sáng kiến kinh nghiệm toán học tiểu học

Trong chương trình toán lớp 5, nội dung hình học gồm 16 bài chiếm khoảng 14 % thời lượng chương trình gồm các dạng bài hình thành khái niệm, quy tắc, công thức tính chu vi, diện tích, th

Như chúng ta đã biết, trong thời đại ngày nay, Toán học ngày càng có nhiều ứng dụng trong cuộc sống, những kiến thức và kĩ năng toán học cơ bản đã giúp con người giải quyết các vấn đề trong thực tế cuộc sống một cách có hệ thống và chính xác, góp phần thúc đẩy xã hội phát triển

Môn toán Tiểu học có vai trò quan trọng trong việc hình thành cho học sinh những khái niệm khoa học đồng thời phát triển trí tuệ cùng các kĩ năng ứng dụng, trải nghiệm thực tế và là công cụ cần thiết cho các môn học khác

Trong chương trình toán lớp 5, nội dung hình học gồm 16 bài chiếm khoảng

14 % thời lượng chương trình gồm các dạng bài hình thành khái niệm, quy tắc, công thức tính chu vi, diện tích, thể tích một số hình Mảng kiến thức hình học được sắp xếp đan xen với các mạch kiến thức khác, là bộ phận gắn bó mật thiết với các kiến thức số học, đại lượng, giải toán thành môn học thống nhất phù hợp với sự phát triển từng giai đoạn nhận thức của học sinh Có thể nói đây là mảng kiến thức tương đối trừu tượng và có tính khái quát cao, góp phần quan trọng trong việc phát triển tư duy cho học sinh Yếu tố hình học góp phần phát triển toàn diện các năng lực tư duy, trí tưởng tượng không gian cho học sinh, giúp các

em nhận thức và phân tích tốt hơn thế giới xung quanh

Hiện nay toàn ngành giáo dục nói chung và giáo dục tiểu học nói riêng đang thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tính cực của học sinh làm cho hoạt động dạy trên lớp nhẹ nhàng, tự nhiên, hiệu quả Mục tiêu của đổi mới chương trình Giáo dục phổ thông 2018 là góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức đơn thuần trả lời cho câu hỏi: “Học

xong chương trình, học sinh BIẾT được những gì?” sang nền giáo dục phát triển

toàn diện phẩm chất và năng lực của người học trả lời cho câu hỏi: “Học xong

chương trình, học sinh LÀM được những gì?”

Những ứng dụng của hình học lớp 5 vào trong thực tiễn có ở chương trình

và sách giáo khoa chưa thường xuyên Mặc dù một số bài học cũng đã đưa một

số dạng bài toán thực tiễn tuy nhiên số lượng còn ít Giáo viên chưa thực sự đầu

tư nghiên cứu, chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học Học sinh còn mơ

hồ và chưa có hứng thú trong học tập dẫn đến các em chưa thấy được vai trò quan trọng của Toán học trong thực tế, năng lực giải các bài toán của học sinh còn nhiều hạn chế Nhiều học sinh nghĩ học Toán chỉ là để giải các bài tập Các em chưa biết mục đích thực sự của Toán học là để làm gì, chúng có ứng dụng gì trong thực

tiễn hay không Chính vì lý do đó tôi nghiên cứu và rút ra sáng kiến: “Tăng cường

hoạt động trải nghiệm, ứng dụng trong các bài học có yếu tố hình học lớp 5”

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

1.1 Thuận lợi

Ban giám hiệu nhà trường luôn quan tâm, chỉ đạo sát sao, chú trọng nâng cao chất lượng dạy và học, đầu tư trang thiết bị, cơ cở vật chất, đảm bảo các điều kiện để tổ chức các hoạt động ứng dụng, trải nghiệm của học sinh

