NGHỆ THUẬT ĐIỂN HÌNH HOÁ NHÂN VẬT SỞ KHANH TRONG “TRUYỆN KIỀU”

Nguyễn Du sinh năm Ất Dậu (1765), mất năm Canh Thìn (1820), tên tự là Tố Như, lấy hiệu là Thanh Thiên, biệt hiệu là Hồng Sơn liệp hộ và Nam Hải điếu đồ. Sinh ra trong một gia đình có cha làm đến chức Đại Tư đồ (Tể tướng) trong triều, do vậy ngay từ khi còn nhỏ Nguyễn Du đã ham học hỏi, đọc nhiều sách vở và ham mê chuyện văn thơ. Cuộc đời Nguyễn Du trải qua nhiều biến cố, thăng trầm, tuy nhiên ông vẫn luôn giữ cho mình cốt cách nhà nho cao quý. Sinh ra và lớn lên trong khoảng thời gian đất nước nhiều biến động, mười năm lưu lạc khổ cực cùng với những chuyến đi sứ, chứng kiến cuộc sống khốn khó, nghèo khổ của nhân dân, do vậy ông luôn gần gũi, đồng cảm và thấu hiểu những người dân nghèo. Ông được biết đến là một nhà thơ lớn, nhà văn hóa thời Lê mạt Nguyễn sơ.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đề tài:

NGHỆ THUẬT ĐIỂN HÌNH HOÁ NHÂN VẬT SỞ KHANH TRONG “TRUYỆN KIỀU”

MỤC LỤC

1 Giới thiệu Nguyễn Du và Truyện Kiều 3

2 Về nhân vật phản diện trong Truyện Kiều 3

3 Nghệ thuật điển hình hóa nhân vật Sở Khanh 5

3.1 Về ngoại hình 5

3.2 Về hành vi, cử chỉ 7

3.3 Về ngôn ngữ, lời nói 11

3.4 Mượn lời Mã Kiều miêu tả tiếng xấu của Sở Khanh 13

KẾT LUẬN 17

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

DANH SÁCH THÀNH VIÊN NHÓM 19

2

1 Giới thiệu Nguyễn Du và Truyện Kiều

Nguyễn Du sinh năm Ất Dậu (1765), mất năm Canh Thìn (1820), tên tự là Tố Như, lấy hiệu là Thanh Thiên, biệt hiệu là Hồng Sơn liệp hộ và Nam Hải điếu đồ Sinh

ra trong một gia đình có cha làm đến chức Đại Tư đồ (Tể tướng) trong triều, do vậy ngay từ khi còn nhỏ Nguyễn Du đã ham học hỏi, đọc nhiều sách vở và ham mê chuyện văn thơ Cuộc đời Nguyễn Du trải qua nhiều biến cố, thăng trầm, tuy nhiên ông vẫn luôn giữ cho mình cốt cách nhà nho cao quý Sinh ra và lớn lên trong khoảng thời gian đất nước nhiều biến động, mười năm lưu lạc khổ cực cùng với những chuyến đi sứ, chứng kiến cuộc sống khốn khó, nghèo khổ của nhân dân, do vậy ông luôn gần gũi, đồng cảm và thấu hiểu những người dân nghèo Ông được biết đến là một nhà thơ lớn, nhà văn hóa thời Lê mạt Nguyễn sơ

Truyện Kiều là tên đầy đủ là Đoạn trường tân thanh, là tập truyện thơ gồm 3254

câu thơ lục bát được viết bằng chữ Nôm Tác phẩm dựa vào nội dung cuốn tiểu thuyết

Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân - một tác gia thời nhà Minh, Trung

Quốc Truyện Kiều kể về cuộc đời gian truân của nàng Kiều có tài có sắc nhưng trải

qua nhiều sóng gió, được chia làm ba phần chính:

● Phần thứ nhất: Gặp gỡ và đính ước

● Phần thứ hai: Gia biến và lưu lạc

● Phần thứ ba: Đoàn tụ

Truyện Kiều là một trong những kiệt tác văn học cho đến nay vẫn còn vẹn

nguyên giá trị nghệ thuật về nội dung lẫn hình thức, trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân Việt Người đời thể hiện lòng yêu mến, cảm phục trước tài năng của Nguyễn Du và tôn xưng ông là Đại thi hào dân tộc

