sáng kiến kinh nghiệm lịch sử trung học cơ sở

Để phù hợp với thời đại công nghệ 4.0 hiện nay, đồng thời xuất phát từ thực tế học tập của học sinh, từ thực tế đổi mới dạy học, trong phạm vi của sáng kiến này tôi không có tham vọng nh

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I §IỀU KIỆN - HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN:

Bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông với nhiệm vụ cung cấp một khối lượng kiến thức tương đối phong phú về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc cần đặt ra yêu cầu cao mới thực hiện được nhiệm vụ đó, mặt khác do đặc trưng của bộ môn Lịch

sử nó gây ra nhiều khó khăn cho quá trình nhận thức của các em Vì đối tượng của lịch sử là quá khứ đã diễn ra, không thể tái hiện, không thể “trực quan sinh động”, cũng không thể trực tiếp quan sát được Lịch sử được phản ánh qua các nguồn sử liệu, vấn đề đặt ra là làm sao để các em nhận thức được lịch sử một cách chính xác, chân thực như nó đã tồn tại

Chất lượng dạy học môn Lịch sử hiện nay đặt ra vấn đề cần suy nghĩ Số lượng học sinh say mê yêu thích môn Lịch sử là rất ít Có nhiều phụ huynh và học sinh coi môn Lịch sử là môn học “phụ” Nhận thức của các em về lịch sử là sai lệch, các em không nhớ hoặc nhớ không chính xác thời gian, đặc điểm, tính chất của các sự kiện và hiện tượng lịch sử

Vậy phải làm gì để tạo hứng thú cho cho các em khi học môn Lịch sử? Đây

là vấn đề mà các giáo viên đang đứng trên bục giảng luôn quan tâm, tìm hướng

giải quyết Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy “gây hứng thú cho học sinh trong

giờ học Lịch sử” là một trong những yêu cầu thiết yếu, quan trọng hàng đầu trong

dạy học lịch sử, phát huy tính tích cực, chủ động, khơi dậy sự say mê, hứng thú của học sinh đối với lịch sử, có nghĩa là đáp ứng được một trong những yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Để phù hợp với thời đại công nghệ 4.0 hiện nay, đồng thời xuất phát từ thực

tế học tập của học sinh, từ thực tế đổi mới dạy học, trong phạm vi của sáng kiến này tôi không có tham vọng nhiều, ngoài việc đưa ra ý kiến "Sử dụng phim tài

liệu lịch sử kết hợp với một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực để gây hứng thú cho HS học phần lịch sử Việt Nam (1954 – 1975)” nhằm trao

đổi với đồng nghiệp đôi chút kinh nghiệm được rút ra qua những năm giảng dạy của bản thân Tôi nhận thấy đây là một vấn đề hay, hấp dẫn, với nhiều hứa hẹn, nếu mỗi giáo viên biết sử dụng hợp lý sẽ góp phần nâng cao chất lượng giờ học

Lịch sử

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP:

1.Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến:

Việc sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử trong dạy học lịch sử không phải

là một vấn đề mới mẻ, từ trước đến nay phương pháp này vẫn được áp dụng và không ai phủ nhận vai trò to lớn của việc sử dụng các đoạn phim tài liệu ở mọi cấp học, kể cả ở bậc đại học và cao đẳng Tuy nhiên, sử dụng phương pháp này như thế nào để có hiệu quả là một vấn đề không phải đơn giản Hầu như các giáo viên chiếu các đoạn phim tài liệu trong quá trình dạy học còn mang tính xem cho vui, mang tính giải trí, giáo viên chưa biết chọn lọc các đoạn phim có thời lượng và nội dung phù hợp để trình chiếu Kết quả là học sinh cảm thấy nhàm chán, khô khan

với môn học Từ đó đã tạo ra một thế hệ học sinh “quay lưng” với môn Lịch sử,

nhiều học sinh học lịch sử chỉ mang tính đối phó, không có hứng thú trong quá trình học, thậm chí không thể nhớ và hệ thống được kiến thức cơ bản của bộ môn

Phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975, có vị trí quan trọng trong tiến trình LS dân tộc, cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản về LS Việt Nam – thời

kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miển Nam, đấu tranh thống nhất đất nước Dạy LS Việt Nam giai đoạn này,

GV có thể khai thác và sử dụng nhiều đoạn phim tài liệu lịch sử, góp phần bổ sung

và cụ thể hóa kiến thức, giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, phát triển toàn diện