Bản thân tôi là một giáo viên trẻ có trình độ chuyên môn, không ngừng học tập sáng tạo, bồi dưỡng chuyên môn; luôn mẫu mực, tâm huyết với nghề, gần gũi quan tâm học sinh; kịp thời nắm bắt được mục tiêu đổi mới Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đồng thời nhận thức được tầm quan trọng của các hoạt động ứng dụng, trải nghiệm đối với việc dạy – học hiện nay

Hầu hết học sinh trong lớp đều chăm ngoan, có ý thức học tập, ham học hỏi, rất hứng thú với các hoạt động trải nghiệm, thích được thực hành vận dụng kiến thức đã học vào thực tế và tự tìm tòi kiến tạo nên kiến thức mới

Đa số phụ huynh đều quan tâm, tạo điều kiện đến việc học tập của các con

và sẵn sàng tham gia các hoạt động ứng dụng, trải nghiệm cùng con

Học sinh chưa có thói quen, kĩ năng hợp tác, chia sẻ, giải quyết các tình huống thực tiễn Việc tiếp thu kiến thức hình học của học sinh rất máy móc, rập khuôn Các em chưa thấy được giá trị cũng như những ứng dụng quan trọng của hình học vào thực tiễn đời sống do ít được trải nghiệm, ứng dụng thực tế

Một số phụ huynh học sinh chưa dành thời gian cùng con chia sẻ những trải nghiệm, ứng dụng kiến thức toán học trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày

1.3 Khảo sát chất lượng của 35 học sinh lớp 5A đầu năm học

2020 – 2021 theo 3 tiêu chí

Trước khi áp dụng sáng kiến, tôi đã khảo sát chất lượng của 35 học sinh lớp 5A do tôi phụ trách vào đầu tháng 9 năm học 2019-2020 theo 3 tiêu chí, kết quả như sau:

Kết quả

Tiêu chí

Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ Nắm kiến thức cơ bản

2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến

Từ những thực trạng nêu trên, ngay từ đầu năm học 2020-2021 tôi đã suy nghĩ và tìm ra một số biện pháp nhằm tăng cường khả năng ứng dụng, trải nghiệm kiến thức hình học lớp 5 vào thực tiễn, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục

Giúp học sinh vận dụng kiến thức hình học vào giải quyết tình huống của cuộc sống, thúc đẩy việc gắn kết kiến thức lý thuyết và thực hành đồng thời trải nghiệm vốn sống của bản thân để hình thành kiến thức mới hay hoàn thành các bài tập vận dụng hoặc biết vận dụng làm một số dự án đơn giản theo đúng phương châm giáo dục hiện nay: “Mang cuộc sống vào bài học, đưa bài học vào cuộc sống”

Giúp học sinh hình thành kiến thức, kĩ năng, thói quen, khả năng vận dụng kiến thức hình học vào trong cuộc sống hàng ngày và học tốt các môn học khác đồng thời tạo cơ hội để học sinh phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù

Tạo môi trường giáo dục mở, thu hút các lực lượng cùng tham gia hoạt động giáo dục

Bước đầu hình thành cho học sinh có những ước mơ, định hướng nghề nghiệp sau này từ các ý dự án nhỏ, tăng cường tính hợp tác và làm việc theo nhóm, cùng nhau học tập, cùng nhau tiến bộ

Sáng kiến: “Tăng cường hoạt động trải nghiệm, ứng dụng trong các bài

học có yếu tố hình học lớp 5.” được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của học sinh,

được thực hiện trong thực tế dưới sự định hướng, hướng dẫn của giáo viên, thông qua hoạt động khai thác vốn kiến thức thực tế của học sinh để hình thành khám phá và chiếm lĩnh tri thức mới một cách tích cực, chủ động, sáng tạo Qua trải nghiệm các yếu tố hình học, học sinh biết vận dụng kiến thức đã học để giải quyết một số tình huống trong thực tiễn cuộc sống, qua đó hình thành phẩm chất và năng lực cho các em Các hoạt động ngoại khóa hay các “dự án” toán học tạo được hứng thú, tinh thần làm việc tập thể, phát triển các kĩ năng thu thập xử lý thông tin, … tạo ra các sản phẩm phục vụ cho sinh hoạt hàng ngày Các hoạt động này được thực hiện trong lớp, ở trường, ở nhà hay ở bất kì nơi nào phù hợp