2 Về nhân vật phản diện trong Truyện Kiều

Có thể nói, Truyện Kiều chưa bao giờ cũ, bởi lẽ tác phẩm không những mang

giá trị nhân đạo cao mà còn thể hiện một thế giới nhân vật đa dạng, đại diện cho những kiểu người khác nhau trong xã hội Đặc biệt, nghệ thuật điển hình hóa khi xây dựng hệ thống nhân vật phản diện của Nguyễn Du đã làm bật lên những nét tính cách độc đáo, mang tính biểu hiện cao

3

Cách điển hình hóa nhân vật phản diện trong Truyện Kiều khác hẳn so với các

nhân vật chính diện như Kim Trọng, Từ Hải Nếu Kim Trọng, Từ Hải được miêu tả theo hướng lý tưởng hoá, đẩy các tính cách tốt đẹp lên mức cao nhất như Kim Trọng là một người chung tình, Từ Hải là anh hùng với tài lược thao thì các nhân vật phản diện như Tú Bà, Mã Giám Sinh, Sở Khanh được miêu tả với một nét tính cách hiện thực hơn, gần gũi với đời sống xã hội hơn (Nguyễn Lộc, 1998) Ngoài việc khái quát hoá tính cách nhân vật để chỉ cho một loại người, một giai cấp, thì Nguyễn Du còn chú tâm

cá thể hoá các nhân vật phản diện, khiến cho những nhân vật này hiện lên sinh động,

rõ nét, có tính cách riêng, nhờ vậy lột tả được sâu sắc bản chất của nhân vật Bút pháp điển hình hoá này rất gần với chủ nghĩa hiện thực phương Tây, liên quan đến nghệ thuật xây dựng nhân vật đặc trưng cho chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XIX Dựa trên nguyên tắc tạo dựng nhân vật điển hình từ hoàn cảnh điển hình, để nhân vật mang cả những nét tính cách chung và riêng, vừa thể hiện ra những gương mặt khác ngoài nó, vừa có những đặc điểm riêng của mình

Cả ba nhân vật phản diện đều chung một mục đích: đồng tiền Đồng tiền chi phối hành động, tính cách của họ Từng hành động, lời nói, biểu hiện của ba người đều

có dấu vết của đồng tiền Bằng việc miêu tả ngoại hình, cử chỉ, ngôn ngữ và suy nghĩ của nhân vật, Nguyễn Du đã chỉ rõ bản chất của lớp nhân vật phản diện, đồng thời cho thấy những nét riêng của từng nhân vật

Với Mã Giám Sinh, ngoại hình, cử chỉ của hắn mang dáng dấp của một gã trai lơ với cử chỉ lộn xộn, điệu bộ như dọa người khi ập vào nhà Kiều:

“Quá niên trạc ngoại tứ tuần, Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao

Trước thầy sau tớ xôn xao, Nhà băng đưa mối dắt vào lầu trang.”

So với một đấng anh hào râu hùm hàm én với tài lược thao như Từ Hải thì hành

vi của Mã Giám Sinh chỉ càng làm hắn bộc lộ rõ bản chất của một con buôn Nguyễn

Du khéo léo khắc họa nhân vật bằng những lời đối đáp có phần thừa thãi thông tin, cử chỉ như đang che giấu một âm mưu xấu xa đằng sau dáng vẻ học thức Bằng bút pháp

4 điển hình hoá, Nguyễn Du đã khắc hoạ hình ảnh của một nho sinh xuống cấp, đại diện cho tầng lớp con buôn đã bị lưu manh hóa bởi thế lực đồng tiền Mã Giám Sinh nổi bật

bởi tính cách phản diện của một tên lưu manh, đê tiện luôn bị chi phối bởi sự tính toán lợi nhuận, háo sắc và những thủ đoạn hèn hạ của mình

