Kinh tế môi trường: Hoàn thiện các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam hiện nay.

Các công cụ kinh tế gồm nhiều loại, kinh nghiệm của các nước đã chỉ ra rằng không thể chỉ áp dụng một loại biện pháp, một loại công cụ giản đơn với một vài biện pháp, một vài công cụ đơn

Họ và tên: Đỗ Thị Thu Hiền

Khóa/Lớp: CQ57/31.2

STT: 07

Ngày thi: 9/6/2021

Mã sinh viên: 1973401010071 Lớp niên chế: CQ57/31.03

ID phòng thi: 581 058 1301 Giờ thi: 7h30

BÀI THI MÔN: KINH TẾ MÔI TRƯỜNG

Hình thức thi: Tiểu luận Thời gian thi: 3 ngày

Trên thế giới, cùng với các công cụ mang tính mệnh lệnh bắt buộc thì các công cụ kinh tế cũng đã được áp dụng một cách rộng rãi, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế thị trường Việt Nam hiện nay đang trong giai đoạn công

nghiệp hóa, do đó phải đối mặt với những thách thức lớn về bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường ngày nay đã trở thành một trong những chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước ta Bằng những biện pháp và chính sách khác nhau, Nhà nước ta đang can thiệp mạnh mẽ vào các hoạt động của cá nhân, tổ chức trong xã hội để bảo vệ các yếu tố của môi trường, ngăn chặn việc gây ô nhiễm, suy thoái và sự cố môi trường Nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường có

sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì các loại quan hệ kinh tế là rất đa dạng Điều đó đòi hỏi không thể chỉ áp dụng một loại công cụ trong công tác quản lý và bảo vệ môi trường mà nó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các loại công cụ mà đặc biệt là các công cụ kinh tế Các công cụ kinh tế gồm nhiều loại, kinh nghiệm của các nước đã chỉ ra rằng không thể chỉ

áp dụng một loại biện pháp, một loại công cụ giản đơn với một vài biện pháp, một vài công cụ đơn lẻ nào đó là có thể điều chính được sự đa dạng về chủ thể cũng như phương thức sản xuất quản lý và bảo vệ môi trường Chính vì thế, vấn

đề “Hoàn thiện các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam hiện nay” là một vấn đề cấp thiết

vệ đa dạng sinh học

Quản lý nhà nước về môi trường là tổng hợp các biện pháp: Luật pháp, các chính sách kinh tế, các giải pháp kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ môi trường sống và phát triển bền vững nền kinh tế đất nước

1.2 Các nguyên tắc cơ bản để quản lý môi trường

- Nguyên tắc 1: Quản lý môi trường phải bảo đảm tính hệ thống

- Nguyên tắc 2: quản lý môi trường phải bảo đảm tính tổng hợp

- Nguyên tắc 3: Quản lý môi trường cần phải bảo đảm tính liên tục và nhất

quán

- Nguyên tắc 4: Quản lý môi trường phải bảo đảm tính tập trung dân chủ

- Nguyên tắc 5: Kết hợp quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ

- Nguyên tắc 6: Quản lý môi trường phải kết hợp hài hòa các loại lợi ích

- Nguyên tắc 7: Quản lý môi trường phải kết hợp hài hòa, chặt chẽ giữa quản

lý tài nguyên và môi trường với quản lý kinh tế - xã hội

- Nguyên tắc 8: Quản lý môi trường cần phải bảo đảm tính tiết kiệm và hiệu

quả

1.3 Phân loại các công cụ quản lý môi trường

- Công cụ pháp lý

- Công cụ kinh tế

- Công cụ khoa - giáo

2 Quản lý môi trường bằng công cụ kinh tế

2.1 Khái niệm công cụ kinh tế

Công cụ kinh tế là những công cụ nhằm tác động tới chi phí và lợi ích trong hoạt động của cá nhân và tổ chức kinh tế để tạo ra các tác động ảnh hưởng đến hành vi của các tác nhân kinh tế theo hướng có lợi cho môi trường

2.2 Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam

2.2.1 Thuế tài nguyên

Thuế tài nguyên là loại thuế đánh vào các hoạt động sản xuất kinh doanh trong lĩnh vực khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên

- Hạn chế các nhu cầu không cấp thiết trong việc sử dụng các nguồn tài

nguyên thiên nhiên

- Hạn chế các tổn thất, sự lãng phí các nguồn tài nguyên trong quá trình khai thác, sử dụng chúng

- Tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nước; thực hiện việc điều hòa lợi ích giữa Nhà nước với các tổ chức, cá nhân, giữa các tổ chức và bộ phận dân cư trong lĩnh vực khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên và các thành phần khác của môi trường

• Các loại thuế tài nguyên: thuế sử dụng đất, thuế sử dụng nước, thuế khai thác rừng, thuế tiêu thụ năng lượng, thuế khai thác tài nguyên khoáng sản,…

• Căn cứ xác định mức thuế thích hợp:

- Căn cứ vào từng loại tài nguyên cụ thể

- Căn cứ vào địa bàn khai thác

- Căn cứ vào từng thời kỳ cụ thể

• Nguyên tắc tính thuế tài nguyên:

- Đối với những hoạt động càng gây nhiều tổn thất về tài nguyên, gây ô nhiễm môi trường và suy thoái môi trường càng nghiêm trọng thì càng phải chịu thuế cao, trên cơ sở lựa chọn phương pháp tính thuế thích hợp

- Khuyến khích thúc đẩy các doanh nghiệp đầu tư trang thiết bị, kỹ thuật hiện đại, đổi mới công nghệ sản xuất và nâng cao năng lực quản lý nhằm giảm tổn thất tài nguyên

• Cách tính thuế tài nguyên:

- Dựa vào quy mô khai thác

- Dựa vào khoán sản lượng khai thác

2.2.2 Thuế ô nhiễm môi trường

Thuế ô nhiễm môi trường là công cụ quản lý nhằm đưa chi phí môi trường vào giá thành sản phẩm theo nguyên tắc: “người gây ô nhiễm phải trả tiền”

- Hướng vào mục tiêu phát triển bền vững và chính sách, kế hoạch môi trường

cụ thể của quốc gia

- Người gây ô nhiễm phải trả tiền

- Mức thuế và biểu thuế phải căn cứ vào các tiêu chuẩn môi trường của quốc gia và thông lệ quốc tế

• Các hình thức đánh thuế ô nhiễm môi trường:

- Thuế đánh vào nguồn gây ô nhiễm là loại thuế đánh vào các chất thải gây ô nhiễm môi trường nước, khí quyển, đất…, được xây dựng dựa trên chi phí ngoại ứng

- Thuế đánh vào sản phẩm gây ô nhiễm: được áp dụng với các sản phẩm gây tác hại tới môi trường khi chúng được sử dụng trong sản xuất, tiêu dùng hay loại bỏ chúng Tính thuế căn cứ vào khối lượng sản phẩm từng loại được tiêu thụ; đôi khi tính dưới dạng phí

2.2.3 Giấy phép phát thải

Giấy phép phát thải là loại giấy phép do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cấp, cho phép doanh nghiệp được thải một lượng chất thải nhất định trong một khoảng thời gian nhất định

Giấy phép phát thải thường được áp dụng cho nguồn tài nguyên môi trường khó quy định quyền sở hữu dẫn đến việc bị sử dụng bừa bãi (không khí, đại dương,…)

Nên áp dụng thị trường giấy phép phát thải khi:

- Chất gây ô nhiễm cần kiểm soát thải ra từ nhiều nguồn khác nhau

- Có sự chênh lệch lớn trong chi phí giảm thải của các nguồn gây ô nhiễm (do công nghệ khác nhau, quản lý,…)

- Số lượng doanh nghiệp tham gia mua bán giấy phép phát thải là khá lớn để tạo được thị trường mang tính cạnh tranh và năng động

• Ý nghĩa:

- Khống chế được lượng chất thải thải vào môi trường ở một khu vực

- Huy động nguồn lực tài chính để thực hiện các kế hoạch môi trường

- Hình thành thị trường giấy phép, từ đó khuyến khích các doanh nghiệp tìm kiếm giải pháp tối ưu

2.2.4 Đặt cọc – Hoàn trả

• Nguyên tắc áp dụng: quy định các đối tượng tiêu dùng các sản phẩm có khả năng gây ô nhiễm môi trường phải trả thêm một khoản tiền đặt cọc khi mua hàng nhằm cam kết sau khi tiêu dùng sẽ đem sản phẩm hoặc phần còn lại của sản phẩm trả lại cho đơn vị thu gom phế thải hoặc địa điểm tái chế đã quy định Nếu thực hiện đúng sẽ được hoàn lại tiền, nếu vi phạm thì số tiền đặt cọc được xung vào quỹ bảo vệ môi trường

• Phạm vi Nhà nước sử dụng các hệ thống đặt cọc – hoàn trả bao gồm:

- Các loại hình doanh nghiệp có các sản phẩm có thể gây ô nhiễm môi trường khi sử dụng, song có thể xử lý, tái chế hoặc sử dụng

- Các loại hình doanh nghiệp có các sản phẩm làm tăng lượng chất thải, cần các bãi thải quy mô lớn và tốn nhiều chi phí tiêu hủy

- Các loại hình doanh nghiệp có các sản phẩm chứa chất độc, gây khó khăn đặc biệt cho việc xử lý; nếu tiêu hủy không đúng cách sẽ gây nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và sức khỏe của người dân trong khu vực

• Mục đích: Thu gom phần còn lại của sản phẩm sau khi tiêu dùng để tái chế hoặc tái sử dụng một cách an toàn nhất đối với môi trường

2.2.5 Ký quỹ môi trường

Đây là công cụ cần được sử dụng trong quản lý môi trường đối với các hoạt động kinh tế có tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm hay gây tổn thất cho môi trường

• Phạm vi áp dụng: áp dụng cho các hoạt động kinh tế có tiềm năng gây ô nhiễm và tổn thất môi trường đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp như khai thác

mỏ, khai thác rừng hoặc khai thác các nguồn tài nguyên tại các đại dương…

• Nguyên tắc áp dụng:

- Yêu cầu doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh trước khi thực hiện một hoạt động kinh tế phải kí gửi một khoản tiền (hoặc kim loại quý, đá quý,…) tại ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng nhằm cam kết sẽ thực hiện các biện pháp để hạn chế ô nhiễm, suy thoái môi trường

- Số tiền ký quỹ phải lớn hơn hoặc bằng kinh phí cần thiết để khắc phục ô nhiễm môi trường nếu doanh nghiệp gây ô nhiễm hoặc suy thoái môi trường

• Mục đích: làm cho chủ thể có khả năng gây ô nhiễm, suy thoái môi

trường nhận thức được trách nhiệm của họ và sẽ điều chỉnh hành vi trong quá trình sản xuất, kinh doanh

Ký quỹ môi trường tạo ra lợi ích cho Nhà nước vì không phải luôn bị động đầu tư kinh phí khắc phục môi trường từ ngân sách; đồng thời cũng khuyến khích các doanh nghiệp tích cực trong hoạt động bảo vệ môi trường

2.2.6 Trợ cấp tài chính cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bảo

• Hình thức:

- Nhà nước đầu tư trực tiếp (trợ cấp không hoàn lại)

- Các khoản vay ưu đãi để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, cải tiến và ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ

- Ưu đãi về thuế (miễn, giảm thuế,…)

• Về nguyên lý, đảm bảo mức hỗ trợ tài chính phải bằng lợi ích ngoại ứng biên tại mức sản lượng của doanh nghiệp hoạt động, tức là bằng mức chênh lệch giữa lợi ích của xã hội với lợi ích của doanh nghiệp đạt được tại sản lượng đó

2.2.7 Nhãn sinh thái

Nhãn sinh thái là một danh hiệu của Nhà nước cấp cho các sản phẩm không gây ra ô nhiễm môi trường trong quá trình sản xuất ra sản phẩm hoặc quá trình

sử dụng các sản phẩm đó đảm bảo phù hợp với yêu cầu bảo vệ môi trường

Sản phẩm được dán nhãn sinh thái có uy tín, có sức cạnh tranh và giá bán trên thị trường cũng thường cao hơn các sản phẩm cùng loại

Nhãn sinh thái thường được xem xét và dán cho:

- Các sản phẩm tái chế từ phế thải

- Các sản phẩm thay thế cho các sản phẩm có tác động xấu đến môi trường

- Các sản phẩm có tác động tích cực tới môi trường

2.2.8 Quỹ môi trường

Quỹ môi trường là loại quỹ được hình thành để nhận tài trợ vốn từ các nguồn khác nhau, và từ đó phân phối các nguồn này để hỗ trợ quá trình thực hiện các

dự án hoặc các hoạt động cải thiện chất lượng môi trường

• Mục đích: huy động và tận dụng mọi nguồn lực của mọi đối tượng muốn tham gia, đóng góp nhân tài, vật lực cho sự nghiệp quản lý môi trường

• Các nguồn thu chủ yếu của quỹ môi trường là:

- Phí và lệ phí môi trường

- Đóng góp tự nguyện của các cá nhân và doanh nghiệp

- Tài trợ bằng tiền hoặc hiện vật của chính quyền địa phương, của các

ngành, các tổ chức xã hội trong nước và Chính phủ

- Đóng góp của các tổ chức, các nhà tài trợ quốc tế

- Tiền lãi và các khoản lợi khác thu được từ hoạt động của quỹ

- Tiền xử phạt hành chính do vi phạm quy định về bảo vệ môi trường

- Tiền thu được từ các hoạt động văn hóa, thể thao, từ thiện, xổ số, phát hành trái phiếu… cho sự nghiệp bảo vệ môi trường

Trên đây là cơ sở lý luận để đánh giá các thực trạng của việc hoàn thiện các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam trong thời gian qua

II Đánh giá thực trạng

Trong thời gian qua, việc áp dụng các công cụ kinh tế nhằm kiểm soát ô nhiễm môi trường ở nước ta đã đạt được những hiệu quả nhất định Phần lớn những công cụ này đã kích thích những người gây ô nhiễm có khả năng hoàn thành các mục tiêu môi trường bằng những phương tiện có hiệu quả, chi phí hiệu quả nhất, giúp giảm thiểu chất thải,góp phần bảo vệ môi trường với nguyên tắc

“người gây ô nhiễm phải trả tiền” và “người hưởng lợi phải trả tiền” Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, việc thực hiện các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường vẫn bộc lộ một số hạn chế, cần sớm đề ra phương án khắc phục

1 Những thành tựu đã đạt được

Nhìn chung, việc sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường ở nước

ta trong thời gian qua đã đạt được một số thành tựu đáng kể:

Theo tổng hợp của Viện Chiến lược, Chính sách TN&MT, công cụ kinh cho bảo vệ môi trường đã được áp dụng trong một số lĩnh vực ở Việt Nam, như trong chỉ trả dịch vụ môi trường, đến ngày 31/12/2018, cả nước đã thu được 2.937,9 tỷ đồng tiền dịch vụ môi trường rừng Về phí, số phí thu từ nước thải năm 2017 là hơn 2.1000 tỷ đồng, thu phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản năm 2017 là hơn 2.452 tỷ đồng Về thuế, theo dự toán ngân sách năm 2019 được Quốc hội thông qua, dự kiến số thu thuế bảo vệ môi trường là 68.926 tỷ đồng

- Hệ thống pháp luật về công cụ kinh tế cơ bản đã được quy định đầy đủ, chi tiết Các công cụ kinh tế đều đã được quy định trong các văn bản luật, Nghị định của Chính phủ, tạo cơ sở pháp lý cho các chủ thể áp dụng pháp luật

Các quy định cũng đã có sự cụ thể hóa Không còn chỉ là quy định chung chung trong Luật bảo vệ môi trường Như Thuế bảo vệ môi trường, Thuế tài nguyên đã được cụ thể hóa trong Luật Thuế bảo vệ môi trường và Luật Thuế tài nguyên, các quy định về ưu đãi thuế đối với những doanh nghiệp, dự án có giải pháp tốt về bảo về môi trường đã được quy định trong Nghị định 04/2009/NĐ-

CP, Thông tư số 230/2009/TT-BTC Trong các văn bản này cũng đã quy định

rõ về các đối tượng chịu thuế, đối tượng nộp thuế, căn cứ tính thuế các đối tượng được ưu đãi thuế, được hỗ trợ,…

- Các cá nhân, tổ chức đã tích cực hơn trong việc thực hiện đóng các loại thuế, phí, lệ phí; đã có những hành động tích cực trong việc vận động đóng góp,

sử dụng hợp lý các nguồn qũy trong việc nghiên cứu, phát triển các phương tiện khoa học ký thuật, các giải pháp vào việc bảo vệ môi trường

Các loại thuế đã được áp dụng trên toàn quốc, các cá nhân, tổ chức đã tự giác đóng tiền thuế, một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nước, mặt khác

khuyến khích các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp có các biện pháp nâng cao kỹ thuật, giải pháp để bảo vệ môi trường như giảm xả thải, sủ dụng hợp lý, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên

Hiện nay, đã có nhiều loại phí, lệ phí về môi trường đã được thu trên thực tế, góp phần tăng thu ngân sách Nhà nước, giảm thiểu ô nhiễm môi trường rất hiệu quả Có thể kể đến một số lạo phí, lệ phí sau:

Phí xăng dầu:

Các cá nhân, doanh nghiệp nhập khẩu, sản xuất, chế biến xăng dầu đều tích cực đóng góp khoản thuế này Hiện nay, khi số lượng các phương tiện giao thông đường bộ như xe máy, ô tô cá nhân đang phát triển mạnh, loại phí này đang ngày một đem lại nguồn thu ngân sách lớn

Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải:

Hiện đang được triển khai thực hiện trong cả nước trên cơ sở các Nghị định 53/2020/NĐ-CP của Chính phủ ngày 01/07/2020 nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường từ nước thải, sử dụng tiết kiệm nước sạch và tạo nguồn kinh phí thực hiện việc bảo vệ, khắc phục ô nhiễm môi trường

Phí bảo vệ môi trường đối với chất thải rắn:

Hiện đang được triển khai thực hiện trên cơ sở Nghị định 174/2007/NĐ-CP của Chính phủ ngày 29/11/2007 nhằm hạn chế phát sinh chất thải rắn và tạo nguồn kinh phí bù đắp một phần chi phí xử lý chất thải rắn

Phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản:

Hiện đang được triển khai thực hiện trên cơ sở Nghị định 164/2016/NĐ-CP của Chính phủ ngày 24/12/2016 Nghị định quy định khoản phí thu trên mỗi đơn

vị khoáng sản khai thác Phí áp dụng cho các loại khoáng sản như: dầu thô, khí thiên nhiên, khí than, khoáng sản kim loại và khoáng sản không kim loại

- Các nguồn quỹ bảo vệ môi trường ngày một phát triển, hình thành nên nhiều quỹ bảo vệ môi trường từ trung ương đến địa phương, tăng cường tham gia các tổ chức tài chính về quỹ bảo vệ môi trường toàn cầu (Quỹ môi trường