Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm là tạo cho các em học sinh sự say mê, hứng thú trong các môn học. Giúp các em ghi nhớ nhanh, nhớ một cách có lôgic các kiến thức, không còn học vẹt hay học như một cái máy. Các kiến thức trước sẽ được ghi nhớ và hỗ trợ các mảng kiến thức về sau. Các em cũng biết học những vấn đề trọng tâm, biết liên kết các vấn đề, xâu chuỗi thành một hệ thống kiến thức có liên quan đến nhau. Giúp chúng tôi khắc phục và giải quyết được những khó khăn, khúc mắc trong công tác giảng dạy, áp dụng những phương pháp tiên tiến hiện đại nâng cao nghiệp vụ công tác của bản thân và là cơ sở để trao đổi kinh nghiệm hữu ích với đồng nghiệp trong ngành. Thúc đẩy việc nghiên cứu, ứng dụng trong công tác giảng dạy, mạnh dạn đổi mới, sáng tạo trong việc dạy và học, giúp chúng tôi vượt qua tâm lý sức ỳ trong việc giảng dạy.
Trang 11 PHÒNG GD&ĐT TP BẮC GIANG
TRƯỜNG TIỂU HỌC TÂN TIẾN CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
Tân Tiến, ngày 20 tháng 01 năm 2021
THUYẾT MINH MÔ TẢ GIẢI PHÁP
1 Tên giải pháp: “Áp dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học nhằm phát triển
năng lực tự học cho học sinh lớp 5”
2 Ngày giải pháp được áp dụng lần đầu: Tháng 9/2019 đến nay
3 Các thông tin cần bảo mật: Không
4 Mô tả các giải pháp cũ thường làm
Kinh nghiệm dạy lớp 5 nhiều năm cho tôi thấy: Khi học bài mới, nhiều học sinh tiếp thu thụ động, máy móc, chỉ biết học bài nào biết bài đấy, các môn học chưa có sự liên kết kiến thức với nhau vì thế không phát triển được tư duy lôgic
và tư duy hệ thống Ngoài ra, việc chuẩn bị bài mới cũng là khâu quan trọng để học sinh tiếp thu kiến thức mới nhưng các em vẫn chưa có ý thức chuẩn bị
Bản chất của việc dạy học là làm cho học sinh chủ động tiếp thu, dễ hiểu,
dễ nhớ kiến thức Học sinh tiếp thu kiến thức không phải chỉ thông qua kênh nghe, kênh nhìn mà còn phải được tham gia thực hành ngay trên lớp hoặc được vận dụng, trao đổi thể hiện suy nghĩ, chính kiến của mình
Đặc biệt là lớp 5 - giai đoạn mà nhu cầu nhận thức và khám phá của các
em rất phong phú trong tất cả các lĩnh vực và các môn học Các phân môn đã bắt đầu hình thành khái niệm quy tắc ngữ pháp, tư duy logic Ví dụ như phân môn Lịch sử &Địa lý ngoài việc hình thành cho học sinh một số kỹ năng cơ bản còn bắt đầu cung cấp cho học sinh một số kiến thức như nhân vật, sự kiện lịch sử, mối quan hệ giữa các nhân vật, sự kiện lịch sử trong quá khứ, hiện tại; sự vật hiện tượng, mối quan hệ địa lí giữa các vùng miền, giữa thiên nhiên và con người Lượng kiến thức ấy không phải là ít và dễ dàng tiếp nhận, ghi nhớ Hơn nữa, học sinh Tiểu học còn thích được vẽ, thích tưởng tượng, vừa học vừa chơi Chính vì vậy ứng dụng sơ đồ tư duy vào dạy học cho học sinh lớp 5 góp phần giúp các em biết cách tiếp nhận thông tin, ghi chú, ôn luyện hiệu quả mà vẫn không cảm thấy quá tải, vẫn hứng thú với các môn học Và còn nhiều các môn học khác nữa cũng có thể sử dụng bản đồ tư duy như Toán, Kể chuyện, Khoa học, Luyện từ và câu…
5 Sự cần thiết của biện pháp
Ưu điểm lớn nhất của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ở Tiểu học
là dễ áp dụng, dễ thực hành, phát huy khả năng sáng tạo của học sinh Tôi chỉ cần bảng và hộp phấn nhiều màu Học sinh chỉ cần tờ giấy trắng và hộp bút nhiều màu Bất kể môn nào tôi cũng có thể ứng dụng sơ đồ tư duy và yêu cầu
Trang 2học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm Việc thực hiện sơ đồ tư duy sẽ giúp các em rèn kỹ năng và tư duy khoa học, đặc biệt ghi nhớ kiến thức sâu sắc mà không sa vào lối học vẹt, học máy móc, học sinh được vừa học vừa chơi, tâm lý thoải mái, không áp lực
Nhận thấy rõ những tác dụng của Sơ đồ trong giảng dạy và kích thích hứng
thú học sinh nên tôi đã áp dụng phương pháp “Sơ đồ tư duy trong dạy học nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 5”