Tú Bà là một nhân vật được miêu tả rất ít nhưng vẫn có được một vài thông tin:

ta thấy được hình ảnh một người ngày xưa vốn là kỹ nữ xinh đẹp về già hết duyên thì

mở lầu xanh Chỉ qua vài câu miêu tả ngắn ngủi Nguyễn Du đã khắc họa rõ nét hình ảnh một người kỹ nữ hết thời, vô cùng hám tiền với tư chất phàm tục và nghiêng về bản năng Tác giả có sự chọn lọc từ ngữ vô cùng tinh tế khi khắc họa nhân vật, tên gọi

Tú Bà cũng mang ý nghĩa nói đến một dạng người đại diện cho một nghề trong xã hội

Dù đã cố chứng tỏ mình là một người uy quyền nhưng cử chỉ và hành động của Tú Bà vẫn không có phần sang trọng hoàn toàn trái ngược với dáng vẻ uy quyền của mẹ Hoạn Thư :

“Lễ xong hương hỏa gia đường

Tú Bà vắt nóc lên giường ngồi ngay”

Tú Bà cũng chịu sự chi phối mãnh liệt của đồng tiền khiến cho suy nghĩ và hành động của mụ đều tràn ngập sự tanh tưởi của đồng tiền và sự nhơ nhớp của thủ đoạn lừa gạt

Bên cạnh Mã Giám Sinh và Tú Bà, Sở Khanh tuy chỉ xuất hiện một đoạn ngắn trong tác phẩm, song vẫn nổi lên bản chất của một kẻ khốn mạt, làm đủ mọi thứ để kiếm tiền Phần tiếp theo chúng tôi sẽ đi sâu vào việc phân tích bút pháp điển hình hoá nhân vật Sở Khanh

3 Nghệ thuật điển hình hóa nhân vật Sở Khanh

3.1 Về ngoại hình

Đối với một nhân vật phản diện như Sở Khanh, Nguyễn Du không sử dụng bút pháp ước lệ tượng trưng để miêu tả ngoại hình của nhân vật mà ông dùng thủ pháp tả chân để khắc họa rõ tính chất tầm thường của hắn Ông không miêu tả cái thần mà tập trung lột tả Sở Khanh dưới những phương diện chân thực nhất trong đời sống hiện thực Sở Khanh xuất hiện với một diện mạo trông có vẻ hào hoa, phong nhã:

5

“Một chàng vừa trạc thanh xuân,

Hình dong chải chuốt, áo khăn dịu dàng

Nghĩ rằng cũng mạch thư hương, Hỏi ra mới biết rằng chàng Sở Khanh.”

Giữa cảnh lầu Ngưng Bích cô quạnh, tù túng, chàng Sở Khanh với vẻ ngoài thanh tân tươi trẻ xuất hiện trước mặt Thúy Kiều Nhưng Nguyễn Du dùng cụm từ

“hình dong chải chuốt” khiến cho sự chỉn chu, thanh lịch của Sở Khanh giống như là

cố ý Hắn cố làm mặt mũi, điệu bộ, làm đỏm, làm dáng cho ra cái vẻ đẹp trai đứng đắn của người quân tử Không những thế, mới nãy hắn vừa cùng Kiều họa thơ văn: “Cách tường nghe có tiếng đâu họa vần”, càng dễ dàng làm cho Kiều tin rằng văn chương ấy,

vẻ ngoài ấy ắt hẳn phải là người dòng dõi thư hương

Trong các nhân vật phản diện được Nguyễn Du miêu tả bằng bút pháp tả chân,

có một người nữa cũng xuất hiện với dáng điệu của một nho sinh Đó là Mã Giám Sinh Tuy cùng giả làm thư sinh song khác với “hình dong chải chuốt, áo khăn dịu dàng” của

Sở Khanh thì Mã Giám Sinh lại mang nét lẳng lơ, thô bỉ hơn cả: “Mày râu nhẵn nhụi,

