NGHỆ THUẬT CHƠI CHỮ TRONG TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH

Đặc biệt, một tiêu đề báo thành công là sự kết hợp giữa hiện thực và tư duy, trong đó, tư duy của người viết có khả năng sáng tạo nên những hình ảnh mang tính biểu trưng, châm biếm hài h

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

============

NGÔN NGỮ HỌC ĐỐI CHIẾU

ĐỀ TÀI:

NGHỆ THUẬT CHƠI CHỮ TRONG TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ TIẾNG

VIỆT VÀ TIẾNG ANH

Giảng viên hướng dẫn: ThS Ngô Thi ̣ Khai Nguyên

Sinh viên thư ̣c hiê ̣n: Nhóm 4

1 Ngô Thị Diệu Hằng (16F7511045 )

2 Phan Phúc Nhật Ly (16F7511108)

3 Trần Hà Mi (16F7511112)

4 Hồ Thanh Kim Ngân (16F7511128)

5 Nguyễn Phương Nhung (16F7511158)

6 Huỳnh Vũ Thùy Phương (16F7511176)

7 Trương Văn Sơn (16F7511197)

Huế, tháng 12/2019

MU ̣C LỤC

A.Đặt vấn đề……….…… 1

B.Nội dung.……….………….…2

I Vài nét về tiêu đề báo chí……… 2

1 Định nghĩa……….… 2

2 Các yếu tố tạo nên chất lượng của một tiêu đề báo chí……… 2

II Nghệ thuật chơi chữ trong tiêu đề báo chí tiếng Anh và tiếng Việt……… 3

1 Chơi chữ là gì? ……… 3

2 Tầm quan trọng của nghệ thuật chơi chữ………….……… 4

3 Các kiểu chơi chữ………4

3.1 Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm- chữ viết……… 5

3.1.1 Dùng các phương tiện cùng âm……….….5

3.1.2 Dùng các phiên âm tiếng nước ngoài……….7

3.1.3 Dùng cách điệp âm, điệp ngữ……… ………….….8

3.1.4 Dùng cách chiết tự……… 9

3.2 Chơi chữ bằng các phương tiện từ vựng-ngữ nghĩa…….……….9

3.2.1 Dùng từ nhiều nghĩa……… 9

3.2.2 Dùng từ trái nghĩa……….10

3.3 Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ pháp……… 12

2.3.1 Đánh tráo quan hệ ngữ pháp trong câu…… ………12

III Tương đồng và khác biệt trong nghệ thuật chơi chữ Tiếng Việt và Tiếng Anh ………13

C.Kết luận……… 14

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các phương tiện truyền thông đại chúng thì báo chí đang ngày càng hoàn thiện và phát triển vượt bậc hơn Báo chí có vai trò rất quan trọng trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị Trong đời sống văn hóa xã hội hiện nay, báo chí không những góp phần làm đẹp, làm giàu cho vốn văn hóa dân tộc mà còn tạo cơ hội cho người dân tiếp cận các tri thức văn hóa trên thế giới

Dưới sự phát triển và đổi mới không ngừng của báo chí, nhu cầu của người đọc ngày càng cao Xu hướng này đòi hỏi những tờ báo mới ra đời không chỉ có chất lượng hoàn toàn đạt chuẩn, mà còn có nhan đề thực sự ấn tượng, hấp dẫn người đọc Chính vì vậy, việc đặt nhan đề cho một bài báo vẫn luôn là một trong những thách thức đối với người viết Đặc biệt, một tiêu đề báo thành công là sự kết hợp giữa hiện thực và tư duy, trong đó, tư duy của người viết có khả năng sáng tạo nên những hình ảnh mang tính biểu trưng, châm biếm hài hước, tạo ra hứng thú hấp dẫn độc giả thông qua các biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ, chơi chữ

Dựa trên kinh nghiệm cá nhân và thông qua khảo sát thực tế, chúng em quyết định đi sâu nghiên cứu hiện tượng phổ biến nhất trong tiêu đề báo chí: chơi chữ Chơi chữ là một hiện tượng khá phổ biến trong rất nhiều ngôn ngữ ngôn ngữ trên thế giới, tuy nhiên nó lại gắn liền với mỗi nền văn hóa khác nhau Chính vì vậy, chơi chữ có những nét đặc trưng khác nhau giữa mỗi ngôn ngữ, phản ánh truyền thống, phong tục tập quán và đời sống văn hóa riêng của con người nơi đó