Với những nội dung của sáng kiến trên tôi tiến hành thực nghiệm các biện pháp như sau:

2.1 Giúp học sinh thấy được các ứng dụng của hình học lớp 5 trong cuộc sống hàng ngày

Toán học không phải là một cái gì đó quá xa lạ, thực tế đều xuất phát từ cuộc sống Khi xác định hình dạng, giáo viên có thể lấy hình ảnh cánh buồm để chỉ hình tam giác, cái tủ là hình hộp chữ nhật, khối rubic chính là hình lập phương Bằng cách này, học sinh sẽ dễ dàng nắm bắt về hình học cùng các khái niệm phức tạp Đặc biệt, còn làm cho học sinh thấy ứng thú hơn với môn học vì những điều các em học được đều gắn liền với cuộc sống hằng ngày của mình

Những yêu cầu hình học không chỉ là những công thức, những quy tắc đo đạc, tính toán mà gắn liền với sự phát triển của loài người Những bài toán đặt ra luôn xuất phát từ nhu cầu thực tiễn từ các bài toán cho sản xuất, xây dựng, nghệ thuật đến các nghiên cứu khoa học tự nhiên, vũ trụ… Ngoài ra các yếu tố hình học môn toán còn được ứng dụng rất nhiều trong cuộc sống:

Ví dụ: Trong xây dựng, trong nghệ thuật, trong các hoạt động đời sống

hàng ngày …

(Ứng dụng của toán học trong cuộc sống hàng ngày) Chính vì vậy, trong quá trình dạy học nội dung hình học lớp 5, giáo viên luôn phải nhấn mạnh cho học sinh thấy được ứng dụng của hình học đối với cuộc sống cũng như trong các ngành khoa học khác

2.2 Khai thác kinh nghiệm sống của học sinh để hình thành kiến thức mới

Để nhận thức được về một đối tượng, một sự kiện hay một vấn đề nào đó, người học phải dựa trên vốn kiến thức, vốn kinh nghiệm đã có từ trước Nếu học sinh không có vốn kiến thức cần thiết (có liên quan đến kiến thức mới), hoặc không có những trải nghiệm nhất định thì gặp khó khăn để hình thành kiến thức mới Hơn nữa, trong dạy học môn Toán, kiến thức hình thành trước thường là cơ

sở để hình thành, phát triển những kiến thức tiếp theo

Do đó, trong dạy học, giáo viên cần phải tìm hiểu vốn kinh nghiệm và những hiểu biết sẵn có của học sinh trước khi học một kiến thức mới và tổ chức cho học sinh trải nghiệm Sự định hướng và tổ chức các hoạt động của giáo viên

là quan trọng nhưng vốn kiến thức của học sinh, những trải nghiệm của học sinh vẫn là yếu tố quyết định trong việc hình thành kiến thức mới

Trong dạy học dựa trên trải nghiệm, giáo viên cần tạo ra các tình huống gợi vấn đề để học sinh trải nghiệm bằng cách huy động các kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn để suy nghĩ, biến đổi đối tượng hoạt động, tìm ra hướng giải quyết vấn

đề Hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh có hứng thú học tập, thôi thúc học sinh khám phá, tìm hiểu kiến thức mới

Giáo viên cần hệ thống các bài mới có yếu tố hình học trong chương trình sách giáo khoa Toán 5 gồm hai nội dung:

+ Hình thành khái niệm: Hình tam giác, hình thang, hình tròn, giới thiệu biể đồ hình quạt, hình hộp chữ nhật, hình lập phương, thể tích của một hình, giới thiệu hình trụ, hình cầu

+ Hình thành quy tắc, công thức: Diện tích hình tam giác, diện tích hình thang, chu vi, diện tích hình tròn, diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình hộp chữ nhật và hình lập phương, thể tích hình hộp chữ nhật, thể tích hình lập phương

