ĐỐI CHIẾU BIỆN PHÁP ẨN DỤ TU TỪ TRONG THƠ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

Từ lâu, chúng ta được tiếp xúc sớm với việc sử dụng tục ngữ với hình ảnh bóng bẩy, quen thuộc với nền văn hóa thuần nông Việt Nam để làm tăng lên vốn từ vựng và hiểu biết của cá nhân, ch

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGƯ

===========

NGÔN NGƯ HỌC ĐỐI CHIẾU

ĐỀ TÀI:

ĐỐI CHIẾU BIỆN PHÁP ẨN DỤ TU TỪ TRONG

THƠ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

Giảng viên hướng dẫn: ThS Ngô Thị Khai Nguyên

Sinh viên thực hiện: Nhóm 08

2 Huỳnh Thị Luyến (16F7511106)

3 Nguyễn Thị Minh Ngọc (16F7511138)

4 Phan Thị Thùy Nhung (16F7511159)

Huế, tháng 12/2019

MỤC LỤC

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong lời lẽ ăn nói thường ngày, chúng ta thường có thể thấyviệc gọi tên một sự vật hiện tượng này bằng tên một sự bật hiện tượng khác và giữa chúng có một nét nào

đó tương đồng nhau Đặc điểm này của các sự vật đã kích thích vào khả năng liên tưởng, giúp chúng ta nhận thức về thế giới khách quan đa dạng một cách sinh động

Từ lâu, chúng ta được tiếp xúc sớm với việc sử dụng tục ngữ với hình ảnh bóng bẩy, quen thuộc với nền văn hóa thuần nông Việt Nam để làm tăng lên vốn từ vựng và hiểu biết của cá nhân, chẳng hạn:

“Thương thay thân phận con rùa Trên đỉnh đội hạc, dưới chùa đội bia”

(Ca dao Việt Nam) Dựa vào thực tế cuộc sống, qua cảm nhận chủ quan và cung như khách quan, các tác giả đã đưa vào tác phẩm văn chương của mình những kết quả liên tưởng ấy Nói cách khác, trên cơ sở chọn lọc và phát huy những hình ảnh sống động mang tính hàm nghĩa cao, các tác giả gắn kết những liên tưởng của mình với những hình ảnh đấy sao cho thỏa mãn được nhu cầu giao tiếp của cộng đồng Do đó, cách liên tưởng nàydùng những hình ảnh này để gọi hình ảnh kia nhằm tăng sức gợi hình và gợi cảm, cách liên tưởng này chính là ẩn dụ - một phương thức chuyển nghĩa phổ biến

Văn học là nhân học, văn học phản ánh quá trình sử dụng bậc cao của một ngôn ngữ Có thể nói rằng việc biện pháp tu từ, trong đó có ẩn dụ đã giúp ngôn ngữ phát triển mạnh mẽ hơn Là sinh viên chuyên ngành ngữ văn Anh, việc tiếp xúc sớm với nền văn học Anh ngữ đã thúc đẩy việc phát triển khả năng ngôn ngữ của bản thân Ngoài ra, khi tìm hiểu về văn học Anh ngữ, cũng với bản tính so sánh và đối chiếu tự nhiên của con người, thật dễ hiểu khi bản thân luôn thấy tò mò về cách sử dụng biện pháp tu từ nói chung, và biện pháp ẩn dụ nói riêng, và cũng như hình ảnh ẩn dụ trong văn học Anh ngữ liệu có khác biệt với văn hóa bản địa của mình hay không, đương cử như:

“Hope is the thing with feathers -

That perches in the soul -”

(Hope is the things with feathers, Emily Dickinson) Việc so sánh đối chiếu biện pháp ẩn dụ trong hai văn học giữa Anh ngữ và tiếng Việt là vấn đề cần thiết cho sinh viên ngoại ngữ, đặc biệt là sinh viên chuyên ngành

ngữ văn; từ sự đối chiếu này có thể giúp bản thân sinh viên phát triển sâu hơn không những kiến thức về văn học mà còn củng cố kiến thức về ngôn ngữ

B NỘI DUNG

I Nhận thức chung về mối liên quan giữa ẩn dụ và thơ ca

1 Ẩn dụ là gì? Vai trò của ẩn dụ trong thơ?

Có rất nhiều khái niệm để định nghĩa ẩn dụ cả ở hai nền văn học tiếng Anh và tiếng Việt Theo nhà nghiên cứu Đinh Trọng Lạc & Nguyễn Thái Hòa trong cuốn sách

Phong cách học Tiếng Việt của mình đã viết, ẩn dụ thực chất là sự so sánh ngầm,

trong đó vế so sánh giảm lược đi chỉ còn lại vế được so sánh Như vậy, phép ẩn dụ là phương thức chuyển nghĩa của một đối tượng này thay cho đối tượng khác khi hai đối tượng có một nét nghĩa tương đồng nào đó Ví dụ:

“Người cha mái tóc bạc,

Đốt lửa cho anh nằm”

(Đêm nay bác không ngủ, Minh Huệ) Trong ví dụ trên, tác giả Minh Huệ đã lấy hình ảnh người cha lớn tuổi, với tình thương và chăm sóc con cái trong cuộc sống để so sánh ngầm với hình ảnh Bác Hồ người đã dành cả cuộc đời mình để lo cho cả dân tộc

Thuật ngữ ẩn dụ trong tiếng Anh hiện nay là “metaphor” Trong tiếng Hy Lạp là

từ “metapherein” trong đó “meta” có nghĩa là “từ bên này đưa qua bên kia” và

“pherein” có nghĩa là “mang, mang đi” Cả từ có nghĩa là “vận chuyển, chuyển từ chỗ này sang chỗ khác, nhượng” Theo định nghĩa của từ điển Wikipedia, the free

encyclopedia: “Ẩn dụ là cách dùng một từ hay cụm từ vốn là tên của vật này để chỉ

một vật khác trên cơ sở của tính tương đồng của vật được gọi tên và vật được miêu tả,

mà trong đó không có từ so sánh “like” hoặc “as” Trong tác phẩm All The World’s A

Stage của đại thi hào William Shakespear, ông có viết:

All the world’s a stage,

And all the men and women merely players Và mọi người chỉ là những kịch sĩCả thế gian chỉ là một sân khấu

Ở đây, có thể thấy William Shakespear đã dung hình ảnh “the world” hay thế gian để ẩn dụ cho hình ảnh cuộc sống của con người, tuy nhiên không có từ so sánh

“like” hay “as” nào, đúng như định nghĩa Vì vậy, từ định nghĩa có thể thấy được ẩn dụ chính là so sánh ngầm giữa các hình ảnh có tính tương đồng nhau

2 Vai trò của ẩn dụ nghệ thuật (ẩn dụ tu từ) trong thi học

Ẩn dụ nghệ thuật hay còn gọi là ẩn dụ tu từ là phương tiện diễn đạt có giá trị hình tượng, có sức mạnh biểu cảm Ẩn dụ tu từ được dùng nhiều trong văn học, đặc biệt là trong thơ vì tính gợi hình, gợi cảm.Chẳng hạn như trong tác phẩm truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du, ông đã dùng rất nhiều hình ảnh ủy mị, như là hoa để chỉ người phụ nữ:

“Giá đành trong nguyệt trên mây

Hoa sao hoa khéo đọa đầy bấy hoa”

Nhà ngôn ngữ học Nguyễn Đức Tồn trên tạp chí Khoa học và xã hội Việt Nam (2013) đã nói rằng ẩn dụ tu từphản ánh phương thức tư duy của cá nhân, mang tính sáng tạo cá nhân, tạo ra các ý nghĩa mới lâm thời (hay còn gọi là nghĩa bóng) cho từ để cách diễn đạt có hình ảnh và gợi cảm Trong nền văn học Việt Nam, dặc biệt là thơ, cách dùng biện pháp này khá phổ biến do nhu cầu liên kết những hình ảnh có cùng nét nghĩa, cũng như thể hiện khả năng sang tạo của cá nhân nhà thơ Trong tác phẩm Từ

Ấy của nhà thơ Tố Hữu, ông đã sáng tạo ra những hình ảnh ẩn dụ mang đậm chất cá nhân, chẳng hạn như:

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ,

Mặt trời chân lý chói qua tim”

Chân lý Đảng được coi như là ánh sáng soi đường dẫn lối Cách Mạng đi lên, vượt qua khó khan; và cá nhân tác giả đã liên tưởng đến hình ảnh tương đương là mặt trời, vật soi sáng cho các hoạt động thiết yếu hằng ngày

Về phần thơ, có thể nói rằng thơ là vùng đất màu mỡ để thi sĩ tự do phát triển trí tưởng tượng phong phú của mình bằng những hình ảnh ẩn dụ tu từ Và vì thơ là loại hình văn học có vần điệu, uyển chuyển nên việc sử dụng ẩn dụ tu từ cũng là một lẽ đương nhiên, ẩn dụ tu từ còn tạo ra lối mới trong việc sử dụng hình ảnh, từ vựng sao

cho phù hợp với luật thơ, âm điệu Do đó, Ẩn dụ tu từ không chỉ giúp biểu đạt sắc thái hình ảnh ẩn dụ trong bài thơ, mà còn giúp thi sĩ thể hiện phong cách độc đáo riêng của mỗi người, dần dần tạo nên phong cách của một thế hệ và thời đại Trong nền văn học tiếng Anh, William Shakespeare có lẽ là bậc vĩ nhân văn học, đặc biệt là chum thơ tình mãi lưu danh của ông Qua những bài sonnet đã học, có thể nhận thấy rằng biện pháp

ẩn dụ tu từ khá được nhà thơ ưu ái, chẳng hạn:

“Sometime too hot the eye of heaven shines And often is his gold complexion dimm’d”

Nhà thơ cũng đã qua vận dụng tài quan sát tự nhiên của mình, cùng với trí liên tưởng phong phú đã tạo ra hình ảnh so sánh ngầm gợi trí liên kết rất cao đó chính là

“the eye of heaven” (tạm dịch: con mắt của trời) cùng với mặt trời

Do vậy, văn học nói chung, hay thơ nói riêng có mối liên hệ chặt chẽ với biện pháp ẩn dụ tu từ; cá nhân người làm bài tiểu luận đúc kết rằng thơ chính là vùng đất đặc quyền riêng của ẩn dụ tu từ Việc áp dụng và dung ẩn dụ tu từ để so sánh đối chiếu thơ trong hai nền văn học tiếng Anh và tiếng Việt sẽ hứa hẹn cho thấy kết quả mong đợi

II So sánh đối chiếu ẩn dụ tu từ trong thơ tiếng Anh và tiếng Việt

1 Phương pháp so sánh:

• Thi pháp học thể loại: vận dụng thi pháp thể loại (thơ trữ tình)

• Phương pháp thống kê: Thống kê số lượng ẩn dụ tu từ được sử dụng trong các bài thơ của Tố Hữu cùng nhiều tác giả khác Kết quả thống kê sẽ được phân loại phục vụ cho việc nghiên cứu định lượng, miêu tả và bàn luận cụ thể về ẩn dụ tu từ trong thơ Tố Hữu

• Phương pháp phân tích tổng hợp: Phân tích đặc điểm từng kiểu loại ẩn dụ tu

từ trong thơ của nhiều tác giả Việt Nam lẫn nước ngoài Trên cơ sở đó đưa ra nhận xét, đánh giá khái quát những nét độc đáo về nghệ thuật sử dụng ngôn

từ của nhà thơ trong việc xây dựng các hình tượng nghệ thuật

• Phương pháp so sánh đối chiếu: Luận văn so sánh cách sử dụng ẩn dụ tu từ qua các tập thơ của Tố Hữu và các tác giả khác để làm nổi bật mới của các

ẩn dụ tu từ trong quá trình sáng tác của họ

2 So sánh đối chiếu và phân tích

2.1 Ẩn dụ tu từ về con người trong xã hội xưa và nay

a Ẩn dụ về thân phận con người

Trong thơ tiếng Việt Trong thơ tiếng Anh

“Quanh năm buôn bán ở mom sông

Nuôi đủ năm con với một chồng

Lặn lội thân cò khi quãng vắng

Eo sèo mặt nước buổi đò đông.”

Thương vợ - Tú Xương (trích)

I’ve known rivers:

Ancient, dusky rivers

My soul has grown deep like the

rivers

The Negro Speaks of Rivers

Hai câu thơ cuối đã khắc họa hình ảnh

vất vả, lam lũ, đảm đang của bà Tú (vợ

nhà thơ) Nhà thơ khắc họa trực tiếp

thân phận của người vợ mình với thân

phận con cò cần mẫn kiếm từng miếng

ăn để nuôi con, nuôi chồng Ý chỉ người

vợ này không những đảm đang mà lại

hết mình hy sinh vì chồng con Hình ảnh

này trở nên quen thuộc vì nó là đại diện

cho thân phận người phụ nữ trong xã hội

Việt Nam nói chung

Tác giả là một người Mỹ da màu Bài thơ trên dùng hình ảnh “ancient, dusky rivers”(những dòng sông xưa,

mờ tối); những dòng sông đại diện cho sự chuyển giao của thời gian và dòng máu chảy trong huyết quản con người, đồng thời màu sắc của dòng sông là màu da của những người Mỹ

da màu Thông qua hình ảnh này, tác giả động viên và ca ngợi những người

Mỹ da màu để họ có sức mạnh vượt qua chế độ nô lệ đang diễn ra và có niềm tin tươi đẹp hơn vào cuộc sống

a Ẩn dụ tu từ về ý chí con người

Trong cuộc sống, mặc dù con người phải chịu nhiều áp lực của xã hội nhưng ý chí sống còn của họ vẫn luôn mạnh mẽ Hình ảnh con người, đặc biệt là phụ nữ phải đảm đương gánh nặng cơm áo gạo tiền là một trong những đề tài ẩn dụ quen thuộc trong thơ văn nước nhà Ngoài ra, để phân tích thêm, cá nhân nhóm xin trích thêm đoạn ngắn của nhà thơ Hồ Xuân Hương:

Trong thơ tiếngViệt Trong thơ tiếng Anh

Thân em thời trắng phận em tròn,

Bảy nổi ba chìm mấy nước non

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,

Mà em vẫn giữ tấm lòng son

(Bánh trôi nước – Hồ Xuân Hương)

(Bản khắc năm 1914)

Be like the willow that bends, Shade that it sends, Peace that it lends

(Note to self – Donna Marie) Or:

"Hope is the thing with feathers That perches in the soul, And sings the tune without the

words, And never stops at all."

Hope is the thing with feathers

Emily Dickinson Bánh trôi nước là hình ảnh trung tâm,

biểu tượng cho người phụ nữ Việt nam

trong xã hội phong kiến: Phụ nữ sống

trong thời kì phong kiến luôn lép vế,

phải cam chịu và đầu hàng số phận

Mặc dù bị chà đạp, bóc lột nhưng tâm

hồn người phụ nữ Việt Nam vẫn luôn

son sắt Hồ Xuân hương đã khám phá

ra một nét đẹp hiếm thấy của phụ nữ

Việt Nam: tâm hồn thanh khiết, tấm

lòng son không hề bị vướng bận

Hình ảnh của con người được ẩn dụ với hình ảnh cây liễu Cây liễu dù luôn ủ rũ, cúi đầu nhưng cho ta bóng mát và yên bình,cũng giống như con người có sức chịu đựng, khiêm tốn luôn luôn an tĩnh tự tại

- Ẩn dụ so sánh hy vọng với một chú chim

Cô nhân cách hóa niềm hy vọng như một loài vật có lông vũ và nương trú trong tâm hồn ta, nó luôn cất giọng hát không có hồi kết Ai cũng có thể liên tưởng đến cảm giác

có niềm hy vọng; nó sẽ giúp ý chí của chúng ta bay cao lên, khuấy động cảm giác

tự do trong ta

Sự chịu đựng của con người trước những khó khăn cam go của cuộc sống: dù trong hoàn cảnh nào đi chăng nữa chúng ta tốt hơn hết vẫn nên giữ được bản sắc nội tại, bản sắc cá nhân để vươn lên trong cuộc sống

Trong thơ tiếng Việt Trong thơ tiếng Anh

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ,

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết, lò than đã rực hồng.”

Chiều tối – Hồ Chí Minh

“Hold fast to dreams For if dreams die Life is a broken-winged bird That cannot fly

Hold fast to dreams For when dreams go Life is a barren field Frozen with snow.”

Langston Hughes – Dreams Hình ảnh chòm mây trôi nhẹ giữa tầng Cuộc sống mà không có ước mơ thì sẽ trở

không làm nổi bật lên sự yên ắng, êm ả của

buổi chiều tối nơi rừng núi Chòm mây ấy

cũng giống như Bác, đang trong tình cảnh

tù tội, vẫn phải cô độc bước đi Chòm mây

cô đơn, lặng lẽ, Bác cũng lặng lẽ, cô đơn

Tuy thế, phải là một người có lòng yêu

thiên nhiên, phải có một tâm thái ung dung,

bình tĩnh, lạc quan, vượt lên mọi gông cùm

về thể xác để ngắm thiên nhiên, hòa mình

với thiên nhiên như thế Ngoài ra, hình ảnh

lò than rực hồng là một hình ảnh hứa hẹn

tương lai rực sáng, với mong ước được tự

do, sum họp của Người và mong ước về

một đất nước hòa bình thịnh trị trong thời

thế gông cùm

nên khô cằn Một cánh đồng khô cằn thì không có sức sống, không có màu mỡ để trồng trọt, cũng giống như bản thân con người không có ước mơ sẽ trở nên vô định.Ý chí con người như những hạt mưa tưới tiêu cho cánh đồng cuộc sống Tác giả làm nổi bật tầm quan trọng của ước mơ trong đời sống của con người