áo quần bảnh bao” “Nhẵn nhụi” đi với “mày râu” đã gợi ra sự thô tục, tầm thường rõ ràng Đặt Mã bên cạnh Sở, dễ thấy sự giả dối của Sở Khanh được Nguyễn Du “che giấu” tinh vi hơn Sở Khanh không chỉ có cái vẻ ngoài của một thư sinh nho nhã mà hắn thực sự có đôi chút tài văn chương, thế nên hắn dễ dàng lừa được Kiều tin mình là một chính nhân quân tử có học thức đàng hoàng Tuy Sở Khanh không có được vẻ nho nhã, đĩnh đạc như Kim Trọng nhưng so với Mã Giám Sinh thì hắn trông đàng hoàng,

tử tế hơn nhiều

Tuy giả dối được che đậy bằng vẻ bề ngoài song bản chất dối trá, lừa lọc thì không thể nào che giấu nổi, mà trong đó sự giả dối đỉnh cao của Sở Khanh chính là giả

vờ có tình cảm với Thuý Kiều: “Trông nàng, chàng cũng ra tình đeo đai” “Đeo đai” là vướng víu, quyến luyến không nỡ dứt, còn “ra tình” là làm ra vẻ, làm ra cái điệu bộ Chỉ mới thoáng gặp một chốc thôi mà Sở đã diễn ra được cái nét tình ý như thế, rõ ràng không phải là lần đầu tiên hắn làm trò lừa lọc này Sự hư tình, giả ý của Sở Khanh

có lẽ đã diễn cho biết bao nhiêu cô gái nhẹ dạ xem Quả xứng danh“một tay chôn biết mấy

6 cành phù dung” Ngoài ra, Sở Khanh còn có nhiều cử chỉ, hành vi, lời nói khác trái

ngược với vẻ ngoài quân tử của hắn Có thể thấy Nguyễn Du đã chủ đích xây dựng lên một nhân vật có bản chất và ngoại hình trái ngược nhau Đây là đặc điểm chung của những kẻ lừa đảo và Sở Khanh chính là tay lừa đảo cự phách

3.2 Về hành vi, cử chỉ

Trước lầu Ngưng Bích, Kiều đưa mắt ngắm cảnh người xa lạ, nghĩ phận mình lưu lạc mà cất tiếng ngâm Bỗng từ xa vọng lại tiếng người họa theo lời than của mình

“Ngậm ngùi rủ bức rèm châu, Cách tường, nghe có tiếng đâu họa vần.”

Kẻ có thể “họa vần” thì ít nhiều trong đầu cũng có đôi ba chữ nghĩa Lời nói của hắn còn hiện lên trước cả ngoại hình thư sinh mà Nguyễn Du đã mô tả lúc sau Điều này cũng có thể gợi rằng, Nguyễn Du đã báo trước cho ta về tính cách của nhân vật này, đây hẳn sẽ là một tên mồm mép Hành vi “hoạ vần” với nỗi buồn của Thuý Kiều nhằm thu hút sự chú ý của nàng, cùng với vẻ ngoài “chải chuốt”, hắn đã lừa được Kiều rằng mình là dòng “thư hương” Sở Khanh lúc này rất nhập tâm với vai diễn của mình, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cử chỉ và bề ngoài Sau khi được Kiều dò hỏi tên tuổi, hắn bắt đầu khua môi múa mép, tiếp tục nỗi xót thương thân phận nàng Kiều

Kiều nhớ nhà, nhớ cha mẹ, ám ảnh cuộc sống rơi vào chốn yên hoa này nên đã nhanh chóng tin theo lời đường mật của Sở Khanh Kiều không chút mảy may nghi ngờ, mà dành hết niềm tin với Sở Khanh, tin hắn sẽ là ân nhân cứu mạng của mình, đưa nàng trốn khỏi cõi địa ngục trần gian này Thế là nàng liều mình dốc lòng viết một bức tâm thư gửi cho hắn Nhanh chóng chiều hôm đó, Kiều đã nhận được thư đáp từ

Sở Khanh:

“Mở xem một bức tiên mai, Rành rành “tích việt” có hai chữ đề.”

Hai chữ “Tích Việt” của Sở Khanh, đem soi xét theo lối chiết tự thì gồm những chữ “Trấp nhất nhật tuất tẩu”, nghĩa là: ngày hai mươi mốt, giờ tuất chạy trốn Đó là Sở Khanh bí mật hẹn ngày giờ đi trốn mà Kiều đã lấy ý tứ suy đoán ra “Lấy trong ý tứ mà suy/Ngày hai mươi mốt tuất thì phải chăng?” Đây có lẽ là bức thư hẹn gặp ngắn nhất

7 lịch sử, chàng trai nhận được tâm thư từ cô gái nhưng chỉ đáp lại vỏn vẹn hai chữ khiến

nàng phải suy đoán “Lấy trong ý tứ mà suy”, rõ ràng là khi nhận được hai chữ “Tích Việt”, Kiều đã đã rất thông minh và tinh ý để đoán ra được kết quả ấy Điều này càng là minh chứng cho việc Thúy Kiều “thông minh vốn sẵn tính trời”

Nguyễn Du thật tài tình khi xây dựng nhân vật vô cùng tinh tế qua hành vi, cử chỉ thể hiện Người ngay thẳng chắc chắn hành động sẽ rõ ràng nhưng ở tên Sở Khanh này, từ lúc hắn xuất hiện đến lúc hẹn gặp Kiều, không một hành vi, cử chỉ nào bộc lộ rằng tên này là một người đứng đắn và đáng để tin tưởng Nhưng Sở Khanh luôn biết

tự tạo cho mình một vẻ bề ngoài học thức và khả năng ăn nói nên dễ dàng che mắt những người nhẹ dạ cả tin như Thúy Kiều

Hai chữ “tích việt” của Sở Khanh tỏ đầy vẻ bí ẩn và lén lút Kèm thêm sau đó là hành vi “lẻn vào” thì lại càng khiến ta có thêm cơ sở để khẳng định rằng Sở Khanh đang bày ra một một âm mưu hại người và không hề tử tế

“Chim hôm thoi thót về rừng, Đóa trà mi đã ngậm gương nửa vành

Tường đông lay động bóng cành,

Rẽ song đã thấy Sở Khanh lẻn vào.”

Hành vi “lẻn vào” của Sở Khanh đã không còn vẻ nho nhã, biết lễ như ngày đầu hắn gặp Kiều nữa Hành động này vô cùng hạ đẳng và Sở Khanh đã mỗi lúc bộc lộ rõ tính cách của mình hơn khi kế hoạch lừa Kiều sắp thành Nguyễn Du thật tinh ý khi điểm cho cảnh sắc nơi vườn bằng những ngôn từ diễm lệ “Chim hôm thoi thót về rừng/Đóa trà mi đã ngậm gương nửa vành” nhưng đến Sở Khanh thì lại được miêu tả bằng cách tả chân, nghe vào đã thấy ti tiện, không hề có vẻ gì của một học trò học chữ như hắn vẫn luôn cố tỏ vẻ

Kiều thấy Sở Khanh thì “Sượng sùng đánh dạn ra chào/Lạy thôi nàng mới rỉ trao

ân cần” Hành động của Kiều nhỏ nhẹ, ý tứ bao nhiêu thì hành vi của Sở Khanh lại thô

lỗ bấy nhiêu Kiều bộc bạch hết tấm chân tình mà mình có, ý thức được mình sẽ mang nặng nợ với “ân nhân” mà bày tỏ “Dám nhờ cốt nhục tử sinh/Còn nhiều kết cỏ ngậm vành về sau”

8

Và sau những lời bày tỏ khẩn thiết, chân thành, đẹp ý ấy, hắn chỉ “Lặng ngồi lẩm nhẩm gật đầu”

“Lặng ngồi lẩm nhẩm gật đầu:

-“Ta đây nào phải ai đâu mà rằng!

Nàng đà biết đến ta chăng,

Bể trầm luân, lấp cho bằng mới thôi.”

Hành vi “lẩm nhẩm” của Sở Khanh còn có bản khác là “tủm tỉm” cho ta thấy rằng đây là một hành vi không đàng hoàng và xấu xa Bản chất của hắn mỗi lúc đang dần lộ ra, hắn chẳng hề quan tâm đến lời Kiều nói mà có vẻ đang suy tính âm mưu khác Và khi lời hắn thốt ra nào là “Bể trầm luân, lấp cho bằng mới thôi”, “Bể trầm luân” là cái biển đắm đuối người ta tức là biển khổ nhà Phật, Sở Khanh đang cố tỏ ra mình thanh cao, nho nhã và lòng hướng Phật nhưng thật chất tâm địa lại vô cùng xấu

“Tiếng gà xao xác gáy mau, Tiếng người đâu đã mé sau dậy dàng

Nàng càng thổn thức gan vàng,

Sở Khanh đã rẽ dây cương lối nào.”

