Nội dung I, Khái niệm 1, Khái niệm người thứ ba ngay tình: Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì người thứ ba ngya tình khi tham gia giao dịch vô hiệu được hiểu; “ Người được
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TIỂU LUẬN
BỘ MÔN : LUẬT DÂN SỰ 1
Đề 4 :
Cơ chế bảo vệ người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu trong pháp luật Việt Nam ( Lịch sử, nội dung, ý nghĩa)
MỤC LỤC A, Lời mở đầu 2
1, Lý do chọn đề tài: 2
2 Phương pháp nghiên cứu: 3
3 Đối tượng nghiên cứu: 3
B Nội dung 3
I, Khái niệm 3
1, Khái niệm người thứ ba ngay tình: 3
2 Khái niệm giao dịch dân sự và giao dịch dân sự vô hiệu: 5
II Các quy định pháp luật về việc bảo vệ quyền lợi người thứ ba ngay tình trong Bộ luật dân sự 1995, 2005 và 2015 7
III Bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu 9
Trang 2IV Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu liên quan đến quyền lợi của
người thứ ba ngay tình 11
V Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình 13
VI Các điều kiện để quyền lợi người thứ ba ngay tình được bảo vệ: 15
1, Ý chí của người thứ ba: 15
2 Đối tượng giao dịch dân sự: 15
3 Sự xung đột về lợi ích giữa chủ sở hữu của tài sản với người thứ ba ngay tình: 15
VII Thực tiễn tranh chấp liên quan đến người thứ ba ngay tình và một số kiến nghị. 15
1, Thực tiễn tranh chấp liên quan đến người thứ ba ngay tình 15
2 Một số kiến nghị: 16
C Kết luận: 17
TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
A, Lời mở đầu
1, Lý do chọn đề tài:
Giao dịch dân sự là một trong những vấn đề phổ biến và quan trọng trong lĩnh vực dân sự bởi đây là phương tiện hữu hiệu để thỏa mãn quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể
Do đó, làm rõ những vấn đề liên quan đến hiệu lực của giao dịch dân sự luôn là nội dung then chốt của giao dịch dân sự, góp phần đảm bảo hiệu quả thực thi của luật, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên có liên quan Thực tế cho thấy, có những chủ thể xác lập lập, thực hiện một giao dịch dân sự nhưng lại không đạt đươc lợi ích mà mình mong muốn khi tham gia giao dịch dân sự mặc dù khi tham gia giao dịch họ thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật nhưng họ không biết hoặc không thể biết giao dịch
mà mình xác lập là không có căn cứ pháp luật Các chủ thể đó gọi là người thứ ba ngay tình Vậy pháp luật quy định về việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người thứ ba
như thế nào? Xuất phát từ lý do trên, em đã lựa chọn đề tài “ Cơ chế bảo vệ người thứ ba
ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu trong pháp luật Việt Nam”
Trang 32 Phương pháp nghiên cứu:
Trong quá trình làm tiểu luận em sử dụng nhiều phương pháp như tổng hợp, phân tích, hệ
thống, thống kê, làm rõ các khái niệm liên quan đến đề tài Bên cạnh đó, em còn tìm hiểu thực tế, các ví dụ có liên quan đến người thứ ba ngay tình
3 Đối tượng nghiên cứu:
Tiểu luận tập trung chủ yếu các vấn đề sau:
-Khái niệm người thứ ba ngay tình, khái niệm giao dịch dân sự và giao dịch dân sự vô hiệu -Các quy định pháp luật về việc bảo vệ quyền lợi người thứ ba ngay tình bộ luật dân sự
1995, 2005 và 2015
-Bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu
-Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu liên quan đến quyền lợi của người thứ ba ngay tình
-Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình
-Các điều kiện để quyền lợi người thứ ba ngay tình được bảo vệ
-Thực tiễn giải quyết tranh chấp liên quan đến người thứ ba ngay tình
B Nội dung
I, Khái niệm
1, Khái niệm người thứ ba ngay tình:
Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì người thứ ba ngya tình khi tham gia giao dịch vô hiệu được hiểu; “ Người được chuyển giao tài sản thông qua giao dịch dân sự mà
họ không biết, không buộc phải biết là tài sản đó do người chuyển giao cho họ thu được từ một giao dịch vô hiệu”
Khái niệm người thứ ba trong giao dịch dân sự theo thuật ngữ pháp lý thi: “Trong quan hệ dân sự, người của chủ thể hoặc người đại diện, người được uỷ quyền tham gia giao dịch,
Trang 4một số trường hợp có người khác có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan Đó là người thứ ba trong quan hệ dân sự"
Ví dụ: A 30 tuổi là người nghiện rượu nặng, đã được Tòa án tuyên bố là người bị hạn chế
năng lực hành vi dân sự và Tòa xác định phạm vi giao dịch dân sự A được thực hiện là những giao dịch nhỏ lẻ phục vụ cho sinh hoạt cá nhân hàng ngày Sau đó, A thực hiện giao dịch dân sự với B, A bán cho B chiếc laptop của mình trị giá 20 triệu đồng để mua rượu uống mà không được sự đồng ý của người đại diện, tại thời điểm xác lập giao dịch B không biết A bị hạn chế năng lực hành vi dân sự do vậy mới tiến hành việc mua bán Sau đó, B bán lại cho C và đã hoàn tất việc mua bán Trong trường hợp này, theo quy định tại Điều
21 BLDS 2015, giao dịch dân sự giữa A và B bị vô hiệu do A không có quyền thực hiện giao dịch (không có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, giao dịch cũng không nhằm phục vụ sinh hoạt hàng ngày cho A) Tuy nhiên, giao dịch giữa B và C không bị vô hiệu do C được xác định là người thứ ba ngay tình và laptop cũng là tài sản không phải đăng ký theo quy định pháp luật, do vậy, giao dịch giữa B và C vẫn có hiệu lực (khoản 1 Điều 133) Tuy nhiên, nếu C nhận được laptop trên do B tặng hay B trộm laptop từ A thì căn cứ theo quy định tại Điều 167 BLDS 2015 thì chủ sở hữu chiếc laptop là A hoặc người đại diện theo pháp luật của A có quyền đòi lại chiếc laptop này từ C và C có nghĩa vụ hoàn trả
Để xác định người thứ ba ngay tình cần những điều kiện sau:
Một là, trước khi người thứ ba tham gia giao dịch dân sự đã có một giao dịch dân sự trước được xác lập, thực hiện nhưng giao dịch trước đó vô hiệu
Hai là, người thứ ba xác lập giao dịch phải ngay tình Tức là trong trường hợp này, người thứ ba không biết hoặc không thể biết rằng mình tham gia giao dịch dân sự với người không
có quyền định đoạt tài sản, hoặc đối tượng của giao dịch liên quan đến giao dịch trước đó
Ba là, người thứ ba tham gia vào giao dịch dân sự phải là người có đầy đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự Nếu trong trường hợp mà họ không có đầy đủ năng lực
Trang 5hành vi thì họ phải có người giám hộ hoặc người đại diện hợp pháp theo quy định của pháp luật
Bốn là, người thứ ba đã thực hiện nghĩa vụ và hưởng những quyền dân sự trong giao dịch
do họ xác lập Nói cách khác, họ đã nhận tài sản từ giao dịch và mục đích của giao dịch đã đạt được
Năm là, tài sản thực hiện giao dịch phải là những tài sản phải được phép lưu thông trên thị trường Bởi nếu là vật cấm lưu thông, thì người thứ ba buộc phải biết mình xác lập giao dịch dân sự bất hợp pháp và không tiến hành giao dịch
Sáu là, mục đích và nội dung của giao dịch không được trái quy định của pháp luật và đạo đức xã hội
Bảy là, trình tự xác lập giao dịch tuân thủ đúng trình tự pháp luật
Tám là, người thứ ba phải có yêu cầu được hưởng tài sản hoặc bồi thường thiệt hại khi tài sản giao dịch bị tịch thu sung quỹ Nhà nước, hoặc bị trả lại cho chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu hợp pháp
Vậy người thứ ba tham gia giao dịch dân sự ngay tình là khi tham gia giao dịch trên cơ sở