HS, đồng thời hỗ trợ tích cực cho việc đổi mới PPDH của GV

Đứng trước thực tế này, ngoài các phương pháp mà giáo viên vẫn sử dụng khi dạy học tôi nhận thấy nếu như mình kết hợp tốt các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực đồng thời tìm tòi và lựa chọn những thước phim tài liệu lịch sử để minh họa cho bài học thì sẽ tạo được hứng thú học tập cho học sinh tạo cho các em

có sự say mê và yêu thích môn học hơn, giờ học sẽ gây được ấn tượng, hấp dẫn với học sinh Từ những băn khoăn, mong muốn thiết thực này, tôi đã nghiên cứu, tìm tòi và đưa ra ý tưởng "Sử dụng phim tài liệu lịch sử kết hợp với một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực để gây hứng thú cho HS học phần lịch sử Việt Nam (1954 – 1975)” trong chương trình Lịch sử lớp 9

2.Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến:

2.1 Tính mới của sáng kiến

Tính mới của giải pháp: Đây là giải pháp mới, chưa trùng với các giải pháp trước đó và lần đầu được áp dụng trong dạy học ở trường THCS

Trong quá trình nghiên cứu và tìm tòi để làm đề tài này tôi thấy rằng việc sử dụng các loại phương tiện kĩ thuật trong DH nói chung(phim, tranh, ảnh, bản đồ,

sơ đồ, lược đồ ), sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử nói riêng đã được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và các giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử quan tâm

ở những khía cạnh khác nhau Điểm chung là đều khẳng định vai trò, ý nghĩa, sự cần thiết phải sử dụng phim tài liệu trong DHLS – một biện pháp quan trọng để đổi mới PP và nâng cao chất lượng bộ môn Tuy nhiên, các tài liệu chưa cụ thể hóa hình thức, phương pháp sử dụng phim tài liệu lịch sử trong DHLS Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 ở lớp 9 Vì vậy, thực hiện đề tài này, tôi nhằm:

- Tiếp tục khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng phim tài liệu lịch sử

trong DHLS

- Khai thác, chọn lọc các đoạn phim tài liệu lịch sử từ nhiều nguồn khác nhau, trên cơ sở ấy tìm hiểu và viết nội dung của chúng phục vụ việc dạy – học LSVN giai đoạn 1954 – 1975 cho HS lớp 9

- Đề xuất một số giải pháp sử dụng hiệu quả các đoạn phim tài liệu lịch sử trong DHLS Việt Nam (1954 - 1975)

2.2 Các giải pháp cụ thể:

2.2.1 Danh mục các đoạn phim tài liệu lịch sử có thể và cần khai thác,

sử dụng trong DHLS Việt Nam (1954 – 1975)

Việc khai thác và sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử trong DHLS Việt Nam (1954 - 1975) phải đảm bảo những yêu cầu về tính giáo dục, tính khoa học và tính vừa sức Căn cứ vào nội dung LS Việt Nam (1954 - 1975) và các nguồn phim tài liệu lịch sử, tôi xin đề xuất danh mục các đoạn phim tài liệu lịch sử áp dụng cho từng bài, từng mục như sau (có một số đoạn phim sưu tầm về có thời lượng hơi dài, tôi đã cắt bớt để phù hợp với bài học) :

- Diễn biến phong trào Đồng Khởi 01:44 III – 2 Phong trào

Xoay xung quanh nội dung phần V có nhiều đoạn

phim tư liệu, giáo viên lựa chọn các đoạn phim

phù hợp với mục đích dạy học của mình:

- Trực thăng vận và thiết xa vận quân đội Mỹ sử

dụng trong chiến tranh Việt Nam

- Ấp chiến lược, biểu tượng của nền dân chủ

- Chiến tranh đặc biệt 1961

- Phật giáo biểu tình phản đối tổng thống Ngô

Chiến tranh cục bộ( đoạn phim tài liệu này giao

viên có thể sủ dụng nhiều mục đích dạy học khác

nhau)

04:40

I- Chiến đấu chống chiến lược chiến tranh cục bộ

Nhân dân Mỹ phản đối chiến tranh Việt Nam 02:01 I-2 Chiến đấu chống

chiến lược chiến tranh cục bộ của Mỹ

- Nhìn lại sự kiện “sự kiện Vịnh Bắc Bộ”

- Chiến tranh đánh phá miền Bắc lần 1: âm mưu và

thủ đoạn của Mỹ

01:45

03:48

II – 1 Mỹ tiến hành chiến tranh không quân

và hải quân phá hoại miền Bắc (giáo viên lựa chọn một trong hai phim tài liệu này để phù hợp với mục đích dạy học của mình )