6 Mục đích của giải pháp
- Tạo cho các em học sinh sự say mê, hứng thú trong các môn học
- Giúp các em ghi nhớ nhanh, nhớ một cách có lôgic các kiến thức, không còn học vẹt hay học như một cái máy Các kiến thức trước sẽ được ghi nhớ và
hỗ trợ các mảng kiến thức về sau Các em cũng biết học những vấn đề trọng tâm, biết liên kết các vấn đề, xâu chuỗi thành một hệ thống kiến thức có liên quan đến nhau
- Giúp chúng tôi khắc phục và giải quyết được những khó khăn, khúc mắc trong công tác giảng dạy, áp dụng những phương pháp tiên tiến hiện đại nâng cao nghiệp vụ công tác của bản thân và là cơ sở để trao đổi kinh nghiệm hữu ích với đồng nghiệp trong ngành
- Thúc đẩy việc nghiên cứu, ứng dụng trong công tác giảng dạy, mạnh dạn đổi mới, sáng tạo trong việc dạy và học, giúp chúng tôi vượt qua tâm lý sức ỳ trong việc giảng dạy
7 Nội dung
7.1 Thuyết minh giải pháp mới
- Khái niệm Sơ đồ tư duy:
Sơ đồ tư duy (Mindmap) còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy là hình
thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ
đề hay một mạch kiến thức bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực
- Tác dụng đối với giáo viên:
Sơ đồ tư duy giúp cho giáo viên thiết kế bài giảng, sắp xếp các ý tưởng theo một trình tự khoa học, lôgic, trực quan, hệ thống trên cơ sở mục tiêu, kiến thức trọng tâm của bài học Nó giúp giáo viên cập nhật thông tin, bổ sung các kiến thức khoa học mới một cách dễ dàng nên làm cho bản thiết kế bài giảng hấp dẫn hơn
- Tác dụng đối với học sinh:
Sơ đồ tư duy còn tăng cường hoạt động tích cực của mỗi học sinh thông qua sự hướng dẫn của giáo viên Học sinh tự học theo sơ đồ tư duy và cao hơn nữa là lập được sơ đồ tư duy trước các nhiệm vụ của bài học, các nội dung kiến thức cần tìm hiểu
Trang 33
Sơ đồ tư duy giúp cách trình bày bài học thêm sáng tạo và lí thú đối với cả giáo viên và học sinh Đặc biệt, gợi hứng thú cho học sinh một cách tự nhiên
nhờ đó giúp các em tiếp thu nhiều hơn, tích cực chủ động hơn khi học trên lớp 7.1.1 Các bước tiến hành
+ Chuẩn bị bài với sơ đồ tư duy:
- Để việc học bài mới đạt hiệu quả hơn, tôi giao việc cho học sinh ở khâu chuẩn bị bài trước Nếu trước đây, tôi chỉ yêu cầu học sinh về nhà xem trước bài thì chúng ta khó có thể đánh giá được các em có xem hay không Vì thế bây giờ tôi giao việc vẽ sơ đồ tư duy cụ thể cho mỗi bài học, chúng ta có thể dễ dàng kiểm soát được việc chuẩn bị của học sinh qua các sản phẩm cụ thể đó chính là các bản vẽ của các em
- Tôi gợi ý cho học sinh đọc lướt để tóm tắt, xác định các ý chính, tự đặt câu hỏi để phát triển các ý như khi vẽ sơ đồ tư duy ở trên lớp Ban đầu tôi giao việc theo nhóm ở gần nhà nhau, sau đó giao việc cho từng cá nhân Đến giờ lên lớp, tôi thể hiện nội dung bài học bằng sơ đồ tư duy trên bảng, ở dưới học sinh đối chiều với sơ đồ của mình, thấy thiếu thông tin thì bổ sung vào, ngược lại các em
có thể cung cấp cho giáo viên cũng như các bạn khác những thông tin, cách liên tưởng mới lạ
+ Sử dụng Sơ đồ tư duy để dạy bài mới:
- Khi sử dụng sơ đồ tư duy để dạy bài mới, tôi thường đưa ra một từ khóa
để nêu kiến thức của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em tìm ra các từ, kiến thức liên quan đến từ khóa đó và hoàn thiện sơ đồ Qua sơ đồ đã lập, các em sẽ hiểu kiến thức bài học một cách
dễ dàng Mỗi sơ đồ tư duy lập được không chỉ phản ánh thái độ nghiêm túc, tích cực của cả nhóm trong việc khai thác kiến thức mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết cũng như sự hợp tác ăn ý giữa các thành viên trong nhóm nhưng vẫn thể hiện được màu sắc cá nhân của mỗi học sinh Mỗi ý tưởng, nhánh con các em vẽ sẽ được thể hiện bằng các màu sắc, kết hợp cả kênh chữ, cả hình ảnh một cách phong phú, đa dạng
- Sơ đồ tư duy là công cụ lý tưởng cho việc giảng dạy và trình bày các khái niệm trong lớp học Nó giúp tôi tập trung vào vấn đề cần trao đổi cho học sinh, cung cấp một cái nhìn tổng quan về chủ đề mà không có thông tin thừa Học sinh sẽ không phải tập trung vào việc đọc nội dung trên Slide hay trong sách, thay vào đó sẽ lắng nghe những gì giáo viên diễn đạt Hiệu quả giảng bài sẽ được tăng lên
+ Một số hoạt động dạy học ở trên lớp với sơ đồ tư duy:
- Hoạt động 1: Học sinh lập sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc cá nhân theo
gợi ý của giáo viên
Trang 4- Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện các nhóm lên báo cáo, thuyết trình
về sơ đồ tư duy đã thiết lập
- Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa, để hoàn thiện sơ
đồ tư duy về kiến thức của bài học đó GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh sơ đồ tư duy, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học
- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy mà giáo viên đã
chuẩn bị sẵn hoặc một sơ đồ tư duy mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó
7.1.2 Ứng dụng Sơ đồ tư duy trong giảng dạy các môn học
- Ứng dụng Sơ đồ tư duy trong giảng dạy môn Toán:
Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức môn Toán lớp 5 bao gồm sơ đồ tổng quát
hệ thống kiến thức và các sơ đồ chi tiết cho từng dạng toán lớp 5 giúp các em học sinh nắm bắt được các kiến thức toàn bộ chương trình học dễ nhớ, dễ thuộc
Các bước sử dụng bản đồ tư duy trong ôn tập môn Toán:
Bước 1: Giao học sinh về nhà hoàn thiện và kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh bằng cách gọi một vài em lên bảng trình bày nội dung kiến thức mình đã thể hiện trong bản đồ tư duy Học sinh được thoải mái trình bày theo những ý tưởng đã sắp xếp, các học sinh khác và giáo viên sẽ bổ sung những nội dung còn thiếu trong những phần đã học trong bản đồ tư duy
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh ôn tập theo những chủ điểm đã có trong bản đồ tư duy
Bước 3: Giáo viên cho học sinh hoàn thiện bản đồ tư duy của mình như phần củng cố bài học Thời gian 1 tiết học là 40 phút, nên vấn đề cần quan tâm
để đạt hiệu quả là việc phân phối thời gian hợp lý
- Thời gian khoảng từ 2-4 phút, giáo viên cho học sinh bổ sung ý tưởng riêng của mình và trao đổi với các bạn cùng nhóm Khoảng 2-3 phút tiếp theo, đại diện nhóm lên trình bày sơ đồ của nhóm mình
- Thời gian còn lại, giáo viên cùng học sinh góp ý, đánh giá, trình chiếu sơ
đồ đã vẽ sẵn bằng phần mềm và cả bản vẽ bản đồ tư duy trên giấy để học sinh đối chiếu, so sánh, chỉnh sửa lại cho hợp lí
Qua bản đồ tư duy hệ thống kiến thức, giáo viên chốt lại những kiến thức cần nhớ, các kỹ năng thường sử dụng, cần rèn luyện nhiều, các dạng bài tập điển hình, những dạng bài đặc biệt, dạng bài khó, đặc biệt là các từ khóa và để học sinh hiểu, nắm vững kiến thức nhờ hình ảnh trên sơ đồ.Với cách làm này, học sinh sẽ lưu kiến thức trong trí nhớ được sâu và dài hơn so với các phương pháp khác
Trang 55
Hình ảnh giáo viên hướng dẫn hệ thống kiến thức môn Toán lớp 5
- Ứng dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy môn Tiếng Việt:
- Khi lập sơ đồ các em sẽ dễ dàng nắm bắt được trọng tâm của đề bài, có thể tập trung suy nghĩ những chỗ khó, dễ dàng hình dung bố cục của bài văn
- Không những vậy, sơ đồ tư duy còn giúp cho các em giải tỏa áp lực trong giờ học Tiếng Việt, khơi dậy năng khiếu viết văn, phát triển khả năng tư duy, tạo cho các em thói quen tích cực suy nghĩ và cảm giác tự tin khi viết văn Đồng thời mang đến cho các em niềm hứng thú thông qua biến những kiến thức thành hình ảnh sống động theo sự sáng tạo của các em
Có thể vận dụng sơ đồ tư duy vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kỳ
Trang 6Làm sao để học sinh hiểu được sơ đồ tư duy trong môn Tiếng Việt?
Để cho học sinh hiểu được sơ đồ tư duy là gì thì giáo viên phải giảng lý thuyết Sau đó sẽ giới thiệu cho các em một số mô hình sơ đồ tư duy đơn giản Với học sinh Tiểu học, giáo viên chỉ có thể vẽ và viết trên những mô hình đơn giản dễ đọc dễ hiểu dưới đây:
Mô hình mẫu về bố cục một bài văn
Sơ đồ tư duy giúp chúng ta dễ dàng hình dung quá trình cấu trúc bài văn, hiểu rõ mạch tư duy trong viết văn, nắm bắt được trình tự viết, nắm vững được các dạng và phương pháp viết các thể loại văn khác nhau, từ đó nhanh chóng học được cách viết văn
Cụ thể chúng ta có thể viết được bài văn theo quy trình như sau:
Trang 77
Ví dụ: Giáo viên cho đề bài: Miêu tả về con vật yêu thích (chương trình lớp
5, tuần 30)
* Hoạt động tìm ý:
Mục tiêu: Học sinh liệt kê được các bộ phận chính và hoạt động của con vật
và tìm các từ ngữ miêu tả đặc điểm của các bộ phận, hoạt động của con vật đó
Đồ dùng dạy học: GV chuẩn bị thật chu đáo khung sơ đồ tư duy, thẻ từ dùng
để làm sơ đồ mạng, phiếu bài tập
Các hoạt động: Từ hoạt động tìm ý và sắp xếp các ý mà học sinh đã làm
trong đoạn văn mẫu “Chim họa mi hót” của SGK, giáo viên yêu cầu học sinh hoạt động nhóm 4 với phiếu bài tập với nội dung sau:
- Hãy liệt kê các bộ phận chính của con vật, hoạt động của con vật và tìm những từ ngữ thường dùng để miêu tả đặc điểm của hình dáng, hoạt động và trình bày theo sơ đồ mạng
- Sau đó yêu cầu 1 đến 2 nhóm học sinh nhanh nhất lên trình bày, các nhóm khác theo dõi, bổ sung và cho ra một mạng lưới các ý:
Trang 8- GV dùng thẻ từ biểu diễn sơ đồ tư duy:
- Sau đó, giáo viên yêu cầu mỗi em làm một sơ đồ tư duy về con vật em định tả
Trang 99
* Hoạt động lập dàn ý:
Mục tiêu: HS đánh số thứ tự các ý đã tìm được
Triển khai hoạt động:
- Yêu cầu học sinh tự đánh số thứ tự vào các ý làm thành một dàn ý cho riêng mình
- Giáo viên mời vài em lên trình bày Giáo viên và học sinh cả lớp nhận xét, đồng thời đưa ra cách đánh số thứ tự các ý một cách hợp lý nhất
- Trong khi học sinh làm, giáo viên bao quát lớp và chú ý hướng dẫn các
em học sinh trung bình và yếu
- Giáo viên tổ chức hoạt động sau: Học sinh diễn đạt các ý đã trình bày trên sơ đồ mạng Mỗi học sinh trình bày theo thứ tự các ý đã lập sao cho cách miêu tả thật hay, thật sinh động Hình dáng và hoạt động của con vật hiện lên một cách chân thật, lôi cuốn, tự nhiên
Ví dụ: Từng HS diễn đạt câu văn tả đôi mắt của con mèo:
+ Con mèo Mi-mi có đôi mắt sáng và nhanh nhẹn
+ Đôi mắt của Mi-mi tròn và sáng như hai hòn bi ve
+ Chú mèo Mi-mi có cặp mắt tròn xoe và tinh nhanh lạ kỳ
Giáo viên sửa lỗi cho học sinh, học sinh bổ sung và rút kinh nghiệm, học hỏi câu văn hay của bạn để tiến hành làm bài viết cho tốt hơn
* Lưu ý:
- Đối với học sinh chưa hoàn thành, giáo viên kịp thời tác động và giúp đỡ các em
- Lắng nghe và tôn trọng ý kiến của các em, không bác bỏ làm các em mất tin tưởng vào bản thân mà chỉ sửa sai nhẹ nhàng
- Có thái độ thân thiện, cởi mở với các em
- Khuyến khích các em động não và suy nghĩ để tìm ý
- Tạo điều kiện cho học sinh khá-giỏi phát triển ý tưởng và sự sáng tạo
- Giáo viên kịp thời khen ngợi động viên nếu các em tìm được ý để các
em hứng khởi trong học tập
- GV phải chuẩn bị đồ dùng trực quan kỹ lưỡng và đầy đủ để khắc sâu kiến thức cho học sinh
- Ứng dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy môn Lịch sử-Địa lý:
Ví dụ: Bài Nhà Trần thành lập:
- Tôi cho học sinh xác định chủ thể là “Nhà Trần” Học sinh tự vẽ chủ
thể vào trang giấy
- Cho học sinh nêu câu hỏi trong sách giáo khoa: Nhà Trần ra đời trong
hoàn cảnh nào? Sau đó vẽ thêm tiêu đề: Hoàn cảnh ra đời
Trang 10- Ở tiêu đề này tôi gợi ý cho học sinh bằng câu hỏi: Cuối thế kỉ XII nước
ta gặp phải khó khăn gì?( tình hình trong nước, ngoài nước) Học sinh đọc sách
giáo khoa trả lời bằng cách vẽ tiếp các nhánh:
* Tôi hướng dẫn học sinh vẽ nhánh con thứ nhất, xác định từ khoá Nhà
Lý
Gợi ý tiếp:
+ Biểu hiện của sự suy yếu là gì?
+ Học sinh tiếp tục vẽ các nhánh cháu vào các nhánh con này: (tôi cho học sinh đánh số thứ tự vào các nhánh cháu để dễ dàng xác định được có mấy ý cần nhớ)
Chính quyền không chăm lo đến đời sống nhân dân
Nội bộ triều đình mâu thuẫn
Nhân dân cơ cực nổi dậy đấu tranh
Tiếp tục học sinh sẽ vẽ nhánh con thứ 2: giặc phương Bắc
Học sinh tiếp tục vẽ các nhánh cháu vào các nhánh con này dựa vào các câu hỏi:
+ Nhà Lý đối phó ra sao?
Dựa vào họ Trần
Trần Thủ Độ quyết định mọi việc
Tiếp theo nhánh cháu 2: là Trần Thủ Độ tìm cách để Chiêu Hoàng lấy Trần Cảnh rồi nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh
+ Vì sao lại nhường ngôi?
Lý Huệ Tông không có con trai nên truyền ngôi cho con gái là Chiêu Hoàng
Chiêu Hoàng mới 7 tuổi
Trong ví dụ này, tôi tiếp tục cho học sinh đọc câu hỏi: Nhà Trần đã có những việc làm gì để củng cố xây dựng đất nước?
Học sinh vẽ các tiêu đề 2: củng cố, xây dựng
Sau đó các em tự suy nghĩ và phát triển các tiêu đề này thành các nhánh: Như vậy tôi luôn tập cho học sinh biết đặt câu hỏi và có thói quen đặt câu hỏi sau mỗi nhánh các em vẽ để tư duy của các em không ngừng phát triển, và luôn luôn phát triển sơ đồ theo hướng mở, từ nhánh này lại sinh ra nhánh con, cháu…
Đối với các bài học tiếp theo, tôi cho học sinh tiếp tục vẽ vào sơ đồ này và hoàn chỉnh một triệu đại lịch sử gồm 3 bài với chỉ một trang giấy