Kế thừa những giá trị nghiên cứu của các tác giả đi trước, và từ thực tiễn hoạt động báo chí của thành phố, chúng tôi mạnh dạn nêu lên một số quan điểm, nhận định về phản biện, phản biện
Trang 1Phản biện xã hội trên báo chí thành phố
Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ
Huỳnh Thị Xuân Hạnh
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; Khoa Báo chí
Chuyên ngành: Báo chí học; Mã số: 60 32 01 Người hướng dẫn: PGS.TS Dương Xuân Sơn
Năm bảo vệ: 2011
Abstract Nghiên cứu những vấn đề chung về phản biện, phản biện xã hội, phản biện xã
hội của báo chí trong đó có báo chí thành phố Hồ Chí Minh Khảo sát hoạt động phản biện xã hội của 4 tờ báo: Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động Nghiên cứu xu hướng tổ chức, phản biện xã hội trên báo chí thành phố Hồ Chí Minh và các giải pháp, kiến nghị để nâng cao chất lượng phản biện xã hội của báo chí thành phố
Hồ Chí Minh
Keywords Báo chí học; Phương tiện truyền thông; Phản biện xã hội; Thế kỷ 21
Content
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí là một vấn đề không mới Nhưng trên thực tế, về mặt nhận thức, đã xuất hiện một số cách hiểu khác nhau về bản chất của hoạt động phản biện xã hội, dẫn đến việc hiểu chưa đúng, chưa đầy đủ về hoạt động phản biện xã hội của báo chí
Trong khi chưa có sự thống nhất cơ bản về mặt lý luận đối với phản biện xã hội nói chung và phản biện xã hội của báo chí nói riêng, thì mới đây, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (tháng 01 năm 2011) đã chính thức đề cập đến vai trò tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện truyền thông đại chúng Điều này đòi hỏi cần có sự nghiên cứu làm rõ vai trò quan trọng của báo chí trong việc tổ chức và phản biện xã hội Đồng thời, qua nghiên cứu sẽ góp thêm cơ sở để đánh giá năng lực hoạt động báo chí, tính chuyên nghiệp của nhà báo trong việc góp phần thực thi quyền làm chủ của nhân dân
Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm báo chí vô cùng phong phú và sôi động Việc nghiên cứu phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ XXI là cần thiết cả về lý luận và thực tiễn để báo chí tự điều chỉnh, nâng cao chất lượng hoạt động phản biện xã hội của báo chí
Trang 22 Lịch sử nghiên cứu đề tài
Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X (tháng 4-2006) đã có khá nhiều bài viết, công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo
chí Như cuốn “Phản biện xã hội” của tác giả Trần Đăng Tuấn do Nhà xuất bản Đà Nẵng phát hành năm 2007, cuốn “Phản biện xã hội và phát huy dân chủ pháp quyền” do TS
Hồ Bá Thâm và CN Nguyễn Tôn Thị Tường Vân đồng chủ biên, bài “Phản biện xã
hội”của tác giả Nguyễn Trần Bạt, hầu hết là lý giải phản biện xã hội ở góc nhìn chính
trị, về quyền làm chủ của nhân dân, nhấn mạnh vai trò, tầm quan trọng của nhân dân trong việc tham gia phản biện xã hội mà chưa đi sâu vào việc phân tích hoạt động phản biện xã hội của báo chí một cách cụ thể
Luận văn thạc sĩ “Báo chí với vấn đề kiểm soát quyền lực và phản biện xã hội” của tác giả Mai Thị Thúy Hường; luận văn cử nhân báo chí “Tính phản biện xã hội của tác
phẩm báo chí qua loạt bài “Đêm trước đổi mới” trên báo Tuổi trẻ năm 2005” của tác
giả Phan Văn Kiền, đã phân tích, làm rõ một số lợi ích từ sự phản biện xã hội của báo chí nhưng chưa phân tích được đặc thù về phản biện xã hội của báo chí, đồng thời cũng chưa có sự nghiên cứu, khảo sát nào cùng lúc về bốn tờ báo in của thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ XXI, nhất là từ năm 2007 đến nay
Kế thừa những giá trị nghiên cứu của các tác giả đi trước, và từ thực tiễn hoạt động báo chí của thành phố, chúng tôi mạnh dạn nêu lên một số quan điểm, nhận định
về phản biện, phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí, phân tích cụ thể thực trạng phản biện xã hội của bốn tờ báo nhằm làm rõ giá trị của sự phản biện xã hội của báo chí đối với quyền làm chủ của nhân dân, cũng như vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước hiện nay
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Với đề tài này, chúng tôi muốn mang đến một cái nhìn rõ nét hơn về hoạt động phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh, cả về nhận thức và hoạt động thực tiễn, qua đó rút ra được những kinh nghiệm, bài học thiết thực trong hoạt động nghiệp vụ báo chí Đồng thời nêu lên những giải pháp cụ thể để hoạt động phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI mới đề ra
Nhiệm vụ của luận văn sẽ bao gồm:
3.1 Nghiên cứu những vấn đề chung về phản biện, phản biện xã hội và phản biện
xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh
3.2 Khảo sát hoạt động phản biện xã hội của 4 tờ báo: Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động
3.3 Nghiên cứu xu hướng tổ chức, phản biện xã hội trên báo chí thành phố và các giải pháp, kiến nghị để nâng cao chất lượng phản biện xã hội của báo chí thành phố
Hồ Chí Minh
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí là một đề tài lớn, cần được
nghiên cứu sâu và lâu dài Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi xin giới hạn ở việc nghiên cứu hiệu quả và xu hướng tổ chức, phản biện xã hội trên báo chí thành phố
Trang 3thập kỷ đầu thế kỷ XXI, trọng tâm là từ năm 2007 đến nay thông qua khảo sát bốn tờ báo in là báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật , Người Lao Động Sở dĩ lựa chọn báo in là vì cho đến nay, báo in ở Việt Nam vẫn chiếm ưu thế (tính đến tháng
3-2011, cả nước có 745 cơ quan báo chí với 1.003 ấn phẩm báo in) Đây cũng là loại hình báo chí truyền thống, gắn bó lâu đời với văn hóa đọc của người dân Việt Nam, có tác động lớn đến nhiều thành phần dân cư,…
5 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu dựa trên phương pháp luận biện chứng duy vật theo lý luận khoa học Mác –Ăngghen, Lênin Đồng thời sử dụng tổng hợp một số phương pháp sau: phân tích
tư liệu, tổng hợp, khái quát hóa vấn đề, khảo sát, thống kê, so sánh, đối chiếu một số trường hợp tiêu biểu về phản biện xã hội của các báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động
6 Đóng góp mới của luận văn
Luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho các cấp quản lý, các nhà nghiên cứu, những người hoạt động báo chí và những ai quan tâm đến lĩnh vực báo chí Luận văn cũng đề xuất hướng nghiên cứu về thể loại báo chí và hiệu quả tổ chức thông tin của báo chí về phản biện xã hội
7 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn
Kết quả nghiên cứu là cơ sở nhận thức về vai trò tổ chức phản biện xã hội trên báo chí thành phố Hồ Chí Minh, hỗ trợ cho báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động có được cái nhìn khái quát về hiệu quả phản biện của tờ báo mình, thấy được năng lực hoạt động nghề nghiệp của tờ báo để phát huy kết quả đạt được hoặc điều chỉnh, khắc phục những va vấp, hạn chế trong quá trình tham gia phản biện xã hội Luận văn cũng đề xuất một số giải pháp làm cơ sở nghiên cứu, tư liệu tham khảo cho những người quan tâm đến hoạt động phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí
8 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về phản biện xã hội và phản biện xã hội
của báo chí thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ XXI
Chương 2: Thực trạng nội dung phản biện xã hội của báo Sài Gòn Giải Phóng,
Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động
Chương 3: Xu hướng phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh - Giải
pháp và kiến nghị
CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
THẬP KỶ ĐẦU THẾ KỶ XXI 1.1 Khái niệm phản biện xã hội – bản chất của sự phản biện xã hội
1.1.1 Một số khái niệm về phản biện
Cho đến nay, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về khái niệm phản biện Theo nghĩa
Hán – Việt thì phản biện là tranh luận với những ý kiến có trước bằng lập luận theo
chiều hướng ngược lại
Trang 4Trong cuốn “Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn
quốc lần thứ XI của Đảng”, phản biện được hiểu là “nhận xét, đánh giá, bình luận,
thẩm định công trình khoa học, dự án, đề án trong các lĩnh vực khác nhau”
Theo chúng tôi, phản biện còn phản ánh một thuộc tính rất quan trọng, mang tính đặc thù, đó là tính phương pháp luận Mục đích của sự phản biện mà con người tiến hành là nhằm đi đến một kết quả mới cả về nhận thức lẫn hoạt động thực tiễn Kết quả
đó cũng là nhằm phục vụ lợi ích của con người, lợi ích của xã hội
1.1.2 Khái niệm phản biện xã hội
Trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI khái niệm phản biện xã hội được nêu rất đầy đủ về nội dung phản biện, cách thức phản biện, mục đích và nhu cầu
“…Mọi đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đều phục vụ lợi ích của đại đa số nhân dân Nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Phản biện
xã hội là nhu cầu cần thiết và là đòi hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các tiêu cực khác”
Tuy nhiên, khi nghiên cứu, phân tích về phản biện xã hội, chúng tôi thấy có một số đặc điểm cần lưu ý
1.1.2 Một số đặc điểm của phản biện xã hội
Tính xã hội của khái niệm phản biện xã hội
Chủ thể tham gia phản biện xã hội chính là toàn xã hội Nội dung (đề tài) phản biện là các vấn đề trong đời sống xã hội Vì vậy, theo chúng tôi, chủ thể phản biện, nên gọi chung là các chủ thể tham gia phản biện – trong đó có chủ thể phản biện và chủ thể được phản biện
Phản biện xã hội là một dạng ý kiến xã hội, nhưng là ý kiến khoa học về vấn đề xã hội
Một ý kiến xã hội chỉ được xem là phản biện xã hội khi chứa đựng trong nó cơ sở, lập luận khoa học Vì vậy, theo chúng tôi không nên phân biệt phản biện khoa học với phản biện xã hội vì như thế sẽ làm mất đi bản chất khoa học, khách quan của hoạt động phản biện Nên căn cứ đơn vị tiến hành tổ chức phản biện để phân loại phản biện xã hội Như: phản biện của trường học (phản biện luận văn,…), phản biện của các cơ quan chuyên ngành, cơ quan quản lý nhà nước (phản biện dự án, đề án…), phản biện của báo chí, phản biện của Mặt trận Tổ quốc, v.v…
Phản biện xã hội chỉ diễn ra khi có dư luận xã hội và chính dư luận xã hội là thước đo hiệu quả của phản biện xã hội
Sự bùng nổ của dư luận xã hội, của nhiều ý kiến khác nhau trong xã hội phát sinh nhu cầu làm rõ đúng – sai cả về quan điểm, thái độ ứng xử và cách xử trí đối với vấn đề
xã hội ấy, dẫn đến phản biện xã hội xuất hiện nhằm góp phần giải đáp những vấn đề dư luận đặt ra đồng thời góp phần giải thích “lý lẽ” của chính sách về những vấn đề xã hội
ấy Không chỉ là mầm mống của phản biện xã hội mà dư luận xã hội còn là thước đo hiệu quả của phản biện xã hội Thông qua số lượng người tương tác; thông qua đánh giá của dư luận về trình độ, năng lực phản biện xã hội của cá nhân, tổ chức, đơn vị; đặc biệt
Trang 5là thông qua đánh giá sự chuyển biến xã hội sau một vấn đề được phản biện mà chúng
ta có thể định lượng khá rõ nét về hiệu quả của phản biện xã hội
Phản biện xã hội mang tính tranh luận chủ động
Trong giai đoạn chuẩn bị ban hành các quyết định chính trị thì vai trò của phản biện xã hội rất quan trọng Điều đó đòi hỏi phản biện xã hội phải được thực hiện từ sớm, phải có sự tranh luận chủ động để làm rõ các vấn đề, lôi cuốn sự tham gia của nhiều chuyên gia và sự đồng thuận của xã hội về các vấn đề được nêu Đây cũng là một đặc điểm rất quan trọng của phản biện xã hội của báo chí
1.2 Phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ XXI
1.2.1 Phản biện xã hội của báo chí
Thực chất, phản biện xã hội của báo chí chính là sự phản biện xã hội được thể
hiện trên báo chí Báo chí thực hiện hoạt động phản biện của mình qua các nội dung: tổ
chức phản biện xã hội, thông tin các hoạt động và kết quả phản biện xã hội, trực tiếp tham gia phản biện xã hội
Tổ chức phản biện xã hội là cơ quan báo chí phát hiện vấn đề, thông tin, tổ chức
thành một cuộc tranh luận khoa học, để làm rõ bản chất vấn đề và đề xuất giải pháp
Thông tin các hoạt động phản biện, kết quả phản biện là thông tin những hoạt
động và kết quả phản biện do các cơ quan, đơn vị tổ chức thực hiện
Trực tiếp tham gia phản biện là báo chí thể hiện quan điểm của mình bằng những
tác phẩm báo chí cụ thể
Phản biện xã hội đòi hỏi người làm báo phải đáp ứng một số yêu cầu: Phát hiện được những ý kiến xã hội mang tính phản biện Có có nhãn quan chính trị, có kiến thức,
có năng lực tổ chức phản biện xã hội Tuân thủ những quy định của luật pháp trong quá trình tiến hành phản biện xã hội nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và lợi ích dân tộc
1.2.2 Các thể loại báo chí được sử dụng trong hoạt động phản biện xã hội
Thể loại báo chí được phân chia thành 3 nhóm:
Nhóm thông tấn, Nhóm báo chí chính luận, Nhóm báo chí chính luận - nghệ thuật
Theo lý thuyết, phản biện xã hội của báo chí phải sử dụng thể loại nhóm báo chí chính luận vì đây là thể loại có nhiều luận cứ, luận điểm phù hợp với hoạt động phản biện Ngoài ra, bài phê bình cũng là một thể loại phù hợp để sử dụng khi bàn luận các vấn đề xã hội Nhưng trên thực tế, phỏng vấn lại là thể loại được báo chí sử dụng nhiều
và thường xuyên, bên cạnh thể loại tường thuật
1.2.3 Phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ XXI
Là một thành phố giữ vị trí trung tâm lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, đứng thứ hai của cả nước, sau Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh có một thị trường báo chí và tiêu thụ báo chí sôi động phong phú Báo chí gắn liền với đời sống của cư dân đô thị, là món ăn tinh thần hàng ngày không thể thiếu của người dân thành phố Với 43 đơn
vị báo chí gồm 1 đài truyền hình, 1 đài phát thanh, 18 báo và 23 tạp chí (trong đó có 1 báo và 5 tạp chí đã đình bản), trên 30 ấn phẩm xuất bản hàng tháng, báo chí thành phố
đã có nhiều nỗ lực để tổ chức và thực hiện phản biện xã hội Như việc Hội đồng Nhân
Trang 6dân thành phố phối hợp tổ chức định kỳ hàng tháng chương trình “Đối thoại cùng chính quyền thành phố” trên Đài Tiếng nói Nhân dân thành phố; chương trình “Nói và Làm” trên Đài Truyền hình thành phố Các chuyên mục “Gặp gỡ đầu tuần”, “Trò chuyện đầu tuần”,… giúp xã hội rút ra được những thông tin phản biện có giá trị
Đối với báo in, đặc biệt là báo ngày, phản biện xã hội là sức hấp dẫn mạnh mẽ lôi cuốn bạn đọc đến với tờ báo Không chỉ tiếp cận thông tin mà người dân còn đồng hành với các vấn đề mà báo chí nêu ra (nhất là những hoạt động từ thiện xã hội), tích cực gắn
bó với tờ báo bởi đây là diễn đàn mà ở đó chính kiến của họ về các vấn đề xã hội được trình bày công khai và được những người có trách nhiệm biết đến và quan tâm giải quyết Đó chính là lý do để giải thích vì sao, những tờ báo có mối quan hệ lỏng lẻo với độc giả, ít nêu ra vấn đề phản biện, hoặc tổ chức tranh luận không đáp ứng yêu cầu của phản biện xã hội thì dần dần sẽ bị mai một
Tiểu kết chương 1
Trong chương 1, chúng tôi đã tập trung vào hai nội dung chính là: Những vấn đề
lý luận chung về phản biện xã hội và phản biện xã hội trên báo chí thành phố thập kỷ đầu thế kỷ XXI
Chúng tôi đã tập hợp một số khái niệm về phản biện, phản biện xã hội, phản biện
xã hội của báo chí, nêu lên một số ý kiến cá nhân về khái niệm phản biện, bản chất khoa học của phản biện, đặc điểm của hoạt động phản biện lấy đó làm cơ sở để nghiên cứu về phản biện xã hội trong đó có phản biện xã hội của báo chí Cập nhật quan điểm chỉ đạo mới nhất của Đảng về phản biện xã hội, đồng thời có sự cụ thể hóa một số nội dung liên quan đến hoạt động tổ chức, phản biện xã hội của báo chí để thấy được những đặc thù trong phản biện xã hội của nhà báo và cơ quan báo chí, trong đó có nghiên cứu ban đầu
về thể loại báo chí được sử dụng trong hoạt động phản biện xã hội
Báo chí thành phố Hồ Chí Minh và những phát triển riêng về hoạt động và cách thức tổ chức phản biện xã hội sẽ được trinh bày cụ thể hơn thông qua khảo sát một số hoạt động phản biện của báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Người Lao Động và Pháp Luật thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2007 đến nay
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN BÁO CHÍ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2.1 Thực trạng phản biện xã hội trên báo chí thành phố Hồ Chí Minh qua khảo sát bốn tờ báo in: Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Pháp Luật
Báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động là bốn tờ báo in
ra hàng ngày với số lượng lớn và có đối tượng độc giả gắn với mục đích, tôn chỉ hoạt động của tờ báo từ nhiều năm qua Theo chúng tôi, bốn tờ báo này thể hiện khá đầy đủ diện mạo báo chí thành phố trong thập kỷ đầu thế kỷ XXI Những mặt được và chưa được từ hoạt động phản biện xã hội của bốn tờ báo được chúng tôi phác họa phần nào thông qua ba bảng tổng hợp về số lượt ý kiến, số lượng tin, bài và ngôn ngữ phi văn tự khi bốn tờ báo trên thông tin về Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam Đồng thời, chúng
Trang 7tôi cũng tìm hiểu các thông tin, đánh giá về bốn tờ báo dựa trên các văn bản tài liệu và trao đổi nghề nghiệp
2.1.1 Phản biện xã hội của báo Sài Gòn Giải Phóng
2.1.1.1 Sài Gòn Giải Phóng - Tờ báo của Đảng bộ và nhân dân thành phố Hồ Chí Minh
Sài Gòn Giải Phóng (SGGP) là cơ quan ngôn luận của Đảng bộ, chính quyền và là tiếng nói của nhân dân thành phố Hồ Chí Minh Báo phát hành số đầu tiên vào chiều ngày 5 tháng 5 năm 1975, gồm 4 trang khổ lớn, in offset với số lượng 300.000 bản Gần như suốt một thời gian dài, báo SGGP đã đảm đương vị trí đầu đàn trong hệ thống báo chí của thành phố, là một tờ báo Đảng địa phương có uy tín trên cả nước
2.1.1.2 Phản biện xã hội của báo SGGP
Những năm đầu thế kỷ XXI, báo SGGP vẫn giữ vị trí đầu đàn trong việc thông tin chính thức và chuẩn xác những vấn đề về đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; là tiếng nói của cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân trên địa bàn Nhưng mấy năm gần đây, tham gia phản biện xã hội và thông tin phản biện
xã hội của báo SGGP có xu hướng giảm đi Sở dĩ tờ báo ít tham gia phản biện xã hội có thể do các nguyên nhân:
1 Việc ra đời nhiều ấn phẩm và bảo đảm cho các ấn phẩm đó xuất bản đều đặn đã vượt quá khả năng của đội ngũ cán bộ, công nhân viên của tờ báo
2 Lúng túng về nội dung, phương thức phản biện xã hội của một tờ báo Đảng
3 Thiếu gắn bó với độc giả
4 Tờ báo chưa quy tụ được lực lượng cộng tác viên là những chuyên gia trong và ngoài bộ máy nhà nước, cũng như chuyên gia nước ngoài và kiều bào
5 Tư duy phản biện và năng lực phản biện của đội ngũ làm báo chưa cao
2.1.2 Phản biện xã hội của báo Tuổi Trẻ
2.1.2.1 Tuổi Trẻ - Tờ báo của Đoàn TNCS HCM thành phố Hồ Chí Minh
Báo Tuổi Trẻ là cơ quan ngôn luận của Thành Đoàn thành phố Hồ Chí Minh Theo Giấy phép hoạt động báo chí của Bộ Thông tin và Truyền thông thì báo có nhiệm vụ tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các nghị quyết của cấp ủy, chính quyền và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh Giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng, nâng cao tri thức và tinh thần yêu nước cho đoàn viên, thanh niên Thông tin phản ánh các hoạt động của tổ chức Đoàn và đoàn viên Đoàn TNCS Hồ Chí Minh thành phố
và cả nước, biểu dương những điển hình tốt, nhân tố tích cực của đoàn viên, thanh niên
Cổ vũ phong trào thi đua yêu nước trong thanh niên, góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa
Mặc dù là một tờ báo của Đoàn ở địa phương, nhưng cho đến nay, Tuổi Trẻ lại là
tờ báo in hàng đầu của cả nước với những bước phát triển phát triển hết sức vững chắc
2.1.2.2 Phản biện xã hội của báo Tuổi Trẻ
Đến nay, Tuổi Trẻ vẫn là tờ báo giữ được “đẳng cấp” và “phong độ” của mình trong hoạt động báo chí Đó là tính chuyên nghiệp của một tờ báo in đứng đầu cả nước Tham gia phản biện xã hội, Tuổi Trẻ đã phát hiện sớm nhiều vấn đề, chủ động thông tin một cách bài bản và thuyết phục Kiến thức nghề báo và sự am hiểu thế mạnh của các
Trang 8chuyên gia đã giúp Tuổi Trẻ gần như có ngay lập tức nhiều bài viết, tạo thành vệt bài quan trọng, thu hút sự quan tâm, tham gia rộng rãi của xã hội Góc nhìn phản biện xã hội của báo Tuổi Trẻ khá đa dạng Đó có thể là góc nhìn về kinh tế, về xã hội, về luật pháp, về đạo đức, về giáo dục, về tham nhũng, tiêu cực, về chế độ chính sách, văn học – nghệ thuật…
2.1.3 Phản biện xã hội của báo Người Lao Động
2.1.3.1 Người Lao Động - Tờ báo của đông đảo công nhân, người lao động của thành phố Hồ Chí Minh và cả nước
Báo Người Lao Động là tiếng nói của Liên đoàn Lao động thành phố Hồ Chí Minh Tờ báo luôn đi sâu phản ánh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của công nhân, viên chức và người lao động qua khẩu hiệu: “Việc làm, đời sống, dân chủ và công bằng xã hội”
Là tờ báo đại diện tiếng nói của công nhân, viên chức và người lao động, tờ báo rất quan tâm đến các vấn đề dân sinh, xã hội Đặc biệt là việc giải quyết việc làm cho người lao động Nhiều năm trở lại đây, tờ báo có nhiều bài viết mang tính phản biện về chính sách xã hội, về luật pháp, về những vấn đề mới phát sinh có liên quan đến đời sống vật chất và tinh thần của người lao động
2.1.3.2 Phản biện xã hội của báo Người Lao Động
Với trách nhiệm là tờ báo của công nhân, viên chức, người lao động, tờ báo đã phát hiện nhiều vấn đề xã hội, mạnh dạn đấu tranh bảo vệ quyền lợi cho người lao động Như đề xuất biện pháp ràng buộc và xử lý trách nhiệm của chủ doanh nghiệp đối với việc thực hiện bảo hiểm xã hội, bảo đảm chế độ lương, thưởng, nghỉ ốm đau, thai sản,… đối với người lao động Vấn đề quản lý dân nhập cư, nhà trọ cho công nhân, nhà trẻ cho công nhân, tủ sách cho công nhân, các khu vui chơi cho công nhân, dinh dưỡng, sức khỏe của người lao động,…
2.1.4 Phản biện xã hội của báo Pháp Luật thành phố
2.1.4.1 Pháp Luật thành phố Hồ Chí Minh - Tờ báo trẻ và hướng phát triển mới
So với 3 tờ báo trên thì Pháp Luật là tờ báo “trẻ” nhất Ra đời ngày 17/9/1990, với
số báo đầu tiên được in offset 2 màu, xuất bản hàng tuần Kỷ niệm 17 năm thành lập, đã vươn lên thành báo ngày
Nắm bắt nhu cầu thông tin của người dân về luật pháp của Nhà nước và các quy định khác của thành phố, báo Pháp Luật đã xây dựng các chuyên mục pháp lý như Nhà nước với Công dân, Tòa án, thông tin nghiệp vụ, giải đáp, tư vấn pháp luật, tổ chức thi tìm hiểu pháp luật (chuyên mục “À ra thế”),… Quan tâm những vấn đề lý luận về cải cách hành chính, cải cách tư pháp, thực hành dân chủ, nêu nhiều tranh luận khoa học chung quanh các vấn đề này
2.1.4.2 Phản biện xã hội của báo Pháp Luật
Với thế mạnh là kiến thức luật pháp, báo Pháp Luật phát hiện nhanh, sớm về những vấn đề chuyên ngành và tổ chức phản biện rất hiệu quả Trong 20 năm hoạt động, nhiều vấn đề do tờ báo phản biện đã mang lại kết quả cao Chẳng hạn các tranh luận xung quanh việc “Bị cáo ra tòa có phải mặc áo tù không?” đã mang đến đề xuất rất
Trang 9nhân văn, được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thảo luận nghiêm túc tại kỳ họp thứ 22 hồi tháng 10 năm 2002 để rồi ban hành nghị quyết “bị cáo ra tòa được mặc thường phục”…
2.2 So sánh kết quả phản biện của bốn tờ báo
2.2.1 Về nội dung, phạm vi phản biện
Trong các tờ báo thì hoạt động phản biện xã hội của Tuổi Trẻ được thực hiện khá thường xuyên, gồm nhiều lĩnh vực, nhất là lĩnh vực kinh tế - xã hội Kế đến là báo Pháp Luật thành phố với nhiều nội dung phản biện mang tính chuyên ngành về tư pháp và một số vấn đề về chính trị - xã hội Báo Người Lao Động tuy chưa thực hiện thường xuyên nhưng đã có nhiều phản biện xã hội gắn chặt quyền lợi của công nhân, viên chức, người lao động trên địa bàn thành phố và cả nước Riêng Sài Gòn Giải Phóng tham gia phản biện còn rất ít và không thường xuyên
2.2.2 Về tính chủ động phản biện
Đối với Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam, báo Tuổi Trẻ và Pháp Luật thành phố ngay từ đầu đã chủ động các bước phản biện bằng những thông tin thích hợp Báo Người Lao Động thực hiện phản biện xã hội trong góc nhìn lợi ích của người lao động nên có phần hạn hẹp thông tin hơn Tuổi Trẻ và Pháp Luật Do đó các thông tin, phỏng vấn tuy có sự chuẩn bị nhưng chưa đủ để bật lên chủ đề mà tờ báo hướng tới Báo Sài Gòn Giải Phóng nghiêng nhiều về ý kiến lãnh đạo và các ý kiến đồng tình, thiếu chủ động thông tin các ý kiến xã hội khác, dẫn đến nặng thông tin mang tính phản ánh, tường thuật
2.2.3 Về cách thức tổ chức phản biện
Do có sự chủ động nên Tuổi Trẻ và Pháp Luật là hai tờ báo thực hiện khá bài bản hoạt động phản biện xã hội Đó là thông tin vấn đề, tổ chức tranh luận, đi đến giải pháp, kiến nghị, thông tin dư luận đối với kết quả phản biện
Báo Người Lao Động cũng có nhiều kinh nghiệm khi thực hiện phản biện xã hội
Tờ báo chú trọng thông tin các ý kiến xã hội cả từ hai phía, đồng tình, không đồng tình Đối với Sài Gòn Giải Phóng, đa phần các ý kiến thiếu tính đối thoại, thiếu sự tranh luận Những câu hỏi phỏng vấn cũng không đặt ra những vấn đề gai góc mà dư luận đang hướng tới
2.2.4 Về sử dụng các thể loại báo chí và cách trình bày
Thể loại báo chí được sử dụng nhiều trong phản biện của các tờ báo là phỏng vấn
và tường thuật, kế đến là bài phê bình Các thể loại thông tấn này cũng được dùng đan xen với nhau, như tường thuật – phỏng vấn
Về cách trình bày, Tuổi Trẻ sử dụng nhiều hình ảnh gồm ảnh người tham gia phản biện và ảnh minh họa Các bài “đinh” được trình bày ở trang 1 với những tựa bài, những phát biểu ấn tượng Đan xen các nội dung tường thuật, phỏng vấn, Tuổi Trẻ còn có những thông tin bổ trợ được trình bày trong các box của bài viết
Pháp Luật thông tin rất nhiều ý kiến, kèm hình ảnh của người phát biểu Sử dụng nhiều chuyên mục liên quan đến người dân để thông tin các vấn đề liên quan đến lợi ích thiết thân của người dân như mục Nhà nước – Công dân
Trang 10Báo Người Lao Động tuy có nhiều ý kiến tranh luận nhưng cách trình bày các ý kiến và sử dụng hình ảnh chưa tạo được điểm nhấn về mục đích và thông điệp mà tòa soạn hướng tới
Riêng Sài Gòn Giải Phóng thì sử dụng cách trình bày mang tính cổ điển, thiếu tính đối thoại, tranh luận Nhiều ý kiến tham gia tranh luận được trình bày theo dạng bài viết, thiếu hình ảnh, không hấp dẫn và sinh động
2.3 Một số kết luận rút ra qua khảo sát phản biện xã hội của bốn tờ báo
2.3.1 Lợi ích xã hội từ kết quả phản biện xã hội của bốn tờ báo
Tuy là báo địa phương, nhưng mỗi tờ báo, bằng ưu thế và đặc điểm của mình đã triển khai các hoạt động phản biện xã hội trên cả ba mặt: Khơi gợi vấn đề và tổ chức phản biện; thông tin các hoạt động phản biện và trực tiếp tham gia phản biện Những vấn đề chung của thành phố và cả nước được bốn tờ báo tham gia theo góc tiếp cận riêng của mình nhằm phục vụ độc giả tờ báo đã góp phần làm cho hoạt động phản biện thêm khoa học và phong phú
Phản biện xã hội của báo chí thành phố không chỉ tạo được dấu ấn quan trọng đối với các cấp lãnh đạo mà còn được người dân đồng tình, ủng hộ, đặc biệt là các chuyên gia, những người “nghĩ chuyên nghiệp”
2.3.2 Sự phát triển của bốn tờ báo từ góc nhìn phản biện xã hội
Cả bốn tờ báo đều đạt được kết quả nhất định trong hoạt động phản biện xã hội Kết quả đó mang đến cho tờ báo động lực để tìm kiếm những đề tài phản biện mới và cách thức để tổ chức phản biện sao cho có hiệu quả và đạt được mục đích lợi ích của người dân và của đất nước Đó cũng là thước đo tính chuyên nghiệp trong phản biện xã hội của tờ báo mà định lượng của nó là sự quan tâm của độc giả dành cho tờ báo, thông qua lượng báo xuất bản hàng ngày
Những vấn đề đó cho thấy, một tờ báo đông không hẳn là tờ báo mạnh nếu không
có đội ngũ những người làm báo đáp ứng yêu cầu của hoạt động phản biện xã hội Một
tờ báo phản biện xã hội có hiệu quả là tờ báo biết tự phản biện mình hàng ngày, thường xuyên Cơ chế đó sẽ thúc đẩy tờ báo luôn luôn vận động đi tới và phát triển
Tiểu kết chương 2
Chương hai có nhiệm vụ nghiên cứu thực trạng phản biện xã hội của các báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Pháp Luật thành phố trên cơ sở khảo sát
từ năm 2007 đến nay
Chúng tôi đã tổng hợp, phân tích và phác họa những nét nổi bật của từng tờ báo, năng lực thực hiện hoạt động phản biện xã hội cũng như hiệu quả hoạt động phản biện
xã hội của bốn tờ báo Từ góc nhìn phản biện xã hội chúng tôi có lý giải các nguyên nhân vì sao dẫn đến tình trạng tờ báo được đông đảo độc giả ủng hộ, có tờ báo gặp nhiều khó khăn trong xuất bản
Lợi ích từ sự phản biện xã hội mà báo chí thành phố Hồ Chí Minh mang lại đã được thừa nhận từ nhiều phía, kể cả các cấp lãnh đạo Lợi ích mà tờ báo thu được từ hoạt động phản biện chính là tính thực tiễn của vấn đề phản biện Các báo Tuổi Trẻ, Pháp Luật đã chủ động thực hiện phản biện, đầu tư cho phản biện trên mặt báo về cả nội dung, hình thức dẫn đến đạt hiệu quả cao