Cần hướng đích và gợi động cơ là một trong những khâu quan trọng của quá trình dạy học nhằm kích thích hứng thú học tập cho học sinh, làm cho việc học tập trở nên tự giác, tích cực, chủ động Khi gợi động cơ giáo viên có thể đưa

ra những thực tế gần gũi xung quanh học sinh; thực tế xã hội rộng lớn (kinh tế, kĩ thuật, quốc phòng,…); thực tế ở những môn học và khoa học khác

Ví dụ 1: Khi dạy bài: Diện tích hình tam giác, giáo viên sẽ khai thác kiến

thức học sinh đã có trên cơ sở cách tính diện tích hình chữ nhật Tổ chức cho học sinh trải nghiệm và hình thành quy tắc, công thức theo các bước:

+ Bước 1: Học sinh cắt 2 hình tam giác bằng nhau

+ Bước 2: Đặt vấn đề làm thế nào để tạo thành một hình đã học có thể tính được diện tích

+ Bước 3: Học sinh thực hành ghép để tạo thành một hình chữ nhật

+ Bước 4: Học sinh quan sát đối chiếu để nhận biết chiều cao hình tam giác chính là chiều rộng của hình chữ nhật, cạnh đáy là chiều dài, diện tích hình chữ nhật bằng tổng diện tích của hai hình tam giác ban đầu

+ Bước 5: Giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào công thức tính diện tích hình chữ nhật để hình thành công thức, quy tắc tính diện tích hình tam giác

(Học sinh thực hành ghép hình để rút ra quy tắc tính diện tích hình tam giác)

Ví dụ 2: Dạy bài: Thể tích hình hộp chữ nhật

Sau khi dạy học sinh hình thành quy tắc, công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật thì giáo viên có thể tổ chức cho học sinh kiểm chứng lại quy tắc bằng một vài trải nghiệm như tính thể tích của chai nước 0,65l, 1,2l, …

+ Bước 1: Chuẩn bị một vài chai nước có ghi dung tích rõ ràng và những chiếc hộp trong suốt có dạng hình hộp chữ nhật

+ Bước 2: Đổ riêng mỗi chai nước vào một hộp

+ Bước 3: Học sinh đo chiều dài, chiều rộng và chiều cao mực nước rồi áp dụng quy tắc tính thể tích nước

+ Bước 4: So sánh kết quả tìm được với dung tích thật của mỗi chai nước (chú ý đơn vị đo 1dm3 = 1l)

+ Bước 5: Học sinh khẳng định được công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật

(Học sinh thực hành kiểm chứng thể tích của hình hộp chữ nhật

2.3 Khai thác triệt để các bài toán có nội dung thực tế trong từng tiết dạy

Trong chương trình sách giáo khoa Toán 5, cũng có rất nhiều bài toán, ví

dụ thực tiễn Đây là nguồn tài liệu để giáo viên sử dụng trong quá trình giảng dạy gắn nội dung bài học với thực tiễn

Hướng đạt được mục đích và gợi động cơ học tập là một trong những khâu quan trọng của quá trình dạy học nhằm kích thích hứng thú học tập cho học sinh, làm cho việc học tập trở nên tự giác, tích cực, chủ động Gợi động cơ không phải

là việc đặt vấn đề một cách hình thức mà phải giúp biến những mục tiêu sư phạm thành mục tiêu của cá nhân học sinh nhằm tạo ra động lực bên trong thúc đẩy học sinh hoạt động Kinh nghiệm cho thấy không có động lực nào thúc đẩy mạnh mẽ động cơ học tập của học sinh bằng các tình huống thực tế Rõ ràng cách gợi động

cơ này dễ hấp dẫn, lôi cuốn học sinh, tạo điều kiện để các em thực hiện tốt các hoạt động kiến tạo tri thức trong quá trình học tập về sau Giáo viên thường thực hiện nhiệm vụ đó ở khâu đặt vấn đề vào bài bài mới hoặc khâu chuyển ý từ mục trước sang mục sau trong bài học Khi gợi động cơ giáo viên có thể đưa ra những yếu tố hình học thực tế gần gũi xung quanh học sinh, thực tế xã hội, thực tế ở những môn học khác