Để rồi lúc dẫn Kiều chạy trốn thì “Sở Khanh đã rẽ dây cương lối nào” Lừa Kiều thành công, Sở Khanh hoàn thành nhiệm vụ “ba mươi lạng” “Có ba mươi lạng trao tay,/ Không dưng chi có chuyện này trò kia” Vở kịch của Sở Khanh dần hạ màn, Kiều

bơ vơ bị người của Tú Bà bắt lại, vậy là Sở Khanh đã xong vai diễn nho sĩ và hiệp khách, hắn lúc này chuẩn bị thoát vai và về với bản chất của mình Kiều lúc này cũng dần nhận ra sự thật về con người của Sở Khanh “Nàng rằng: - Thề thốt nặng lời,/ Có đâu mà lại ra người hiểm sâu!”

Kiều sau khi bị Tú Bà bắt về, Sở Khanh lộ rõ là một tên giảo hoạt, lừa đảo Hắn bước vào và “lên tiếng rêu rao” cho rằng Kiều “quyến gió rủ mây” mình và khi Kiều nhẹ nhàng đáp thì:

“Sở Khanh quát mắng đùng đùng, Bước vào vừa rắp thị hùng ra tay.”

9

Sở Khanh đã mất hoàn toàn dáng vẻ nghĩa hiệp, nho nhã, lộ nguyên hình là kẻ thô bạo “quát mắng đùng đùng”, “sấn vào”, “thị hùng” Nguyễn Du dùng những động

từ mạnh và có vẻ “chợ búa” để miêu tả Sở Khanh Ông vạch cho người đọc thấy tên

này thực chất là một tên khốn nạn, trêu hoa ghẹo nguyệt và làm chuyện xấu để trục lợi

cá nhân

Sở Khanh vốn là học trò, nhưng do học hành không đến chốn, lại mải mê chạy theo đồng tiền, giao du với người xấu Để rồi tha hoá thành kẻ côn đồ, lưu manh, đồng lõa với đám người Tú Bà hại người khác

Đến khi Sở Khanh bị Kiều phanh phui sự giả trá ấy:

“Đem người đẩy xuống giếng khơi, Nói rồi, rồi lại ăn lời được ngay!

Còn tiên “tích việt” ở tay

Rõ ràng mặt ấy mặt này chứ ai!”

Hắn liền:

“Phụ tình án đã rõ ràng

Dơ tuồng, nghỉ mới kiếm đường tháo lui”

Hành động “kiếm đường tháo lui” của Sở Khanh thể hiện rõ bản chất và bộ mặt bất lương của hắn Đến đây ta không còn gì để chối cãi, Sở Khanh là một tên hèn nhát, dám làm nhưng không dám nhận, thẳng tay phủi bỏ trách nhiệm và chỉ quan tâm đến tiền của mình Hay nói cách khác hắn chỉ biết vụ lợi cho bản thân và quan tâm mỗi bản thân hắn Hắn không hề nho nhã, hướng Phật như vở kịch hắn đã bày vẽ lừa Kiều

Nguyễn Du quả thật là một bậc thầy trong việc miêu tả nhân vật, không cần tốn quá nhiều ngôn từ để tả, ông nhẹ nhàng khắc họa tính cách nhân vật qua hành vi cử chỉ của nhân vật đó Từ đó, khiến người đọc phải chiêm nghiệm theo lối tả của mình rồi sau đó bật lên trầm trồ vì cách tả quá tinh tế Nguyễn Du cũng thật khéo léo khi biết cách làm mạch truyện của mình hấp dẫn khi ngay từ đầu ông không hề vạch ra bộ mặt giả trá của Sở Khanh mà từ từ hé lộ bản chất qua từng cử chỉ, hành động, lời ăn tiếng nói, khiến ta nghĩ nghĩ suy suy về nhân vật này Và cho đến lúc mọi thứ hạ màn thì nhân vật hiện

10 nguyên bản chất, trần trụi là một tên lưu manh trước toàn thể người xem, không gì có thể chối cãi