Trong bài nghiên cứu này, nhóm chúng em sẽ khái quát nét đặc trưng cũng như giá trị của một tiêu đề báo chí, làm nền tảng cho sự ra đời của nghệ thuật chơi chữ; đồng thời đi sâu nghiên cứu đối chiếu những tiêu đề báo chí có sử dụng nghệ thuật chơi chữ trong tiếng Anh và tiếng Việt; Từ đó tìm ra nét tương đồng và khác biệt về nghệ thuật này trong hai ngôn ngữ

B NỘI DUNG

I Vài nét về tiêu đề báo chí

1 Định nghĩa

Tiêu đề báo chí là tên gọi của một bài báo, là cơ sở để phân biệt bài báo này với bài báo khác, giúp người đọc xác định mức độ quan trọng của thông tin và chọn đọc

Có thể nói việc chọn tiêu đề là khâu quan trọng nhất trong một bài viết trên báo Trước hết, tiêu đề cho độc giả biết chuyện gì đã xảy ra và vì sao độc giả quan tâm tới nó Bên cạnh đó, tiêu đề là phần độc giả đọc trước tiên và nó quyết định số phận bài báo Nếu tiêu đề hay độc giả tiếp tục đọc bài báo, nếu tiêu đề dở có 50% khả năng bài báo

đó sẽ bị bỏ qua Mỗi loại tiêu đề như thế có đặc điểm, tính chất và đặc trưng riêng Chính cái riêng ấy có tác dụng hai mặt: một mặt nó giúp độc giả nhận diện ngay được nội dung, chủ đề mà bài báo thể hiện Mặt khác, nó chế định và đòi hỏi sự trình bày

theo những cỡ chữ, kiểu chữ và tông màu nhất định

2 Các yếu tố tạo nên chất lượng của một tiêu đề báo chí

Một tiêu đề hay không nhất thiết phải có toàn bộ các yếu tố, tùy vào sự việc, thông tin mà tiêu đề muốn người đọc khắc họa được cả bài báo

 Tính hấp dẫn là yếu tố quan trọng nhất đối với một tiêu đề báo bởi vì người

đọc thường rất quan tâm đến các sự kiện mà dư luận và xã hội quan tâm;

 Tính khái quát nội dung: Yếu tố này thể hiện nội dung chính của bài báo Yếu

tố này có thể được thể hiện rõ nội dung, hoặc úp mở gây tính tò mò cho người

đọc, yếu tố này cũng thường xuyên được sử dụng

 Tính độc đáo: Yếu tố này thường diễn đạt nội dung một các gián tiếp, hoặc làm các yếu tố hài hước, dí dỏm, mục đích chính là để gây ấn tượng với người đọc Yếu tố này thường giúp người đọc nhớ lâu hơn về bài báo nhờ có sự độc đáo trong tiêu đề Tuy nhiên yếu tố này thường rất ít được sử dụng trong đặt tiêu đề báo chí,

vì yếu tố này rất khó đặt và sẽ làm mất đi các yếu tố chính nêu trên

 Trình bày luôn là một yếu tố thiết yếu giúp gây ấn tượng bằng hình thức Nếu một tiêu đề được trình bày bài bản, ở vị trí dễ nhìn của một bài báo,thì sẽ rất dễ gây

ấn tượng với người đọc

 Tính ấn tượng là một yếu tố không thể thiếu và thực sự cần thiết để thiết lập một tiêu đề tốt Nhắc đến yếu tố này, người ta không thể không nhắc đến nghệ thuật chơi chữ, đây được xem là một trong những lối dùng từ hoàn hảo, lý thú, gợi nhiều liên tưởng nhất và chắc hẳn là nhân tố góp phần vào quyết định đọc hay không của

độc giả hiện nay

II Nghệ thuật chơi chữ trong tiêu đề báo chí tiếng Anh và tiếng Việt

1 Chơi chữ là gì?

Nghệ thuật chơi chữ đã có từ lâu đời và rất đa dạng, phong phú trong các ngôn ngữ trên thế giới, trong đó có tiếng Anh và tiếng Việt

Định nghĩa về chơi chữ, Từ điển tiếng Việt giải thích: "Chơi chữ là lợi dụng hiện tượng đồng âm, đa nghĩa, v.v,… trong ngôn ngữ nhằm gây một tác dụng nhất định như bóng gió, châm biếm, hài hước,…) trong lời nói Một định nghĩa khác về chơi chữ là

"một biện pháp tu từ, trong đó ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cách, được vận dụng một cách đặc biệt, nhằm đem lại những liên tưởng bất ngờ, lí thú"

Theo “Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học” [Nguyễn Như Ý 2003:50] thì

“Chơi chữ là hình thái tu từ của lời nói được thể hiện bằng cách sử dụng linh hoạt những tiềm năng của ngôn ngữ về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp nhằm tạo ra cách hiểu bất ngờ, còn gọi là lộng ngữ Chơi chữ thường dựa vào những phương tiện sau: dùng từ gần âm, đồng âm, điệp phụ âm đầu, chiết tự, dùng từ cùng nghĩa, từ đa nghĩa, các từ cùng trường,…”

Tác giả Hữu Đạt thì xem chơi chữ là một đặc điểm độc đáo của ngôn ngữ thơ Việt Nam và nêu định nghĩa: "Chơi chữ là một biện pháp tu từ nghệ thuật dựa vào những khả năng tiềm tàng của ngôn ngữ, vận dụng linh hoạt đơn vị cơ bản của tu từ học (là chữ hoặc tiếng) đặt nó trong mối quan hệ nhiều chiều, nhiều phía với các đơn vị cùng

bậc và khác bậc, nhằm khai thác tính chất nước đôi của các đơn vị ngôn ngữ dựa vào sự hiện diện của văn cảnh" (Hữu Đạt – Ngôn ngữ thơ Việt Nam – Nxb Giáo dục H 1996)

Tuy không phải là yếu tố quan trọng nhất nhưng nghệ thuật chơi chữ sẽ dễ tạo thu hút thêm cho tiêu đề báo chí, cũng như gây chú ý và đọng lại đối với người đọc

 Ví dụ về một số tiêu đề báo chí có sử dụng chơi chữ:

“AFC tiết lộ mục tiêu “khủng” của U23 Việt Nam tại giải đấu khu vực,” (BóngĐá.com.vn)

“Ngỡ ngàng các “cô gái vàng” đá bóng đẹp điệu đà, gợi cảm ngoài sân cỏ.” (24h.com.vn)

“From Ego to Eco” (brill.com)

2 Tầm quan trọng của nghệ thuật chơi chữ

Sử dụng nghệ thuật trong tiêu đề báo chí giúp người viết tạo nên nét đặc trưng riêng cho bài báo nhằm thu hút người đọc, khơi dậy sự tò mò và khiến họ muốn tìm hiểu thêm Bên cạnh đó, nghệ thuật chơi chũ còn góp phần tạo nên giá trị biểu cảm cho ngôn

từ khá hiệu quả; nhờ nó, thông điệp của người viết trở nên sinh động, hấp dẫn và sâu sắc hơn, để lại dấu ấn nhất định trong lòng người đọc Ngoài ra, vì mang dấu ấn cá nhân

rõ nét, việc chơi chữ luôn nổi bật và rất dễ dàng bị nhận diện Vì thế, không ít người xem chơi chữ như một con dao hai lưỡi: nếu sản phẩm của sự chơi chữ là kết quả của một sự tìm tòi, khám phá tinh tế, phù hợp với quy luật tự nhiên của ngôn ngữ thì hiệu quả tác động của nó sẽ rất to lớn; còn ngược lại, nếu đó là kết quả của một kiểu tư duy

áp đặt, khiên cưỡng, nó sẽ gây ra sự phản cảm không thể xem thường đối với người đọc

3 Các kiểu chơi chữ:

Tác giả Cù Đình Tú đã sắp xếp các biện pháp chơi chữ trên 3 bình diện chính: chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm, chữ viết; chơi chữ bằng các phương tiện từ vựng-ngữ nghĩa; chơi chữ bằng các phương tiện ngữ pháp

Trong tiêu đề báo chí tiếng Anh và tiếng Việt, việc chơi chữ diễn ra dưới nhiều dạng thức khác nhau Nhìn chung, có thể khái quát chúng thành một số kiểu sau:

 Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm-chữ viết:

 Dùng các phương tiện cùng âm

 Dùng cách phiên âm tiếng nước ngoài

 Dùng cách điệp âm

 Dùng cách chiết tự

 Chơi chữ bằng các phương tiện từ vựng-ngữ nghĩa:

 Dùng từ nhiều nghĩa

 Dùng từ trái nghĩa

 Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ pháp

 Đánh tráo quan hệ ngữ pháp trong câu

3.1 Chơi chữ bằng các phương tiện ngữ âm- chữ viết

3.1.1 Dùng các phương tiện cùng âm

Như chúng ta đã biết, từ đồng âm là những từ có âm đọc giống nhau về âm thanh nhưng nghĩa khác nhau, không có liên quan tới nhau Từ đồng âm được các nhà báo khai thác để tạo nên sự độc đáo trong tiêu đề, thu hút độc giả đến với bài báo của mình

 Trong Tiếng Việt:

Ví dụ trong tiêu đề của báo Tuổi Trẻ (26/12/2019): “Giật mình để “biết ơn

mình”:

 Từ “mình” thứ nhất ở trong động từ “giật mình” chỉ sự tự ý thức của bản thân người nói Từ “mình” thứ hai có nghĩa là “vợ/chồng” trong trường hợp này nói đến sự biết ơn đối với người “vợ”

“Thanh niên vượt cầu khỉ để cầu hôn bạn gái” (Dân trí)

 Trong ví dụ trên, từ “cầu” đầu tiên là danh từ, chỉ một loại cầu đặc trưng của Việt Nam “cầu khỉ” “Cầu” thứ hai là động từ, mang nghĩa yêu cầu, khẩn cầu lời chấp thuận của người nữ để nên vợ chồng

Ngoài ra còn có sự đánh tráo các từ cùng âm như trong ví dụ sau: “Ngồi lầu

cao ăn Cao Lầu mới đúng điệu!” (Báo mới, 7/1/2017)

 Từ “lầu cao” và “Cao Lầu” đều là hai danh từ quen thuộc, từ đầu tiên chỉ

nơi chốn, từ thứ hai chỉ một món đặc sản của Quảng Nam Trong trường

hợp này, người viết đã thành công giới thiệu món “Cao Lầu” một cách rất

độc đáo

 Hiện tượng đồng âm cũng được bắt gặp trong các tiêu đề báo tiếng Anh, một vài ví dụ như sau:

“How do turtles talk to each others? By using shell-phones!” (Quora, 9/4/2017)

 “Shell-phones” có phát âm gần giống với cell-phone, tác giả sáng tạo từ

“shell-phones” để nói về những vỏ sò mà rùa sử dụng liên lạc với nhau, có sự tương đồng thú vị với “cell-phone” mà con người vẫn dùng để liên lạc trong

đời sống

Hay trong một vài ví dụ khác:

“We all scream for ice cream: Museum of Ice Cream opening permanent location

in New York City” ( USA Today, 12/12/2019)

 Tác giả khải thác sự tương đồng về âm thanh giữa “scream” và “ice cream”

“Scream” thể hiện sự ngạc nhiên, thích thú, hào hứng của cộng đồng vì sự xuất hiện của “museum of ice cream” ở New York

“Lady Gaga's new meat dress is offal” (The Sun)

 Đây là một tiêu đề của tờ The Sun (5/4/2016), khi Lady Gaga mặc một bộ

váy với thiết kế từng miếng thịt đắp lại “Offal” là tên của một loại thịt, nó

được dùng với ngụ ý “awful” - tệ hại/ kì quái Hay trong một tiêu đề khác với

ẩn ý tương tự: “GAGA you look offal!”

3.1.2 Dùng các phiên âm tiếng nước ngoài

Trên đà hội nhập và toàn cầu hóa, tiếng Việt xuất hiện ngày càng nhiều từ mượn tiếng nước ngoài để diễn tả các nội dung khác nhau, các từ phiên âm ngày một phổ biến, đặc biệt trong tiêu đề báo chí

 Trong Tiếng Việt:

“Nổi trận lôi đình: Võ sĩ tung seri “đòn thù” đấm gục “quái kiệt” Mỹ” (Thể

thao, 15/04/2018)

 “Seri” là một từ phiên âm từ tiếng anh “series” nghĩa là một chuỗi, một loạt

“Fan Marvel tranh cãi nảy lửa với giả thuyết cực hack não” (trí thức trẻ

09/12/2019)

 Các từ mượn được sử dụng: “fan” (người hâm mộ), “Marvel” (nhà sản xuất phim Marvel), “hack” (khó)

“From zero to hero” và câu chuyện về các rapper huyền thoại” (kenh14.vn)

 Tác giả giữ nguyên cụm “from zero to hero” bằng tiếng anh, thêm vào đó

từ “rapper” (nghệ sĩ hát rap) là một từ mượn cũng được giữ nguyên

 Trong Tiếng Anh

Xét về từ mượn trong tiêu đề báo tiếng Anh, phải nhắc đến nhận định của Anderman và Rogers (2005), sự xuất hiện của các từ mượn trong văn bản tiếng Anh chiểm tỉ lệ rất thấp, nếu đọc một tiêu đề, mở một tờ báo hoặc các ấn phẩm liên quan, rất khó để tìm được một từ mượn đứng riêng lẻ Như vậy, có thể dễ dàng bắt gặp từ mượn, từ phiên âm tiếng nước ngoài trong tiêu đề báo Việt, nhưng các loại từ này lại rất hiếm khi xuất hiện trong tiêu đề báo tiếng Anh

3.1.3 Dùng cách điệp âm, điệp ngữ

Điệp âm điệp ngữ là lối chơi chữ rất được ưa chuộng trong tiêu đề báo

chí cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, sự lặp lại các âm tiết tạo nên vần nhịp thú vị cho tiêu đề, thu hút độc giả, ví dụ như:

 Trong Tiếng Việt:

“Gợi ý 4 set đồ sang, xịn, mịn giúp chị em tỏa sáng trong mọi bữa tiệc cuối năm” (Báo Eva.vn, mục thời trang)

“7 trải nghiệm 'sang - xịn - mịn' ở Việt Nam khiến bạn chẳng cần đi Tây” [ngoisao.net]

“Sơn Tùng M-TP đăng ảnh “ngầu quên sầu”, fan ồ ạt khẳng định: Đây là hậu trường quay MV mới” [vietgiaitri.com]

 Trong Tiếng Anh:

Lối chơi chữ này cũng khá phổ biến trong tiêu đề báo chí tiếng Anh:

“Wham bam! Sam Cam to be mam (she’ll need a new pram)”

[Newstatesman America]

“In Santa Fe, Staying Can Also Be Such Sweet Sorrow” [The New York Times]

“Campbell's road is paved with gold” [The Times]

“Breath of fresh air” (The courier mail)

“Crazy, man, crazy” (Mad Magazine)

“Labour's lost it” (The Sun, 2009)

3.1.4 Dùng cách chiết tự

Chiết tự là lối chơi chữ khá độc đáo trong tiếng Việt, được thực hiện bằng cách bóc tách các thành tố của từ nguyên khối (thường là từ 2 âm tiết) thành những từ độc lập Khi tác giả tách một từ ra từng thành phần có nghĩa,

và nghĩa đó phù hợp với nội dung bài báo thì hiệu quả biểu đạt được đánh giá khá cao

 Sau đây là một vài ví dụ về chiết tự trong tiêu đề báo Việt:

“Hội ít mà thảo nhiều” (Từ hội thảo bị tách ra) (Báo Văn hóa)

“Tín vượt… ngưỡng” (Từ tín ngưỡng bị tách ra) (Báo Hà Nội mới)

“Lì xì: lì mà không xì” (Từ lì xì bị tách ra) (Mực Tím)

 Sự sắp xếp lại các kí tự cũng xuất hiện trong tiêu đề báo tiếng Anh, ví

dụ như:

"Put a GO in front of DISABLED It spells: God is abled”

(pinterest.com)

“Impossible Means "I'm Possible"”(steemit.com)

3.2 Chơi chữ bằng các phương tiện từ vựng-ngữ nghĩa

3.2.1 Dùng từ nhiều nghĩa

Theo định nghĩa, từ nhiều nghĩa là từ có một nghĩa gốc và một hay một số nghĩa chuyển, nghĩa của từ nhiều nghĩa bao giờ cũng có một mối liên hệ với nhau Trong một số tiêu đề báo chí, người viết có xu hướng tạo nên từ nhiều nghĩa một cách sáng tạo, nhằm gây bất ngờ, ấn tượng cho độc giả ngay từ cái nhìn đầu tiên

 Chơi chữ bằng từ nhiều nghĩa xuất hiện trong một bài báo của Báo Nhân dân (14/3/1962):