Ví dụ 1: Bài toán: Nhân dịp sinh nhật lần thứ 11 của Lan, Mai đã tự tay

làm tặng Lan một món quà và tự bọc món quà đó vào một chiếc hộp Hãy tính xem Mai đã mất bao nhiêu tiền mua giấy hoa để bọc ngoài chiếc hộp đó, biết rằng mỗi mét vuông giấy hoa giá là 2500 đồng

Đầu tiên chúng ta phải xác định chiếc hộp đó là hình hộp chữ nhật hay hình lập phương?

Câu hỏi đặt ra ở đây là muốn tính xem Lan mất bao nhiêu tiền để mua giấy hoa bọc chiếc hộp đó thì ta phải tính được diện tích của cả chiếc hộp đó là bao nhiêu mét vuông Sau đó lấy tổng diện tích các mặt của chiếc hộp nhân với giá tiền của một mét vuông giấy hoa Mà tổng diện tích các mặt của chiếc hộp chính

là diện tích 4 mặt xung quanh và diện tích của 2 mặt đáy Giáo viên sẽ nêu tên bài học: “Diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình hộp chữ nhật” Sau khi học xong quy tắc, giáo viên có thể quay lại bài toán ban đầu Học sinh sẽ thấy thú vị khi áp dụng được kiến thức đang học vào vấn đề thực tế mà các em có thể quan sát hàng ngày và đây cũng là dịp giáo viên có thể củng cố kiến thức cho học sinh

Khâu củng cố giúp học sinh nắm vững được hệ thống kiến thức theo mục tiêu dạy học Không những thế đây còn là bước quan trọng để giáo viên cũng như học sinh kiểm tra và đánh giá kết quả dạy-học của mình Trong khâu này, giáo viên có thể đưa ra các bài toán thực tế liên quan đến kiến thức toán học vừa xây

dựng để học sinh nhớ lâu và hiểu sâu kiến thức Cũng qua đó mà học sinh thấy được toán học thật gần gũi với cuộc sống, giúp các em hứng thú hơn trong học tập, ghi nhớ kiến thức một cách có chủ đích

Ví dụ 2: Khi dạy bài “Diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình

hộp chữ nhật”

Giáo viên chía lớp thành các nhóm, mỗi nhóm đo một đồ vật có dạng hình hộp chữ nhật khác nhau để thực hành “Tính diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của một số vật có dạng hình hộp chữ nhật?”

Ví dụ 3: Củng cố sau khi học xong bài “Chu vi hình tròn” và “Diện tích

hình tròn” Giáo viên cho học sinh các nhóm ra ngoài sân trường hay thư viện để thực hành đo và tính chu vi, diện tích của một số bồn cây, đồ vật có dạng hình tròn

(Học sinh thực hiện theo nhóm đo và tính chu vi, diện tích hình tròn trong thư viện)

( Học sinh thực hành đo và tính chu vi, diện tích vồng cây tại sân trường)

Từ các ví dụ học sinh có thể tự xác định, đo và tính được chu vi, diện tích một số hình trong thực tế có hình dạng khác nhau Trong quá trình học sinh làm

việc nhóm thực hành giáo viên cần lưu ý học sinh: Cần giao nhiệm vụ cụ thể cho các thành viên, hướng dẫn cách quan sát, ghi chép, đo đạc và tính toán Tổng hợp kết quả và báo cáo

