tiểu luận cao học. Môn chân dung thủ lĩnh chính trị -Khái-lược-tư-tưởng-về-thủ-lĩnh-chính-trị

Vấn đề thủ lĩnh đã được nhiều khoa học nghiên cứu: Tâm lý học nghiên cứu cấu trúc nhân cách, những đặc điểm cá nhân người thủ lĩnh, xã hội học xem xét thủ lĩnh với quan điểm hệ thống xã

TIỂU LUẬN MÔN: CHÂN DUNG THỦ LĨNH CHÍNH TRỊ

MỞ ĐẦU

1 Khái niệm thủ lĩnh chính trị

Ở bất cứ đâu khi tồn tại nhóm người với những hoạt động mang tính tập thể đều xuất hiện thủ lĩnh Thủ lĩnh là một trong những dấu hiệu cơ bản của một tổ chức, của hoạt động chung Vấn đề thủ lĩnh đã được nhiều khoa học nghiên cứu: Tâm lý học nghiên cứu cấu trúc nhân cách, những đặc điểm

cá nhân người thủ lĩnh, xã hội học xem xét thủ lĩnh với quan điểm hệ thống xã hội, tâm lý học xã hội nghiên cứu thủ lĩnh như sự tác động qua lại của các yếu

tố xã hội và tâm lý…

Chính trị học nghiên cứu thủ lĩnh chính trị như một hiện tượng đặc biệt của quyền lực, nghiên cứu bản chất, cơ chế hoạt động, sự ảnh hưởng đến các quá trình, hoạt động chính trị, cũng như nghiên cứu các phương pháp và các khuyến nghị thực tiễn về đào luyện thủ lĩnh chính trị có hiệu quả Chính trị học xem xét vấn đề thủ lĩnh chính trị trên hai cấp độ: cấp độ thứ nhất giải quyết lý luận chung nhờ vào các quan điểm triết học lịch sử và chính trị khác nhau vềthủ lĩnh chính trị; cấp độ thứ hai, có tính chất thực dụng hơn, hướng đến nghiên cứu mang tính chất kinh nghiệm, hướng đến việc đưa ra những khuyên nghị thực tiễn

Hoạt động chính trị là hoạt động của tập đoàn người (giai cấp, dân tộc, đảng phái, đoàn thể, phong trào chính trị…), do đó phải có sự lãnh đạo và xuất hiện những cá nhân có vai trò nổi bật thực hiện sự lãnh đạo ấy Lênin chỉ rõ: “Thông thường thì các chính đảng đểu nằm dưới quyển của những nhóm ít nhiều có tính chất ổn định, gồm những người có uy tín nhất, có ảnh hưởng nhất, có kinh nghiệm nhất, được bầu ra giữ trách nhiệm trọng yếu nhất và người ta gọi là các lãnh tụ Tất cả những điều đó là điều sơ đẳng nhất Tất cả những điều đó đểu đơn giản và rõ ràng”

Chính trị liên quan đến số đông con người, là hoạt động tập thể của những tập đoàn người Hoạt động tập thể đó đòi hỏi sự phân chia vai trò, chức

năng quản lý có tính nghiệp vụ và sự phục tùng, do đó cần phải thể chế hoá, định hình chính thức các thủ lĩnh chính trị, xác định vị thế của họ bởi quyền hành mang tính quyền lực nhất định Cố Tổng thống Pháp De Gaulle còn nói:

“Con người không thể thiếu thủ lĩnh, cũng như không thể thiếu thức ăn và nước uống Những động vật chính trị này cần phải trong tổ chức, tức là trong trật tự và các thủ lĩnh”

“Thủ lĩnh” (tiếng Anh: Leader, có nghĩa là người đứng đầu, cầm đầu)

là thành viên có uy tín nhất của một tổ chức hoặc một nhóm, mà sự ảnh hưởng cá nhân (của người đó) cho phép người đó đóng vai trò chủ yếu trong các quá trình, các tình huống hoạt động của tổ chức hay của nhóm Tuỳ theo quy mô và tính chất của tổ chức, của nhóm người hay tập đoàn người, “thủ lĩnh” được dùng bao hàm những ý nghĩa khác nhau: thủ lĩnh băng nhóm; thủ lĩnh đảng phái, đoàn thể, phong trào…; thủ lĩnh giai cấp, thủ lĩnh dân tộc…

Thủ lĩnh chính tri là khái niệm để chỉ những người có vị trí quan trọng

của một tổ chức chính trị, đóng vai trò đặc biệt trong cơ cấu tổ chức, dẫn dắt hoạt động chính trị của tổ chức đó trong các quá trình chính trị nhằm giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị

Thông thường, thủ lĩnh chính trị là những nhân vật, những cá nhân ưu

tú, tiêu biểu nhất của tổ chức chính trị Nhưng trên thực tế tồn tại hai dạng thủ lĩnh chính trị: thủ lĩnh chính thức và thủ lĩnh phi chính thức

Thủ lĩnh chính thức là những cá nhân giữ những chức vụ trong cơ cấu

tổ chức chính trị, thực hiện quyền lực dựa trên những quy tắc đã được xác lập

và hàm chứa quan hệ mang tính chất chức năng của cơ cấu tổ chức

Thủ lĩnh phi chính thức là những cá nhân có ảnh hưởng chi phối

người khác dựa trên uy tín tạo lập bởi những phẩm chất cá nhân (trí tuệ, đạo đức, năng lực, tính cách…) trong quan hệ cá nhân của các thành viên trong tổ chức chính trị Hai dạng thủ lĩnh đó có thể bổ sung cho nhau, khi thống nhất

sẽ tạo nên người thủ lĩnh thực thụ, vừa có uy tín, vừa có quyền hành Song

cũng có thể hai dạng thủ lĩnh đó tách rời nhau, thậm chí mâu thuẫn, xung đột với nhau Khi đó, trong tổ chức chính trị tồn tại hai “thủ lĩnh”, dẫn đến sự lãnh đạo không tập trung, làm suy giảm hiệu quả lãnh đạo, dẫn dắt hoạt động chung; thậmchí, dẫn đến sự chia rẽ, mâu thuẫn, xung đột trong tổ chức chính trị, nguy cơ phá vỡ, làm tan rã tổ chức

Người ta còn phân biệt thủ lĩnh trên danh nghĩa và thủ lĩnh trên thực tế

Thủ lĩnh trên danh nghĩa(hay thủ lĩnh hình thức) là thủ lĩnh có chức

danh, nhưng không đủ khả năng điểu hành công việc, điều khiển người khác

Thủ lĩnh trên thực tế (hay thủ lĩnh thực sự) là thủ lĩnh có thể không

chức danh, chức vụ, nhưng là người điều khiển được người khác, chi phối hành động của người khác nhờ vào uy tín cá nhân (trí tuệ, đạo đức, năng lực,

tư cách…) Thời cổ đại, nhà tư tưởng Hy Lạp Xênôphôn đã nói: Thủ lĩnh (chính trị) “không phải là người mang vương trượng, cũng không phải là người được dân chúng chọn ra, cũng không phải là người được chỉ định bằng

bỏ thăm, cũng không phải là người chiếm đoạt quyền lực bằng bạo lực hay mưu chước Các thủ lĩnh là người biết chỉ huy” Trong tổ chức chính trị, thủ lĩnh trên thực tế có vai trò lãnh đạo thực sự, nhưng lại không được xác lập chức danh, chức vị chính thức, do đó sẽ khó khăn trong thực hiện sự lãnh đạo

tổ chức chính trị “Danh” có chính thì “ngôn” mới thuận Do vậy, tốt nhất là không nên để xảy ra tình trạng tổ chức chính trị tồn tại thủ lĩnh trên danh nghĩa, mà chỉ có thủ lĩnh trên thực tế được xác lập chức danh chính thức

2 Chức năng của thủ lĩnh chính trị

- Thủ lĩnh chính trị là người đại diện cho một tổ chức chính trị (đảng

phái, đoàn thể, phong trào chính trị…) hoặcmột giai cấp, một dân tộc Thủ lĩnh chính trị đại diện cho những lợi ích cơ bản thể hiện thành đường lối, chiến lược chính trị của tổ chức, hay của giai cấp, dân tộc Thủ lĩnh chính trị

có thể thay mặt tổ chức chính trị (hay giai cấp, dân tộc) trong quan hệ với tổ chức chính trị (hay giai cấp, dân tộc) khác Trong quan hệ nội bộ của tổ chức

chính trị (hay giai cấp, dân tộc), thủ lĩnh chính trị có quyền nhân danh ý chí phản ánh lợi ích chung của tổ chức chính trị (hay giai cấp, dân tộc) đối với các thành viên Sự phục tùng của các thành viên đối với thủ lĩnh chính trị chính là sự phục tùng đối với tổ chức hay giai cấp, dân tộc của mình

- Thủ lĩnh chính trị là người lãnh đạo tổ chức chính trị hay giai cấp, dân

tộc Thủ lĩnh chính trị đề xướng đường lối, chiến lược phản ánh lợi ích cơ bản của tổ chức chính trị (hay giai cấp, dân tộc), định hướng hoạt động chính trị chung của tổ chức (hay giai cấp, dân tộc) nhằm đạt đến mục tiêu thực hiện lợi ích cơ bản đó; giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị trong cuộc đấu tranh chính trị với các tổ chức chính trị (hay các giai cấp, dân tộc) khác Thủ lĩnh chính trị tập hợp lực lượng chính trị, xây dựng tổ chức chính trị, để tiến hành các hoạt động chính trị Thủ lĩnh chính trị điều hành, huy động lực lượng và

sử dụng các phương thức, phương tiện, tổ chức các hoạt động chính trị của tổ chức chính trị (hay giai cấp, dân tộc) nhằm hiện thực hoá đường lối, chiến lược để đạt được mục tiêu chính trị là những lợi ích cho tổ chức (hay giai cấp, dần tộc) mình

Hai chức năng cơ bản (đại diện và lãnh đạo) của thủ lĩnh chính trị thể hiện trong hai quan hệ cơ bản: đối nội (quan hệ vớicác thành viên bên trong tổ chức chính trị hay giai cấp, dân tộc) và đối ngoại (quan hệ với các tổ chức chính trị hay giai cấp, dân tộc khác) Đểthực hiện được chức năng đó, thủ lĩnh chính trị phải có quyền lực; nhưng quyền lực đó không xuất phát từ bản thân người thủ lĩnh chính trị (cho dù là thiên tài), mà về thực chất, đó là quyền lực (có cội nguồn từ mọi thành viên) của tổ chức chính trị (hay giai cấp, dân tộc) uỷ quyền cho thủ lĩnh chính trị

3 Khái lược tư tưởng về thủ lĩnh chính trị

Ở phương Đông thời kỳ cổ đại, trong chế độ quân chủ chuyên chế, quyền lực tập trung vào tay một người là vua Chính vì vậy, nói tới thủ lĩnh chính trị tức là nói tới các bậc đế vương Còn những thần dân, tầng lớp kẻ tiểu

nhân chỉ là đối tượng bị cai trị, là công cụ và phương tiện của người cầm quyền các trường phái chính trị như Nho gia, mặc gia, Đạo gia, Pháp gia đều ủng hộ chế độ quân chủ tuyệt đối Theo đó, vua có quyền lực tối cao, bao trùm cả thiên hạ Khổng Tử đề cao những ông vua có đaọ đức, thương dân, biết chăm sóc để dân đủ ăn, đủ mặc, làm gương cho dân, dạy dỗ dân, để dân được sống yên ổn Mặc Tử đòi hỏi người trị nước phải đem lòng trung thành

vô hạn để phục vụ và mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân, làm lợi cho dân Lão

Tử cho rằng bậc vua chúa trị dân theo đạo là bậc thánh nhân, thương yêu tất

cả không phân biệt thiện, ác Hàn Phi Tử đề cao những ông vua có trí tuệ, biết

đề ra pháp luật để trị nước, có nghệ thuật cai trị, biết bảo vệ quyền lực và uy tín của mình Nhìn chung các nhà tư tưởng chính trị phương Đông đề cao đạo đức và năng lực trí tuệ của nhà vua – người cai trị Theo đó, nhà vua phải là người: 1) có nhân, yêu thương mọi người, có trách nhiệm với dân, biết đặt lợi ích chung lên lợi ích cá nhân; 2) công tâm, chính trực, không tham lam, không xa hoa, làm gương cho dân chúng về tính giản dị, khiêm tốn; 3) sáng suốt, hiểu rộng, biết nhiều, có khả năng nhận thức, nắm bắt được “đạo”; 4) có khả năng tư duy sáng tạo, nắm được quy luật “thời biến”, “pháp biến”

Nhà vua giỏi phải có kỹ năng cầm quyền: có khả năng sử dụng người hiền tài; có nghệ thuật cai trị, không được khoe tài, khoe công, không can thiệp quá sâu vào đời sống của dân, cai trị mà dân không cảm thấy có sự đè nén của bề trên (Đạo gia); có kỹ năng cai trị, phải sử dụng và tôn trọng pháp luật, phải dùng quyền lực (thế) để cưỡng bức, bắt các bầy tôi phục tùng, phải dùng thủ đoạn (thuật) điều khiển mọi việc, phải biết nghe, biết kiểm tra giám sát bầy tôi

Thời kỳ hy Lạp – La Mã cổ đại, các nhà tư tưởng chính trị đã có những nghiên cứu bước đầu về thủ lĩnh chính trị Theo Xê-nô-phôn, thủ lĩnh chính trị, người đứng đầu – cai trị tối cao, không phải là người chỉ biết mang vương trượng, chiếm đoạt quyền lực bằng bạo lực hay mưu chước, mà là những người phải biết chỉ huy, là người được đánh giá cao hơn Đó là người giỏi kỹ

thuật, giỏi thuyết phục, biết làm rung cảm người nghe trong diễn thuyết; là người biết vì lợi ích chung, bởi vì thủ lĩnh chính trị được chỉ định không phải

là chăm lo ch lợi ích của cá nhân anh ta, mà để những người đưa anh ta lên cảm thấy mình đang được chăm sóc “người thủ lĩnh phục vụ những người mà nah ta chỉ huy, vì rằng những người này đã chọn anh ta, do những phẩm chất của anh ta, để bảo vệ các lợi ích của họ” Xê-nô-phôn cũng chỉ ra rằng, thiên tài của thủ lĩnh chính trị không phải tự nhiên mà có, nó được hình thành từ sự kiên nhẫn lâu dài, tự rèn luyện bản thân mình, tự dành lấy mình với khả năng chịu đựn lớn về mặt thể chất với ý chí sống và rèn luyện theo phong cách thanh liêm và sự tự chếội – đó ngự mình bởi những dục vọng, phải biết yêu và ham mê lao động Như vậy, Xê-nô-phôn không chỉ nhấn mạnh tài năng, mà còn đề cao đạo đức của thủ lĩnh chính trị Phẩm chất chất của thủ lĩnh chính trị là biểu hiện của ý chí thần linh Trong thời cổ đại, thần linh đứng về phía người chiến thắng

Platon, khi bàn về nhà nước lý tưởng, đã phân chia xã hội ra làm ba hạng người, mỗi hạng người có bổn phận khác nhau đối với xã hội: thứ nhất, các nhà triết học có địa vị cao nhất – là những nhà thông thái, biểu tượng của tri thức Họ là những người đóng vai trò lãnh đạo, nắm quyền lực trong tay, cai quản quốc gia theo ý nguyện của mình Họ là những người làm nhiệm vụ bảo vệ an ninh cho xã hội – đó là tầng lớp chiến binh; thứ ba, những người thuộc tầng lớp những người lao động (nông dân, thợ thủ công,…), có nhiệm

vụ làm ra của cải vật chất để nuôi sống xã hội, đáp ứng mọi nhu cầu thiết yếu cho đẳng cấp Theo Platon, cai trị xã hội là một công việc hệ trọng, cho nên để duy trì được xã hội thông thái cần thiết phải tuyển chọn, đào tạo một cách công phu nghiêm túc người lãnh đạo chính trị Bằng giáo dục và lựa chọn dần dần mà quyền lực sẽ được trao lại cho những nhà chính trị - những người được thử nghiệm, với độ tuổi chín chắn và có được những lý thuyết rộng, đồng thời có được kinh nghiệm thực tiễn lớn Người đứng đầu chính trị được lựa chọn trong số các nhà thông thái Aritxot cho rằng, con người là

động vật chính trị Đó là những người làm việc trong bộ máy cai trị của nhà nước, thông thái, có đạo đức, có trách nhiệm trong đời sống cộng đồng Người đứng đầu chính trị thuộc về tầng lớp ưu tú của xã hội chứ không phải

là đa số nhân dân

Thời kỳ trung đại, S.Ô-guýt-xtanh đã nhấn mạnh vai trò của người cầm quyền Đó là những người có nhãn quan về chính trị, biết nhìn xa trông rộng, biết bảo vệ lợi ích của quốc gia, là người biết chỉ huy mình trước khi chỉ huy người khác Bổn phận của họ là phục vụ nhân dân, chỉ hu theo pháp kkuaatj, có đạo đức, lấy “công bằng làm gốc, từ thiện làm ngọn” Con người chính trị được phân làm ba cấp: một người chỉ huy đứng đầu nhà nước, các đoàn pháp quan tham gia vào công việc hành chính và tất cả công dân tham gia vào chủ quyền như là những người bầu cử

Thời kỳ Phục hưng, Makiavelli đặc biệt đề cao vai trò của quân vương

Đó là người cầm quyền có những đức tính vượt khỏi khuôn khổ thông thường: có nghị lực sắt đá, quyết đoán, khôn khéo và có thủ đoạn để đạt mục đích, có mưu lược, biết sử dụng bạo lực khi cần thiết, Quân vương phải biết kiềm chế, tôn trọng pháp luật nhưng có lòng khoan dung, độ lương, biết chia

sẻ và tha thứ cho lỗi lầm của con người Tính tham lam, lòng lang sói, sự man trá, ăn cắp, hoang dâm, phong đãng, lừa đảo, xảo quyệt, đôi khi cả sự phản bội cũng có thể giúp quân vương thực hiện được mục đích nhất định, nghĩa là cần đạt tới mục đích bằng bất cứ phương tiện nào

Thời kỳ cận đại, với sự phát triển mạnh mẽ của phương thức sản xuất

tư bản chủ nghĩa, đã ình thành trào lưu tư tưởng tự do Cùng với những tư tưởng tiến bộ về quyền tự nhiên của con người là tối cao và bất khả xâm phạm, về “khế ước xã hội”, về quyền tối thượng của con người, các nhà tư tưởng thời kỳ này như J.Lốc-cơ, S.Mông-tét-xki-ơ, J,Rút-xô đã phác họa rõ nét về con người chính trị Trước hết, đó là nhân dân – vừa là quốc vương (thể hiện qua bỏ phiếu), vừa là bề tôi (tuân thủ những pháp quan mà nhân dân

đã bổ dụng); sau đó là các quan chức được bổ dụng qua tuyển cử Đó là những gười có đức hạnh, có trí tuệ và tình yêu tổ quốc, đặt lợi ích chung lên lợi ích riêng, có trách nhiệm thực hiện sự bình đẳng, công bằng trong xã hội Trên cùng là những người đứng đầu có quyền lực tối cao, cai trị bằng những luật lệ đã được thiết lập và chịu sự kiểm soát của những quyền lực trung gian thông qua luật pháp

Nhìn chung, các nhà tư tưởng phương Tây đều đề cao phẩm chất đạo đức của thủ lĩnh chính trị như trung trực, sẵn sàng hy sinh vì lợi ích chung, yêu tổ quốc, dân tộc, công bằng, khoan dung Họ cũng nhấn mạnh tính quyết đoán, biết kiềm chế dục vọng cá nhân của người cầm quyêng, năng lực nắm bắt khoa học chính trị và nghệ thuật cai trị, có khả năng dự báo và hoạch định chính sách Ngoài đạo đức và trí tuệ, các nhà tư tưởng phương Tây quan niệm thủ lĩnh chính trị phải biết tổ chức thực tiễn, có kỹ năng cai trị, biết huy động sức mạnh tập thể, sử dụng hiệu quả các nguồn lực

Trong thời kỳ cận đại đã nảy sinh hai dòng chính trị đối lập: chính trị tự

do tư sản hiện đại và chính trị của giai cấp công nhân quá độ lên chủ nghĩa xã hội Trải qua hơn hai thế kỳ, dòng chính trị tự do tư sản có bước tiến về công nghệ chính trị, hành vi chính trị, nhưng giá trị về nhân ăn, tính hoàn chỉnh về quan niệm, về học thuyết chính trị dường như thụt lùi so với thời kỳ cận đại

Họ tuyệt đối hóa vai trò của thủ lĩnh, của những vĩ nhân, tuyệt đối hóa con ngươi chính trị, con người cá nhân, con người tâm linh Những quan điểm trên thường gắn với những quan điểm phiến diện về triết học, xã hội học như chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa thực chứng… Họ quan niệm con người chính trị là những nhà chính trị đảm nhận những chức vụ quan trọng trong các tổ chức chính trị

Thời kỳ hiện đại, một số học giả coi các nhà chính trị là đơn nguyên cơ bản để phân tích chính trị, đánh giá nhà chính trị thông qua quá trình hoạt động chính trị thực tiễn Họ cho rằng, nhà chính trị là người đưa ra quyết sách

chính trị, cần phải nghiên cứu những quyết sách chính trị để phân tích bản chất quy luật Các nhà khoa học vận dụng thành quả của tâm lý học, nhân chủng học, phương pháp thực chứng để nghiên cứu hành vi của nhà chính trị, phủ nhận tính giai cấp của hoạt động chính trị

Chủ nghĩa Mác-Leenin xuất phát từ bản chất con người xã hội khẳng định con người là chủ thể sáng tạo của lịch sử, trong xã hội có phân chia giai cấp thì hoạt động của mỗi con người chính trị đều gắn với một giai cấp Con người chính trị trước hết là con người giai cáo Bất cứ một nhà chính trị nào cũng đều là đại biểu của một giai cấp, một lực lượng, một dân tộc nhất định Quần chúng nhân dân, giai cấp tiên phong là người sáng tạo ra lịch sử, là lực lượng quyết định sự phát triển xã ội, thể hiện rõ những phong trào chính trị, những cuộc cách mạng xã hội, đồng thời, các ông cũng đã coi trọng vai trò của lãnh tụ, của nững nhà lãnh đạo chính trị, thủ lĩnh xuất sắc trong tiến trình phát triển của lịch sư Trong nhiều tác phẩm của mình, Mác và Ăng-ghen đã nêu rõ vai trò của lãnh tụ giai cấp công nhân, sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, sự tham gia đông đảo nhân dân vào sự nghiệp đấu tranh giai cấp chống lại giai cấp tư sản, trong cách mạng giành chính quyền cũng như trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Leenin, người lãnh đạo chính trị

là những người đứng đầu, lãnh đạo các tổ chức đảng, chính quyền và các tổ chức chính trị - xã hội Đó là những người ưu tú, trưởng thành trong quá trình học tập và rèn luyện trong thực tiễn cách mạng Họ vừa là nhà chiến lược, vừa

là nhà chiến thuật, có đạo đức cao cả, tri thức sâu rộng, có trí tuệ và tực giác chính trị nhạy bén, ý thức về sứ mệnh chính trị, đồng thời là người có tài tổ chức và nghệ thuật lãnh đạo chính trị Theo Leenin, đó là những người có uy tín nhất, có ảnh hưởng nhất, có kinh nghiệm nhất, được bầu ra giữ những trách nhiệm trọng yếu nhất Những phẩm chất đó giúp người lãnh đạo chính trị có thể tập hợp được xung quanh mình đội ngũ tinh hoa của giai cấp, nhưng người cách mạng tiêu biểu cho trí tuệ, lương tâm, danh dự của nhân loại và