Tóm tắt ngắn: Các tác giả đã gửi gắm vào nhân vật của mình niềm thương

cảm, chia sẻ với những đớn đau, tủi nhục hoặc sự chịu đựng của con người Thông qua

đó đã thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc, đặc biệt là việc họ quan tâm đến số phận của con người trong hoàn cảnh trớ trêu, nghiệt ngã Qua hình tượng này, họ đồng thời cũng cất lên tiếng nói tố cáo thế lực tàn bạo chà đạp lên hạnh phúc con người và ca ngợi những vẻ đẹp đạo đức quý giá mà đến mãi muôn đời, thiết nghĩ vẫn sẽ được gìn giữ, trân trọng

2.2 Ẩn dụ tu từ về tình yêu trong cuộc sống:

Ẩn dụ tu từ được dùng nhiều trong văn học, đặc biệt là trong thơ vì tính gợi hình, gợi cảm Tình yêu lại là chủ đề khơi gợi nhiều ý tưởng bất tận cho nhà thơ cả trong nền văn học tiếng Anh lẫn tiếng Việt Qua các ví dụ dưới đây, có thể thấy rằng hình ảnh ẩn dụ về tình yêu rất phong phú và được sử dụng rộng rãi với nhiều cái so sánh mang đậm văn phong rất riêng của từng tác giả

a Sắc thái buồn trong tình yêu

“Cái bánh” (Cake) của McGough và “Châm khói” của Đoàn Thị Lam Luyến Hai bài thơ có cùng một chủ đề: Về tình yêu và cuộc sống Cả hai bài thơ đều rất ngắn, mỗi bài chỉ có 4 dòng, và đều mang cùng một ý tưởng: quan điểm về cuộc sống và tình yêu, mà chủ yếu là sự bất đồng trong mối quan hệ

Trong thơ tiếng Việt Trong thơ tiếng Anh

Ngoài bốn chục chưa khỏi điều non nớt “I wanted one life

Cả tin nghe, cả tin nói, cả tin cười

Que diêm mảnh chực châm bờ rạ ướt

Khói lửa nào đắng đót trái tim côi

(Châm khói- Đoàn Thị Lam Luyến)

(Tôi muốn theo cách sống của tôi)

You wanted another (Em muốn sống cách của mình theo lối

khác)

We couldn’t have our cake

(Chúng ta đều không có được chiếc bánh

của mình)

So we eat each other (Nên quay sang cắn nhau)

(Cake – McGough N.T.Q tạm dịch)

Trong bài thơ tiếng Việt, “Châm khói” của

Đoàn Thị Lam Luyến đã ít nhiều để lại ấn

tượng cho người đọc về những suy tư

thâmtrầm, đầy trải nghiệm của một người

không thành công trong tình yêu:

Khi tác giả dùng hình ảnh đối lập “que

diêm mảnh” dùng để “châm bờ rạ ướt”,

yếu tố đồng văn bản ở trong dòng sau “trái

tim”đã cho ta hiểu được rằng dòng thơ này

là để miêu tả trạng thái tình cảm của con

người, rằng, ở một phía là tình cảm nồng

ấm nhưng không đủ và không phù hợp để

có thể tác động đến đối phương Rằng,

người kia sẽ không dành cho mình, và rằng

dù cho “que diêm” có bật lên, cháy hết

mình thì kết quả đem lại cũng là sự bất lực

và vô vọng trước “bờ rạ ướt” Kết quả của

những nỗ lực không đem lại kết quả này tất

nhiên là một sự thất vọng, bẽ bàng lớn, bởi

khi “bờ rạ ướt” mà bị cố làm cho cháy thì

kết quả sẽ là “khói lửa đắng” Ở đây, khói

lửa này vốn không phải là cái hữu hình, mà

chỉ là hình ảnh ẩn dụ bởi vậy, nó cũng gây

hiệu ứng một cách rất ẩn dụ“đắng đót trái

tim sự vô tình, lãnh đạm là bờ rạ ướt.

Ở Cake, người đọc hiểu rõ những điều tác

giả muốn chuyển tải thông qua những hình ảnh thân thuộc với cuộc sống sinh hoạt

hàng ngày là cái bánh Bài thơ nêu lên

những bất đồng trong quan điểm cuộc sống, dẫn tới những xung đột trong cuộc sống Với tiêu đề của bài thơ khác xa với nội dung muốn chuyển tải, tác giả đã thể hiện ý nghĩa cần diễn đạt một cách ấn tượng, thành công

Trong thơ tiếng Việt Trong thơ tiếng Anh

“Gìn vàng giữ ngọc cho hay

Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời”

O Rose, thou art sick!

The invisible worm