2.4 Tăng cường tổ chức hoạt động thực hành, ngoại khóa

Đối tượng học sinh lớp 5 còn nhỏ tuổi, giáo viên cần và có thể tổ chức cho các em thực hiện các hoạt động thâm nhập vào cuộc sống, ưu tiên hơn tới việc lựa chọn một số nội dung liên quan đến nội dung hiện hành Tuy nhiên, theo phân bố chương trình trong sách giáo khoa, phần hình học lớp 5 không có các tiết thực hành riêng Vì vậy, giáo viên có thể đưa ra các bài toán thực hành khác được lồng ghép vào trong tiết học (đối với bài toán thực hành đơn giản) hay phân nhóm, giao nhiệm vụ về nhà

Ví dụ 1: Sau khi học xong bài “Hình hộp chữ nhật Hình lập phương.”, giáo

viên có thể giao cho học sinh về nhà làm một chiếc hộp để làm quà tặng bạn bè, đựng đồ dùng cá nhân ở nhà hay làm hộp đựng đồ dùng ở góc học tập của lớp,

Học sinh vận dụng các kiến thức đã học vào thực hành, biết được ứng dụng của toán học trong thực tế đồng thời qua đó rèn luyện các năng lực như năng lực tính toán, năng lực sử dụng các công cụ đo, vẽ, tính, năng lực hợp tác , rèn luyện

kỹ năng đo đạc trong thực tế cho học sinh Do vậy, giáo viên cần quan tâm đến các tiết thực hành, có sự chuẩn bị chu đáo và có phương pháp tổ chức lớp học để tất cả các học sinh tham gia tích cực Từ đó học sinh thấy được ý nghĩa thật sự của toán học với thực tế

Cùng với hoạt động thực hành, để nâng cao chất lượng học tập giáo viên cần quan tâm tổ chức các hoạt động ngoại khóa Hoạt động ngoại khóa nhằm hỗ trợ nhiều mặt cho dạy học nội khóa, theo các mục đích khác nhau được đặt ra như:

- Gây hứng thú cho quá trình học tập môn Toán

- Bổ sung, đào sâu và mở rộng kiến thức nội khóa

- Tạo điều kiện gắn liền nhà trường với đời sống, lí luận liên hệ với thực tiễn, học đi đôi với hành

- Rèn cách thức làm việc tập thể

- Tạo điều kiện phát triển và bồi dưỡng năng khiếu

Nội dung các buổi ngoại khóa thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như nói chuyện (về lịch sử toán, các phát minh toán học, ứng dụng toán học);

tham quan… (tính diện tích các hình phức tạp, tìm hiểu một số bài toán đang đặt

ra trong kinh tế, trong các nhà máy, công trường, xí nghiệp); tổ chức các cuộc thi

“Toán học vui”, thi sáng tác thơ về toán học,

Một trong những đặc điểm nổi bật của hoạt động ngoại khóa dễ tạo hứng thú cho học sinh là không quá gò bó về thời gian, cũng như chuẩn nội dung, kiến thức nên ta có thể đưa vào các câu hỏi với hình thức đa dạng (câu hỏi tự luận, câu hỏi trắc nghiệm, câu hỏi mở ) giúp tạo hứng thú, phát triển tư duy, nâng cao hiểu biết cho học sinh Qua các buổi ngoại khóa, học sinh thấy môn Toán thú vị hơn, gần gũi hơn và toán học luôn gắn liền với cuộc sống hằng ngày

(Hình ảnh giao lưu CLB Toán tuổi thơ)

Ví dụ 2: CUỘC THI ĐẦU BẾP GIỎI

Trong cuộc thi bầu bếp giỏi, giáo viên cho học sinh làm sữa chua

- Mục đích: Giúp học sinh áp dụng kiến thức đã học về số tự nhiên và thể tích vào cuộc sống, rèn luyện tinh thần đồng đội,

- Chuẩn bị: Nước, sữa tươi không đường, đường, sữa đặc, bình nhựa, khay hình, hộp nhựa trong suốt dạng hình hộp chữ nhật làm đơn vị để đo, chai nhựa, cốc đựng sữa chua (thành phẩm),

- Cách thực hiện: