nước Chủ nghĩa tư bản độc quyềnnhà nước là một nấc thang phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền

1.2.2 : Nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước thuộc các nguyên nhân

sau Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến quy mô của nền kinh tế ngàycàng lớn, tính chất xã hội hóa của nền kinh tế ngày càng cao đòi hỏi có sự điều tiết xã hộiđối với sản xuất và phân phối, một kế hoạch hoá tập trung từ một trung tâm Nhà nướcphải dùng các công cụ khác nhau để can thiệp, điều tiết nền kinh tế như các công cụ về tài

chính – tiền tệ, kế hoạch hóa, phát triển các xí nghiệp quốc doanh… Hai là, sự phát triển

của phân công lao động xã hội đã làm xuất hiện một số ngành mà các tổ chức độc quyền

tư bản tư nhân không thể kinh doanh vì đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận, nhất

là các ngành thuộc kết cấu hạ tầng như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiêncứu khoa học cơ bản… Nhà nước tư sản trong khi đảm nhiệm kinh doanh những ngành

đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác Ba là, sự

thống trị của độc quyền đã làm sâu sắc thêm sự đối kháng giữa giai cấp tư sản với giai cấp

vô sản và nhân dân lao động Nhà nước phải giải quyết những mâu thuẫn đó bằng cáchình thức khác nhau như trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc

lợi xã hội…Bốn là, sự tích tụ và tập trung tư bản cao dẫn đến mâu thuẫn giữa các tổ chức

độc quyền với nhau, mâu thuẫn giữa tư bản độc quyền với các tổ chức kinh doanh vừa vànhỏ…trở nên gay gắt cần có sự điều tiết, can thiệp của nhà nước bằng các hình thức khácnhau như nghiêm cấm một số hình thức độc quyền, ra luật chống độc quyền để hạn chế sựchi phối hay quy mô của các độc quyền, hạn chế sự lũng đoạn nền kinh tế của các tổ chức

độc quyền Năm là, cùng với xu thế quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các

liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi íchvới các đối thủ trên thị trường thế giới Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan

hệ chính trị và kinh tế quốc tế của nhà nước

Về bản chất, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp sức mạnh của

các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư sản thành một thiết chế vàthể chế thống nhất, trong đó nhà nước tư sản bị phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền vàcan thiệp vào các quá trình kinh tế nhằm bảo vệ lợi ích của các tổ chức độc quyền về cứu

nguy cho chủ nghĩa tư bản Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là nấc thang phát

triển mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền (chủ nghĩa đế quốc) Nó là sự thống nhất của baquá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền, tăng vai tròcan thiệp của nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh kinh tế của độc quyền tư nhân vớisức mạnh chính trị của nhà nước trong một thể thống nhất và bộ máy nhà nước phụ thuộcvào các tổ chức độc quyền V.I.Lênin chỉ ra rằng: "Bọn đầu sỏ tài chính dùng một mạnglưới dày đặc những quan hệ lệ thuộc để bao trùm hết thảy các thiết chế kinh tế và chinhtrị, đó là biểu hiện rõ rệt nhất của sự độc quyền ấy" Trong cơ cấu của chủ nghĩa tư bảnđộc quyền nhà nước, nhà nước đã trở thành một tập thể tư bản khổng lồ Nó cũng là chủ

sở hữu những xí nghiệp, cũng tiến hành kinh doanh, bóc lột lao động làm thuê như mộtnhà tư bản thông thường Nhưng điểm khác biệt là ở chỗ: ngoài chức năng chính trị vàcác công cụ trấn áp xã hội như quân đội, cảnh sát, nhà tù Ph.Ăngghen cũng cho rằng:nhà nước đó vẫn là nhà nước của các nhà tư bản, là nhà tư bản tập thể lý tưởng và nhànước ấy càng chuyển nhiều lực lượng sản xuất thành tài sản của nó bao nhiêu thì nó lạicàng biến thành nhà tư bản tập thể thực sự bấy nhiêu Như vậy, chủ nghĩa tư bản độcquyền nhà nước là một quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội chứ không phải là mội chính sáchtrong giai đoạn độc quyền của chủ nghĩa tư bản

Bất cứ nhà nước nào cũng có vai trò kinh tế nhất định đối với xã hội mà nó thốngtrị, song ở mỗi chế độ xã hội, vai trò kinh tế của nhà nước có sự biến đổi thích hợp đối với

xã hội đó Các nhà nước trước chủ nghĩa tư bản chủ yếu can thiệp bằng bạo lực và theolối cưỡng bức siêu kinh tế Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, nhà nước

tư sản ở bên trên, bên ngoài quá trình kinh tế, vai trò của nhà nước chỉ dừng lại ở việcđiều tiết bằng thuế và pháp luật Cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền,vai trò của nhà nước tư sản dần dần có sự biến đổi, không chỉ can thiệp vào nền sản xuất

xã hội bằng thuế, luật pháp mà còn có vai trò tổ chức và quản lý các xí nghiệp thuộc khuvực kinh tế nhà nước, điều tiết bằng các biện pháp đòn bẩy kinh tế vào tất cả các khâu củaquá trình tái sản xuất: sản xuất, phân phối, lưu thông, tiêu dùng Chủ nghĩa tư bản độcquyền nhà nước là một hình thức vận động mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa

nhằm duy trì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản làm cho chủ nghĩa tư bản thích nghi với điềukiện lịch sử mới.

1.2.3 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

V.I.Lênin đã từng nhấn mạnh rằng sự liên minh cá nhân của các ngân hàng vốncông nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh cá nhân của ngân hàng và công nghiệp vớichính phủ: "Hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là chủ ngân hàng, hôm nay là chủ ngânhàng, ngày mai làm bộ trưởng" là sự chi phối, tương tác giữa nhà nước và các tổ chứcđộc quyền Gồm có ba biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là Sựkết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước, sự hình thành và phát triển sởhữu tư bản độc quyền nhà nước, sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản

Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước được thực hiện

thông qua các hội chủ xí nghiệp mang những tên khác nhau, thí dụ: Liên đoàn côngnghiệp Italia, Tổ chức liên hợp công nghiệp Đức Các hội chủ xí nghiệp này trở thành lựclượng chính trị, kinh tế to lớn, là chỗ dựa cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Cáchội chủ này hoạt động như là các cơ quan tham mưu cho nhà nước, chi phối đường lốikinh tế, đường lối chính trị của nhà nước tư sản nhằm "lái" hoạt động của nhà nước theohướng có lợi cho tầng lớp tư bản độc quyền Vai trò của các hội lớn đến mức mà dư luậnthế giới đã gọi chúng là những chính phủ đằng sau chính phủ, một quyền lực thực tế đằngsau quyền lực của chính quyền Thông qua các hội chủ, một mặt các đại biểu của các tổchức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau; Mặt khác,các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào các ban quản trị của các tổ chức độcquyền, giữ những chức vụ trọng yếu chính thức hoặc danh dự, hoặc trở thành nhữngngười đỡ đầu các tổ chức độc quyền Sự thâm nhập lẫn nhau này còn gọi là sự kết hợp đãtạo ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc quyền và cơ quan nhànước từ trung ương đến địa phương

Sở hữu tư bản độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư sản độc

quyền có nhiệm vụ ủnng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền nhằm duy trì sự tồn

tại của chủ nghĩa tư bản Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên màcòn ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân, hailoại sơ hữu này đan kết với nhau trong quá trình tuần hoàn của tổng tư bản xã hội Sở hữunhà nước không chỉ bao gồm những động sản và bất động sản cần cho hoạt động của bộmáy nhà nước, mà gồm cả những xí nghiệp nhà nước trong công nghiệp và trong các lĩnhvực kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội như: giao thông vận tải, giáo dục, y tế, bảo hiểm xãhội, trong đó ngân sách nhà nước là bộ phận quan trọng nhất Sở hữu nhà nước đượchình thành dưới nhiều hình thức khác nhau: xây dựng xí nghiệp nhà nước bằng vốn củangân sách; quốc hữu hóa các xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại: nhà nước mua cổ phầncủa các xí nghiệp tư nhân; mở rộng xí nghiệp nhà nước bằng vốn tích lũy của các xínghiệp tư nhân Sở hữu tư bản độc quyền nhà nước thực hiện các chức năng quan trọngnhư là mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sự phát triển củachủ nghĩa tư bản Điều này liên quan đến những ngành sản xuất cũ không đứng vữngđược trong cạnh tranh và có nguy cơ thua lỗ, cũng như các ngành công nghiệp mới nhấtđòi hỏi vốn đầu tư lớn và trình độ nghiên cứu khoa học, thiết kế và thử nghiệm cao đượcnhà nước đầu tư phát triển Chức năng thứ hai là giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền

từ những ngành ít lãi để đưa vào những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn, làm chỗ dựa

về kinh tế cho nhà nước để nhà nước điều tiết một số quá trình kinh tế phục vụ lợi ích củatầng lớp tư bản độc quyền Sở hữu nhà nước phản ánh xuyên tạc bản chát của chế độ sởhữu tư nhân tư bản chủ nghĩa Vì nó biểu hiện ra như "có tính xã hội" Song trong thực tế

nó không vượt được khuôn khổ của sở hữu tư bản chủ nghĩa, vì trong các xí nghiệp nhànước, công nhân vẫn là người lao động làm thuê Các xí nghiệp nhà nước được sử dụngnhư những công cụ chủ yếu phục vụ lợi ích của tầng lớp tư bản độc quyền

Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản là một trong những hình thức biểu hiện

quan trọng của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự tham gia của nhà nước tư sảnvào việc điều tiết quá trình kinh tế V.I.Lênin viết: "Sự tập trung hóa và quốc tế hóa của tưbản ngày càng có quy mô rất lớn Chủ nghĩa tư bản độc quyền biến thành chủ nghĩa tưbản độc quyền nhà nước; do tình thế thúc bách nên trong nhiều nuớc đã phải thi hành việcđiều tiết xã hội đối với sản xuất và phân phối" Nó bao gồm bộ máy quản lý gắn với hệ

thống chính sách, công cụ có khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế quốcdân, toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội theo hướng có lợi cho tầng lớp tư bản độcquyền V.I.Lênin đã nói về sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản Đức thời kỳ đầu thế kỷ

XX như sau "ở Đức, người ta đạt tới chỗ là việc lãnh đạo sinh hoạt kinh tế của 66 triệungười là từ một trung tâm; việc tổ chức nền kinh tế quốc dân của 66 triệu người là do mộttrung tâm, làm cho tuyệt đại đa số nhân dân phải chịu những hy sinh lớn nhất để cho

"30.000 phần tử thuộc tầng lớp trên" có thể bỏ túi hàng tỷ lợi nhuận chiến tranh và khiếnhàng triệu người bị đưa vào lò sát sinh vì lợi ích của những đại biểu "thượng lưu và ưu tú"trong dân tộc" Các chính sách kinh tế của nhà nước tư sản là sự thể hiện rõ nét nhất sựđiều tiết kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong giai đoạn hiện nay.Chúng bao gồm nhiều lĩnh vực như: chính sách chống khủng hoảng chu kỳ, chống lạmphát: chính sách tăng trưởng kinh tế, chính sách xã hội, chính sách kinh tế đối ngoại Cáccông cụ chủ yếu nhà nước tư sản dùng để điều tiết kinh tế và thực hiện các chính sáchkinh tế là ngân sách, thuế, hệ thống liền tệ - tín dụng, các doanh nghiệp nhà nước, kếhoạch hóa hay chương trình hóa kinh tế và các công cụ hành chính - pháp lý

CHƯƠNG 2: NHỮNG BIỂU HIỆN MỚI CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC VÀ Ý NGHĨA ĐỀ TÀI

2 Những vấn đề phát triển chủ nghĩa tư bản hiện nay và ý nghĩa nghiên cứu 2.1 Những điều tiết của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

2.1.1 : Biểu hiện chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong cách mạng 4.0

Sự phát triển mạnh mẽ về lực lượng sản xuất, từ cách mạng công nghệ thông

tin và công nghệ cao phát triển mạnh mẽ Công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, trởthành ngành lớn nhất và ngành tăng trưởng nhanh, nhất là vào nửa cuối thập kỷ 90 của thế

kỷ XX Cùng với sự lan rộng trên toàn cầu của các ngành công nghệ cao mới khác nhưsinh học, vật liệu mới, nguồn năng lượng mới, hàng không vũ trụ Sự tiến bộ và nhữngbước đột phá của khoa học kỹ thuật đã mở ra không gian rộng lớn mới cho sự phát triểncủa sức sản xuất Thứ hai là giáo dục - đào tạo được tăng cường làm cho tố chất công

Downloaded by tran quang (quangsuphamhoak35@gmail.com)

nhân được nâng cao, từ đó đặt nền móng vững chắc cho việc nâng cao năng suất lao động

và sức cạnh tranh

Nền kinh tế đang chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, từ cuộc

cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ nhất diễn ra 200 năm trước, thúc đẩy chủ nghĩa tưbản chuyển đổi từ kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp, cách mạng công nghệthông tin hiện nay đang thúc đẩy nền kinh tế tư bản chủ nghĩa chuyển từ kinh tế côngnghiệp sang kinh tế tri thức Trong kinh tế tri thức, vai trò của tri thức (và kỹ thuật) đã caohơn các yếu tố như nguồn tài nguyên tự nhiên và vốn, trở thành yếu tố sản xuất quantrọng nhất Vận hành của kinh tế tri thức chủ yếu không còn do người lao động cơ bắpthao tác máy móc mà chủ yếu do những người lao động trí óc trong các ngành thiết kế,nghiên cứu phát triển cũng như truyền bá tri thức thúc đẩy Cùng với sự chuyển đổi loạihình kinh tế, kết cấu ngành nghề của chủ nghĩa tư bản cùng được điều chỉnh và nâng cấphơn, chuyển sang dịch vụ hóa và công nghệ cao hóa Điều này thể hiện ở chỗ: trong bangành nghề lớn, vị trí của nông nghiệp hạ thấp vị trí của dịch vụ, đặc biệt là ngành dịch

vụ có liên quan đến công nghệ mới được tăng lên

Cơ chế quản lý kinh doanh trong nội bộ doanh nghiệp có những biến đổi lớn,

trong điều kiện mới của cách mạng khoa học kỹ thuật và kinh tế tri thức, thể chế quản lýkinh doanh trong nội bộ các doanh nghiệp đã thực hiện các bước điều chỉnh và cải cáchlớn Thứ nhất, doanh nghiệp cải cách cơ chế quản lý, thiết lập cơ cấu tổ chức hàng ngang

và mạng lưới Phương hướng cải cách là xóa bỏ hệ thống kiểu kim tự tháp truyền thốngnhư tập trung quá lớn quyền lực, đa tầng thứ và theo chiều dọc, thay thế bằng hệ thốngkiểu mạng lưới phân quyền, ít tầng thứ và theo chiều ngang nhằm giảm bớt khâu trunggian, thông tin thuận lợi, đơn giản trình tự quyết sách, phát huy đầy đủ tính chủ động vàtrách nhiệm của toàn thể công nhân nhằm nâng cao hiệu quả công tác Thứ hai, dùng côngnghệ cao cải cách cơ chế quản lý sản xuất Để thích ứng với những thay đổi từ thể chế sảnxuất theo "đơn đặt hàng", doanh nghiệp thiết lập hệ thống sản xuất linh hoạt, hệ thống sảnxuất bằng máy tính, chế độ cung cấp thích hợp và cơ chế phát triển theo nhu cầu Thứ ba,thực hiện cải cách quản lý lao động lấy con người làm gốc, yêu cầu đối với công nhân chủ

Downloaded by tran quang (quangsuphamhoak35@gmail.com)