tự nguyện, bình đẳng và tuân theo các quy định của pháp luật mà không biết đối tượng giao dịch là tài sản bất minh, do chủ sở hữu được xác lập trước đó bởi một giao dịch vô hiệu Đây có thể nói là yếu tố quan trọng nhất để xác định người tham gia giao dịch hoàn toàn ngay tình
2 Khái niệm giao dịch dân sự và giao dịch dân sự vô hiệu:
* Giao dịch dân sự:
Giao dịch dân sự là hành vi pháp lý đơn phương hoặc hợp đồng của cá nhân, pháp nhân,
hộ gia đình, tổ hợp tác nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân
sự
Trang 6Theo Điều 121 Bộ luật dân sự 2015 số 91/2015/QH13 mới nhất áp dụng năm 2021 “Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”
Như vậy, ta có thể hiểu giao dịch dân sự là một trong những sự kiện pháp lý phổ biến nhất làm phát sinh hậu quả pháp lý Phổ biến nhất trong các giao dịch dân sự là hợp đồng dân
sự với hai hay nhiều bên tham gia Để giao dịch dân sự có hiệu lực pháp lý thì khi xác lập giao dịch phải tuân thủ những điều kiện do pháp luật quy định
Đặc điểm chung của giao dịch dân sự:
-Thứ nhất, phải thể hiện được ý chi của các bên tham gia Khi tham gia giao dịch dân sự chủ thể muốn đạt được mục đích nhất định nhằm thỏa mãn nhu cầu sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng
-Thứ hai, chế tài giao dịch mang tính chất bắt buộc nhưng cũng rất linh hoạt nguyên tắc thỏa thuận, tự do cam kết và xây dựng chế tài Đây là nguyên tắc cơ bản của luật dân sự nói chung, của giao dịch dân sự nói riêng,
-Thứ ba, các bên tham gia phải giao dịch tự nguyện Đây là sự phản ảnh thống nhất ý chí của các bên, là nguyên tắc quan trọng để thiết lập giao dịch
-Thứ tư, nội dung của giao dịch không được trái pháp luật và đạo đức xã hội Mục đích của giao dịch dân sự là lợi ích hợp pháp mà các bên mong muốn đạt được khi xác lập giao dịch đó.( điều 123, BLDS năm 2005)
* Giao dịch dân sự vô hiệu:
Giao dịch dân sự vô hiệu là giao dịch không có hiệu lực pháp lý do vi phạm một trong những điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự Tính vô hiệu của nó là không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia giao dịch Trường hợp các bên đã thực hiện hoặc thực hiện được một phần của giao dịch thì vẫn không được công nhận về mặt pháp lý và mọi cam kết không có giá trị bắt buộc đối với bên kể tử thời điểm các bên giao kết giao dịch dân sự Như vậy, việc pháp luật quy định về giao dịch dân sự vô hiệu là rất
Trang 7cần thiết nhằm đảm bảo sự ổn định trong giao lưu dân sự đồng thời giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khi tham gia giao dịch dân sự
Những quy định về sự vô hiệu của giao dịch dân sự có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc thiết lập trật tự kỷ cương xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, pháp nhân và nhà nước; bảo đảm an toàn pháp lý cho các chủ thể trong giao lưu dân sự
II Các quy định pháp luật về việc bảo vệ quyền lợi người thứ ba ngay tình trong Bộ luật dân sự 1995, 2005 và 2015
* Bộ luật dân sự 1995: Căn cứ theo quy định tại Điều 147 Bộ luật dân sự 1995, bảo vệ
quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu được quy định như sau:
Trong trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu, nhưng tài sản giao dịch đã được chuyển giao bằng một giao dịch khác cho người thứ ba ngay tình, thì giao dịch với người thứ ba vẫn có hiệu lực; nếu tài sản giao dịch bị tịch thu, sung quỹ nhà nước hoặc trả lại cho người có quyền nhận tài sản đó, thì người thứ ba có quyền yêu cầu người xác lập giao dịch với mình bồi thường thiệt hại
* Bộ luật dân sự 2005: Điều 138 Bộ luật Dân sự 2005 quy định về bảo vệ quyền lợi của
người thứ ba ngay tình trong khi giao dịch dân sự vô hiệu
1 Trong trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng tài sản giao dịch là động sản không phải đăng ký quyền sở hữu đã được chuyển giao bằng một giao dịch khác cho người thứ
ba ngay tình thì giao dịch với người thứ ba vẫn có hiệu lực, trừ trường hợp quy định tại Điều 257 của Bộ luật này
2 Trong trường hợp tài sản giao dịch là bất động sản hoặc là động sản phải đăng ký quyền
sở hữu đã được chuyển giao bằng một giao dịch khác cho người thứ ba ngay tình thì giao dịch với người thứ ba bị vô hiệu, trừ trường hợp người thứ ba ngay tình nhận được tài sản này thông qua bán đấu giá hoặc giao dịch với người mà theo bản án, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền là chủ sở hữu tài sản nhưng sau đó người này không phải là chủ sở hữu tài sản do bản án, quyết định bị hủy, sửa
Trang 8* Bộ luật dân sự 2015: Tại Điều 133 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về bảo vệ quyền lợi
của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự bị vô hiệu
1 Trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng đối tượng của giao dịch là tài sản không phải đăng ký đã được chuyển giao cho người thứ ba ngay tình thì giao dịch được xác lập, thực hiện với người thứ ba vẫn có hiệu lực, trừ trường hợp quy định tại Điều 167 của Bộ luật này
2 Trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng tài sản đã được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, sau đó được chuyển giao bằng một giao dịch dân sự khác cho người thứ ba ngay tình và người này căn cứ vào việc đăng ký đó mà xác lập, thực hiện giao dịch thì giao dịch đó không bị vô hiệu
Trường hợp tài sản phải đăng ký mà chưa được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì giao dịch dân sự với người thứ ba bị vô hiệu, trừ trường hợp người thứ ba ngay tình nhận được tài sản này thông qua bán đấu giá tại tổ chức có thẩm quyền hoặc giao dịch với người mà theo bản án, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền là chủ sở hữu tài sản nhưng sau đó chủ thể này không phải là chủ sở hữu tài sản do bản án, quyết định bị huỷ, sửa
3 Chủ sở hữu không có quyền đòi lại tài sản từ người thứ ba ngay tình, nếu giao dịch dân
sự với người này không bị vô hiệu theo quy định tại khoản 2 Điều này nhưng có quyền khởi kiện, yêu cầu chủ thể có lỗi dẫn đến việc giao dịch được xác lập với người thứ ba phải hoàn trả những chi phí hợp lý và bồi thường thiệt hại”
Như vậy, chế định người thứ ba ngay tình trong Bộ luật Dân sự năm 2015 có một số điểm mới so với Bộ luật Dân sự năm 2005, cụ thể:
- Thứ nhất, Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rộng hơn về đối tượng giao dịch đã thay thế cụm từ “động sản không phải đăng ký” bằng cụm từ “tài sản không phải đăng ký” Nếu người thứ ba ngay tình căn cứ vào việc tài sản đã được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà xác lập giao dịch thì người thứ ba ngay tình được bảo vệ
Trang 9- Thứ hai, Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định giao dịch của người thứ ba ngay tình không
bị vô hiệu trong trường hợp tham gia vào giao dịch tài sản phải đăng ký mà giao dịch trước
đó đã thực hiện việc đăng ký
- Thứ ba, quy định chủ sở hữu không có quyền đòi lại tài sản từ người thứ ba ngay tình là một quy định hoàn toàn mới của Bộ luật Dân sự năm 2015 so với Bộ luật Dân sự 2005
III Bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu
Quyền lợi của người thứ ba ngay tỉnh được bảo vệ khi giao dịch dân sự vô hiệu trong hai trường hợp sau:
Thứ nhất, chủ sở hữu được đổi lại tài sản theo các điều kiện luật định (Điều 257 và Điều
258 BLDS năm 2005) Lúc này, người thứ ba ngay tỉnh phải trả lại tài sản mà mình đang chiếm giữ cho chủ sở hữu đích thực của tài sản và lợi ích của họ sẽ được pháp luật bảo hộ dưới các góc độ sau:
- Được yêu cầu đòi bồi thưởng thiệt hại (giá trị đòi bồi thường là giá trị của giao dịch mà
họ đã xác lập và các thiệt hại khác nếu có như hệ số trượt giả của tài sản ) từ người đã trực tiếp chuyển giao tài sản cho mình Quy định này hoàn toàn lôgíc về mặt lý thuyết: tuy mục đích trong giao dịch đã xác lập không đạt được (họ muốn sở hữu tài sản nhưng nay tài sản đã phải trả về cho chủ sở hữu) nhưng họ được quyền đòi lại những gì đã mất từ người
đã trực tiếp xúc lập giao dịch; nhưng xét dưới góc độ thực tế thì đây không phải là quy định mang tính lý tưởng Bởi lẽ, chỉ có thể thi hành quy định này trên thực tế nếu thoả mãn được hay điều kiện: tìm được người đã chuyển giao tài sản đó cho người thứ ba ngay tình; người phải bồi thường có khả năng tài chính và tự nguyện thực hiện nghĩa vụ Điều kiện thứ nhất
là khó thực hiện được bởi vốn dĩ họ là người có động cơ tham lam, không trong sáng nên sau khi thực hiện giao dịch xong, đạt được lợi ích mong muốn họ thường tìm cách xoá mọi tin tức để tránh trách nhiệm sau này Điều kiện thứ hai phụ thuộc vào điều kiện thứ nhất có tồn tại hay không và cũng thường gặp những phức tạp như: người phải thi hành nghĩa vụ
Trang 10không có tiền để bồi thường hoặc họ tìm cách biển thủ tài sản để chây ì không chịu thực hiện nghĩa vụ
Thứ hai, chủ sở hữu đích thực không có quyền kiện đòi tài sản trong hai trường hợp: không
đáp ứng được các điều kiện về đòi tài sản được quy định tại Điều 257, 258 BLDS năm 2005; và người chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhưng ngay tỉnh được xác lập quyền
sở hữu theo thời hiệu theo quy định tại Điều 247 BLDS năm 2005 Quyền lợi của người thứ ba ngay tỉnh được bảo vệ trung trường hợp này là được công nhận là chủ sở hữu hợp pháp đối với tài sản mà mình đang chiếm hữu Đây là phương thức bảo vệ lợi ích của người thứ ba ngay tinh ưu việt nhất và có tính khả thi cao hơn so với cách thức đòi bồi thường thiệt hại như đã phân tích ở trên Tuy nhiên cách thức bảo vẽ này vẫn bộc lộ những khó khăn trong việc xác định các loại giấy tờ cần thiết nào và các trình tự thủ tục cụ thể gì để đăng ký quyền sở hữu tài sản cho người thứ ba ngay tình trong trường hợp họ đang chiếm hữu những tài sản phải đăng chữu theo quy định của pháp
Như vậy, quyền và lợi ích của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu sẽ được bảo vệ trong các trường hợp sau:
Một là, trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng đối tượng của giao dịch là tài sản không
phải đăng ký đã được chuyển giao cho người thứ ba ngay tình thì giao dịch được xác lập, thực hiện với người thứ ba vẫn có hiệu lực, trừ trường họp quy định tại Điều 167 Bộ luật Dân sự năm 2015
Hai là, trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng tài sản đã được đăng ký tại cơ quan nhà
nước có thẩm quyền, sau đó được chuyển giao bằng một giao dịch dân sự khác cho người thứ ba ngay tình và người này căn cứ vào việc đăng ký đó mà xác lập, thực hiện giao dịch thì giao dịch đó không bị vô hiệu Trường hợp này áp dụng đối với các loại tài sản phải đăng ký sở hữu tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền như quyền sử dụng đất, ô tô, xe máy, tàu biển, máy bay là hợp lý và rất cần thiết để bảo đảm an toàn, ổn định pháp lý cho các giao dịch dân sự, tránh rủi ro “bất khả kháng” ngoài khả năng kiểm soát, giúp doanh nghiệp