- Miền Bắc đánh bại chiến tranh phá hoại của Mỹ

02:08

Hiệp định Pari

02:32

V- Hiệp định Pa – ri năm 1973 về chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam

- Lịch trình giải phóng miền Nam

03:45

III – Giải phóng hoàn toàn miền Nam, giành toàn vẹn lãnh thổ tổ quốc

Nhìn vào bảng trên, chúng ta thấy, các đoạn phim tài liệu lịch sử trong DHLS Việt Nam 9 (1954 - 1975) rất phong phú và sinh động Sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử trên trong DH LSVN giai đoạn này sẽ giúp HS tái hiện lại bức tranh LS sinh động, hào hùng, oanh liệt của dân tộc ta trong công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc và thực hiện cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam, thống nhất đất nước Căn cứ vào thời gian, thời lượng đoạn phim, nội dung kiến thức và điều kiện từng trường, GV cần khai thác và sử dụng hiệu quả những đoạn phim này

2.2.2 Những yêu cầu cơ bản khi khai thác, sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử học trong DHLS Việt Nam (1954 – 1975)

Phim tài liệu lịch sử là một nguồn tài liệu quí giá, mang tính chân thực, khách quan, khoa học Những đoạn phim tài liệu lịch sử có tác dụng rất lớn trong DHLS, không chỉ bồi dưỡng kiến thức cho HS mà còn góp phần tạo hứng thú, rèn luyện kĩ năng học tập cho các em, từ đó nâng cao hiệu quả bài học Song, khi lựa chọn các đoạn phim tài liệu lịch sử để DHLS nói chung, phần LS Việt Nam (1954

- Chiến dịch Huế - Đà Nẵng

- Chiến dịch Hồ Chí Minh

02:08

03:43

- 1975) nói riêng, GV cần lưu ý một số yêu cầu cơ bản mang tính phương pháp luận sau:

- Thứ nhất GV phải căn cứ vào nội dung kiến thức bài học để lựa chọn các đoạn phim tài liệu lịch sử phù hợp

Nếu GV không căn cứ vào nội dung kiến thức cơ bản của SGK, khó tránh được việc lựa chọn không thích hợp với nội dung bài học, dẫn đến việc sử dụng phim tài liệu mang tính mua vui Mỗi đoạn phim tài liệu lịch sử có thời lượng thường kéo dài, khối lượng thông tin đa dạng, phong phú, trong khi thời lượng của một tiết dạy chỉ có 45 phút Vì thế, phải lựa chọn những đoạn phim phù hợp với nội dung bài học, lượng thông tin vừa đủ, không quá nhiều vì sẽ làm loãng trọng tâm bài học hoặc tập trung quá nhiều thời gian của HS vào xem phim, làm mất sự

đi sự tập trung, chú ý của HS vào nội dung bài giảng (mỗi bài học không nên lặp lại nhiều lần cùng một đoạn phim, thời lượng của mỗi đoạn phim chỉ nên từ 1 đến

4 phút)

- Thứ hai, khi sử dụng các đoạn phim tài liệu phải phản ánh chính xác sự

kiện, hiện tượng, nhân vật, địa điểm, thời gian, không gian Vì thế, khi lựa chọn các đoạn phim tài liệu lịch sử, GV phải tìm hiểu nguồn gốc, xuất xứ của những đoạn phim Qua đó, HS nắm được các sự kiện LS, góp phần giúp các em khắc

phục tình trạng “hiện đại hóa” LS

- GV cần chọn lọc những đoạn phim tài liệu phù hợp, ngắn gọn, có tính thực tiễn, có tính giáo dục và phù hợp với kiến thức trong SGK Hoặc, khi giới thiệu hướng dẫn HS khai thác và tìm kiếm các đoạn phim tài liệu trên mạng Internet hỗ trợ cho việc học tập LS, GV phải cung cấp cho các em địa chỉ đáng tin cậy, định hướng theo nội dung và giai đoạn LS

- Thứ ba, Khi sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử, GV không nên lựa chọn

những đoạn phim tài liệu quá dài hoặc quá ngắn nên lựa chọn những đoạn phim có điểm nhấn, để tạo điều kiện thuận lợi cho HS chủ động theo dõi và ghi nhớ được những thông tin cần thiết liên quan đến các câu hỏi, nội dung bài học

- Trong thời đại công nghệ 4.0 hiện nay khi ứng dụng CNTT trong DH nói chung, khai thác và sử dụng phim tài liệu lịch sử nói riêng, GV phải làm chủ các phương tiện kĩ thuật DH hiện đại như máy chiếu, máy tính; kĩ năng khai thác thông tin và giao tiếp trên Internet, sử dụng các phần mềm DH,…

- Một yêu cầu quan trọng liên quan tới yếu tố kĩ thuật khi sử dụng phim tài

liệu khoa học trong DHLS là GV phải nắm vững “nguyên tắc 3D”: đúng lúc, đúng

chỗ và đúng độ

- Bên cạnh những đoạn phim tài liệu LS chính thống, có sẵn, GV cần học cách xây dựng, thiết kế các đoạn phim tài liệu phục vụ cho bài giảng dựa trên các đoạn phim tài liệu có sẵn hoặc hình ảnh nhằm phù hợp với nội dung và thời gian tiết dạy Để làm được việc này, GV phải biết sử dụng thành thạo các phần mềm hỗ

trợ cắt ghép phim: Ở đây tôi đang sử dụng phần mềm cắt phim Fomat Factory, rất

dễ sử dụng

2.2.3 Một số sáng kiến gây hứng thú cho học sinh trong giờ học Lịch sử Việt Nam 9 giai đoạn 1954 – 1975 bằng các đoạn phim tài liệu lịch sử

2.2.3.1 Sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử trong hoạt động khởi động

Hoạt động khởi động có ý nghĩa quan trọng với thành công của tiết học Nó

sẽ tạo nên sự hấp dẫn, hứng thú với học sinh ngay từ giây phút đầu tiên Nó giúp học sinh ôn tập củng cố lại nội dung của bài cũ đồng thời là sự chuẩn bị cho bài học mới Chính vì vậy, việc tìm kiếm các ý tưởng sáng tạo để tổ chức các hoạt động khởi động là điều rất cần thiết trong mỗi tiết học

Hiện nay rất nhiều giáo viên đưa ra nhiều ý tưởng cho phần hoạt động khởi động như : tổ chức các trò chơi : Ai là ai, đuổi hình bắt chữ, Ai là triệu phú…Các trò chơi này sẽ mang lại cho không khí của lớp sôi động hơn nhưng lại không cung cấp được nhiều kiến thức cho học sinh

Thực tiễn việc dạy – học môn LS đã chứng minh rằng, nếu quá trình học tập của HS được bắt đầu bằng những biểu tượng, hình ảnh sẽ giúp các em ghi nhớ kiến thức lâu hơn, vững chắc hơn Do đó, sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử để đưa vào phần hoạt động khởi động là một hướng đi đúng đắn, góp phần tích cực vào quá trình đổi mới PPDH

Muốn nâng cao hoạt động khởi động bằng các đoạn phim tài liệu lịch sử,

GV nên sử dụng câu hỏi tự luận kèm theo trình chiếu đoạn phim GV có thể tắt tiếng của đoạn phim và yêu cầu HS thuyết minh lại nội dung của đoạn phim đó

GV có thể sử dụng các đoạn phim tài liệu để tiến hành phần khởi động theo 3 cách:

Cách 1: Sử dụng đoạn phim tài liệu khoa học để nêu câu hỏi kiểm tra kiến thức cũ

Ví dụ, dạy bài 29 Cả nước trực tiếp chiến đấu chống Mỹ cứu nước (1965 –

1973) để kiểm tra bài cũ, giáo viên chiếu đoạn phim tài liệu “chiến lược chiến tranh đặc biệt” Đây là đoạn phim mặc dù thời lượng ít nhưng đã khái quát rất đầy

đủ về âm mưu thủ đoạn của Mỹ và những thắng lợi tiêu biểu ta giành được trong chiến lược chiến tranh đặc biệt Vì thế sau khi cho học sinh theo dõi đoạn phim xong GV sẽ đưa ra 2 câu hỏi và yêu cầu học sinh trả lời ngắn gọn sau :

1 Mỹ đã sử dụng chiến thuật gì khi tiến hành chiến lược Chiến tranh đặc biệt ở miền Nam?

2 Em hãy nêu chiến thắng tiêu biểu nhất mà quân dân ta ở miền Nam đã giành được trong chiến đấu chống chiến lược Chiến tranh đặc biệt

Như vậy sau khi được theo dõi đoạn phim tài liệu về chiến lược Chiến tranh

đặc biệt một cách chân thực như vậy, HS sẽ dễ dàng tái hiện lại kiến thức đã học

để trả lời câu hỏi và nắm rõ kiến thức mình đã được học hơn so với các trò chơi mà các giáo viên khác đã áp dụng Cách tiến hành hoạt động khởi động này vừa đảm bảo tính trực quan, thông tin phản hồi xuất hiện nhanh chóng cho HS biết đáp án chính xác, đồng thời, giúp cả lớp củng cố, ôn tập và ghi nhớ lại kiến thức cũ (sự kiện, nhân vật, hiện tượng LS,…)

Biện pháp này còn rèn luyện và phát triển tốt các kĩ năng học tập cho HS như quan sát, so sánh, đối chiếu, diễn đạt ngôn ngữ, khả năng suy luận, tư duy LS,… Điều quan trọng, trong cùng một thời điểm kiểm tra, GV sẽ huy động được nhiều HS tham gia, các em có thể tự trả lời nhẩm trong miệng rồi nhận xét cho bạn

Cách 2: Sử dụng đoạn phim tài liệu lịch sử để đưa ra đáp án cho các câu hỏi

Ví dụ sau khi dạy xong phần II – Bài 28 : “Miền Nam đấu tranh chống chế

độ Mỹ – Diệm, giữ gìn và phát triển lực lượng cách mạng , tiến tới Đồng Khởi” Ở

phần này mục 2 Phong trào Đồng Khởi là kiến thức trọng tâm nên sau khi học xong và kiểm tra bài cũ giáo viên sẽ đưa ra câu hỏi sau : « Phong trào Đồng Khởi diễn ra trong hoàn cảnh nào, diến biến, kết quả và ý nghĩa của nó » Sau khi học sinh trình bày xong phần trả lời của mình, giáo viên sẽ đưa ra đáp án, thay vì theo

phương pháp truyền thống, giáo viên có thể chiếu đoạn phim tư liệu : « Khái quát

về phong trào Đồng Khởi » Đây là đoạn phim mặc dù chỉ có thời lượng 1 phút 21

giây nhưng khái quát rất ngắn gọn đầy đủ về những nét chính của phong trào Đồng Khởi Như vậy với biện pháp này không chỉ một em mà cả lớp sẽ được củng cố lại

và khắc sâu kiến thức một cách hiệu quả, trọn vẹn

Cách 3: Sử dụng đoạn phim tài liệu lịch sử để tiến hành hoạt động khởi động sau đó dẫn dắt sang hoạt động hình thành kiến thức, tạo động cơ học tập cho

HS

Biện pháp truyền thống, trước khi đi vào hoạt động hình thành kiến thức giáo viên thường vận dụng nguyên tắc DH nêu vấn đề, nêu câu hỏi có tính định hướng (loại câu hỏi có tính chất bài tập, muốn trả lời HS phải huy động kiến thức toàn bài) Biện pháp này sẽ hiệu quả hơn nếu GV biết khai thác và sử dụng các đoạn phim tài liệu lịch sử

Biện pháp hiệu quả nhất hiện nay chính là GV thiết kế hoặc sưu tầm một đoạn

phim tài liệu lịch sử liên quan đến nội dung kiến thức trọng tâm của bài “sẽ học”, sau

đó chiếu lên màn hình yêu cầu HS trả lời (có thể kết hợp kiểm tra bài cũ), rồi dẫn dắt vào kiến thức mới kèm theo nhiệm vụ nhận thức Biện pháp này thể hiện phương pháp đổi mới kiểm tra bài cũ (có sự hỗ trợ của CNTT), giúp cả lớp nhớ lại kiến thức

cơ bản của tiết học trước, đồng thời tạo thêm động lực và thu hút các em tập trung theo dõi kiến thức mới

Ví dụ, để tạo động cơ cho HS khi học bài 30, tiết 1 I-Miền Bắc khắc phục

hậu quả chiến tranh Khôi phục và phát triển kinh tế văn hóa.Ra sức chi viện cho miền Nam và II- Đấu tranh chống địch bình định – lấn chiếm, tạo thế và lực tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam, GV sử dụng đoạn phim tài liệu “ hiệp định Pari ” để kiểm tra kiến thức cũ (HS đã học) có liên quan đến nội dung bài học mới

(HS sẽ học), rồi vận dụng nguyên tắc DH nêu vấn đề, đưa ra bài tập nhận thức, chuẩn bị cho HS nghiên cứu kiến thức mới Khi chiếu đoạn phim, cả lớp đều theo